CHUYÊN ĐỀ SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VÀ CÁCH THỨC LỰA CHỌN VIỆC LÀM CỦA NGƯỜI DÂN KHU VỰC CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT

Chuyên đề: SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VÀ CÁCH THỨC LỰA CHỌN VIỆC LÀM CỦA NGƯỜI DÂN KHU VỰC CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT PGS.TS Nguyễn Chí Dũng Viện Xã hội học Học viện Chính trị-Hành ch

Chuyên đề:

SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VÀ CÁCH THỨC LỰA CHỌN VIỆC LÀM

CỦA NGƯỜI DÂN KHU VỰC CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT

PGS.TS Nguyễn Chí Dũng

Viện Xã hội học Học viện Chính trị-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

1 Vài nét về địa bàn khảo sát

Tỉnh Vĩnh Phúc nằm ở cửa ngõ Tây Bắc của Thủ đô Hà Nội, là một trong

8 tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, có diện tích tự nhiên khoảng 1.371km2, dân số gần 1,2 triệu người và bao gồm 9 đơn vị hành chính: Thành phố Vĩnh Yên, thị xã Phúc Yên và 7 huyện là Mê Linh, Bình Xuyên, Yên Lạc, Vĩnh Tường, Tam Dương, Tam Đảo và Lập Thạch1 Một trong những ưu thế của Vĩnh Phúc so với các tỉnh xung quanh Hà Nội là có diện tích đất đồi rộng, rất thuận tiện cho việc xây dựng và phát triển các khu công nghiệp, khu đô thị Bên cạnh đó nguồn lao động của Vĩnh Phúc khá dồi dào, chiếm khoảng 61,6% tổng dân số2, trong đó chủ yếu là lao động trẻ

1 Nguồn: Website tỉnh Vĩnh Phúc

2

Năm 1997, sau khi tách khỏi tỉnh Vĩnh Phú, đặc biệt là từ đầu những năm

2000 trở lại đây, quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất trên địa bàn Vĩnh Phúc được đẩy lên với tốc độ nhanh hơn Đến nay, Vĩnh Phúc đã được coi là một trong những địa phương điển hình về “thu hồi đất”3 Trên địa bàn tỉnh đã có nhiều Khu công nghiệp được thành lập như KCN Kim Hoa, KCN Quang Minh

và 01 KCN đã có chủ trương thành lập (Bình Xuyên) UBND tỉnh đã có văn bản trình Thủ tướng Chính phủ cho chủ trương thành lập thêm 02 KCN là Khai Quang và Chấn Hưng Ngoài ra còn có 6 KCN khác là: Hương Canh (Bình Xuyên), Lai Sơn (Vĩnh Yên), Đạo Tú và Hợp Thịnh (Tam Dương), Xuân Hoà (Phúc Yên) và Tân Tiến (Vĩnh Tường) Vĩnh Phúc có lợi thế trong phát triển công nghiệp ở diện rộng vì nằm gần Thủ đô Hà nội, có nhiều thuận lợi về cơ sở

hạ tầng cho nên quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất, từ đất nông nghiệp sang công nghiệp, cũng diễn ra nhanh hơn so với một số tỉnh khác

Đến thời điểm này, trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc có 588 dự án đầu tư còn hiệu lực với tổng số vốn là 28.800 tỷ đồng và 2.034 triệu USD Nhờ thu hút được nhiều dự án đầu tư nên tổng thu ngân sách của tỉnh hàng năm tăng cao, dự kiến năm 2008 đạt xấp xỉ 9.000 tỷ đồng Năm 2008, tốc độ tăng GDP của tỉnh ước đạt 18% Để đạt được những thành tựu này, tỉnh Vĩnh Phúc đã coi khâu giải phóng mặt bằng là then chốt Toàn tỉnh đã chuyển gần 7.000 ha đất dành cho công nghiệp và phát triển đô thị Với phương châm "có công nghiệp vào, đời sống nhân dân phải tốt hơn khi chưa có", Vĩnh Phúc tạo cơ chế cấp đất cho người dân

bị mất 30% đất sản xuất trở lên ở những vị trí thuận lợi để họ làm dịch vụ; có chính sách ràng buộc nhà đầu tư thực hiện nghĩa vụ tạo việc làm cho con em nông dân trong các doanh nghiệp trên địa bàn4

3 Nguồn: Kiều Minh- Báo ĐT VnExpress (11/2006)

4

Thị xã Vĩnh Yên và huyện Bình Xuyên là hai địa bàn đang diễn ra tốc độ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng nên đã được chọn làm địa bàn khảo sát Đặc biệt, tại huyện Bình Xuyên – hệ thống chính trị đã vào cuộc, góp phần thiết thực trong công tác đền bù GPMB Khu công nghiệp Bình Xuyên và Khu công nghiệp Bá Thiện với tổng diện tích trên 600 ha được giải phóng mặt bằng nhanh Đồng chí Bí thư huyện uỷ trực tiếp làm Trưởng ban chỉ đạo GPMB, chính quyền cùng các tổ chức đoàn thể tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt chủ trương chung về GPMB Gia đình cán bộ, đảng viên gương mẫu nhận tiền, giao trả mặt bằng trước Hai xã đông đồng bào công giáo là Bá Hiến và Thiện Kế vốn có tập quán chỉ chôn người chết một lần "nhất táng thiên thu", nhưng hưởng ứng "cuộc vận động vì công nghiệp hoá" của địa phương, mọi người đều tự nguyện di chuyển trên 1.300 mồ mả để dành đất làm công nghiệp Các xã, phường được khảo sát là phường Đồng Tâm

và phường Khai Quang (Tp Vĩnh Yên); xã Bá Hiến và thị trấn Hương Canh (huyện Bình Xuyên)

Khai Quang là một phường nằm ở phía Đông Nam thị xã Vĩnh Yên, diện tích tự nhiên là 1.117,17 ha và được phân chia thành 12 tổ dân phố Dân số của phường tính đến năm 2009 là 16.661 khẩu, 1832 hộ Trong những năm qua, thực hiện quyết định của UBND tỉnh Vĩnh Phúc về việc thu hồi đất phục vụ cho quy hoạch các KCN và xây dựng hạ tầng, đến nay trên địa bàn phường đã có 141 cơ quan hành chính sự nghiệp, doanh nghiệp trong và ngoài nước Tổng diện tích đất bị thu hồi năm 2005 là 33.67 ha; năm 2006 là 65.2 ha; năm 2007 là 20.8 ha; năm 2008 là 48 ha với 74 dự án Do sự thu hẹp đất đai canh tác, cơ cấu kinh tế của phường hiện nay là: công nghiệp – xây dựng – thương mại – du lịch và nông nghiệp Thu nhập bình quân đầu người năm 2008 là 33.988.000đ/người

Phường Đồng Tâm nằm ở phía Tây thành phố Vĩnh Yên, diện tích tự nhiên là 7.52 km2, 2815 hộ và 14500 khẩu Cơ cấu kinh tế của phường là thương mại, dịch vụ - công nghiệp, xây dựng – nông nghiệp, thủy sản Năm 2008, phường đã hoàn thành công tác đền bù giải phóng mặt bằng với 8 dự án, tổng diện tích 345.182,4m2, giá trị bồi thường hơn 6 tỷ đồng với hơn 360 lượt hộ có đất thu hồi Công tác xây dựng hạ tầng cơ sở trên địa bàn phường được triển khai tốt, các thiết chế văn hóa – giáo dục và y tế được đầu tư đồng bộ và hiện đại

Thị trấn Hương Canh có diện tích tự nhiên là 1006,42 ha với 3818 hộ và

14499 khẩu trong đó, hộ sản xuất nông nghiệp là 1670 hộ và hộ phi nông nghiệp

là 2148 hộ Trong tổng số 7670 lao động của thị trấn thì có tới 2537 người đang làm việc cho các doanh nghiệp, cơ quan trên địa bàn Diện tích đất nông nghiệp của thị trấn chỉ có 543,1 ha, đất phi nông nghiệp có 445,05 ha Thời gian qua, quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng được thực hiện trên địa bàn thị trấn nhưng tốc độ chậm vì nhiều nguyên nhân, chẳng hạn như giá đền bù chưa hợp lý, ý thức trách nhiệm một số người chưa cao

Xã Bá Hiến nằm ở phía Bắc huyện Bình Xuyên với 3216 hộ, 14 216 khẩu (khoảng 35% số khẩu là đồng bào theo đạo Thiên chúa) Cơ cấu kinh tế của xã là nông nghiệp, thủy sản – thương mại dịch vụ và xây dựng cơ bản Những năm qua, thực hiện chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chính quyền địa phương đã tiến hành thu hồi và bàn giao hàng trăm ha đất cho các doanh nghiệp

và cơ quan trên địa bàn Riêng năm 2008, địa phương đã giao 83 ha cho tập đoàn Hồng hải, 0.77 ha cho KCN Bá Thiện xây nhà máy nước Hiện nay, chính quyền

xã vẫn đang tiếp tục thực hiện chính sách thu hồi và đền bù, giải phóng mặt bằng cho các hộ dân trong xã Những năm sắp tới, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất sẽ giúp Bá Hiến trở thành một địa bàn có nhiều KCN với nhiều doanh nghiệp

cả trong và ngoài nước

2 Sự thay đổi quan niệm và cách thức lựa chọn việc làm của người dân khu vực chuyển đổi mục đích sử dụng đất

2.1 Chuyển đổi đất và lựa chọn nghề nghiệp:

Các hoạt động kinh tế có ảnh hưởng rất quan trọng đối với sự hình thành các mô thức sống của người dân, trong đó đặc biệt quan trọng là các quan niệm

và việc lựa chọn nghề nghiệp Bởi lẽ, chuyển đổi nghề nghiệp là vấn đề nổi bật,

là sự biến đổi xã hội trực tiếp và dễ thấy nhất dưới tác động của chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất ở Việt Nam thời gian qua Cũng chính bởi vậy

mà vấn đề này đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học (chẳng hạn như Nguyễn Hữu Minh, 2003; Ngô Văn Giá, 2005-2006; Nguyễn Văn Đáng, 2003…vv) Tuy nhiên, dưới góc độ lối sống, nhóm nghiên cứu không chỉ quan tâm xem người dân đã chuyển sang làm những công việc gì mà còn tìm hiểu động lực sâu sa khiến họ chuyển đổi nghề nghiệp, nơi làm việc mới, tính chất công việc và quan niệm của người dân đối với các loại hình công việc cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế của họ Nhóm nghiên cứu cùng các điều tra viên đã tiến hành phỏng vấn 400 chủ hộ hoặc vợ/chồng chủ hộ tại Vĩnh Phúc trong năm 2009 và có được kết quả như sau:

Bảng 1: Nghề nghiệp chính của người được hỏi tại hai thời điểm

bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, chẳng hạn như: trình độ học vấn, tay nghề, tuổi tác, giới tính vv của người lao động khu vực chuyển đổi không đáp ứng được yêu cầu của các công việc mới

“ Các cháu trẻ, còn tuổi thì vào khu công nghiệp Tuổi tôi làm sao vào được? Đi chợ cũng khó khăn, tranh mua tranh bán, mỗi ngày may thì được 15-

20 nghìn, không may thì lỗ Giờ chẳng biết làm gì Chỉ được mấy ngày mùa bận rộn rồi lại thôi Lại chờ gặt ” (Nữ, 45tuổi, nông dân)

“ Một năm 2 vụ, mỗi vụ được 1 tạ bảy Chăn nuôi, trồng thêm rau ăn Thu nhập chủ yếu là ruộng, ngoài ra chẳng có gì Thỉnh thoảng đi làm thuê, thợ xây… Nhưng không thường xuyên Ra Tết đã hết cả lúa rồi Mỗi năm thiếu ăn 4 tháng Việc gì cũng làm, miễn là có thu nhập ” (Nam, 39 tuổi, làm thuê tự do)

Thực tế này cho thấy xu hướng tham gia thị trường lao động tự do vốn còn rất nhiều bấp bênh thay vì tham gia vào khu vực lao động chính thức của người dân vùng chuyển đổi Theo số liệu khảo sát, có tới 49.8% số người được hỏi đã trả lời là họ phải chuyển đổi nghề nghiệp là do không có đất canh tác; 33.2% do thiếu đất Đây là bằng chứng cho thấy, nhiều người dân buộc phải tìm nghề mới

dù họ không hẳn đã muốn vậy.Cùng với sự lựa chọn việc làm mới, nơi làm việc cũng có thể phản ánh suy nghĩ, quan niệm của người dân, thể hiện khả năng thích ứng của người dân vào một bối cảnh mới (xem bảng 2) Số liệu khảo sát cho thấy, tại cả hai thời điểm, đa số người dân vẫn chỉ làm việc tại nhà hoặc tại cộng đồng quen thuộc của mình

Tuy nhiên, có một chút thay đổi đáng chú ý là số người lựa chọn các công việc chính tại nhà đã giảm (từ 61.3% giảm xuống còn 33.8% vào năm 2009) và

số người lựa chọn các công việc ngoài gia đình đã tăng lên đáng kể (từ 35.9% tăng lên 62.2% vào thời điểm khảo sát) Điều này cho thấy, sự di động nghề

nghiệp đã diễn ra nhưng mức độ và phạm vi di động vẫn còn hạn chế Người dân vẫn có xu hướng gắn bó với các công việc gần nhà thay vì phải đi làm ở những nơi xa địa bàn cư trú Đây là một phát hiện phản ánh tâm lý, lối sống khá truyền thống của người dân tại các khu vực nông thôn của Việt Nam: họ chỉ rời nhà đi nơi khác khi đó là điều bắt buộc Ngược lại, khi cơ hội vẫn còn thì họ luôn có xu hướng gắn bó với gia đình và cộng đồng truyền thống của mình

Bảng 2: Sự thay đổi về nơi làm việc của người được hỏi (Tỷ lệ %)

Nơi làm việc

Trước khi

bị thu hồi đất

Bảng 3: Phương tiện đi làm của người dân tại hai thời điểm (Tỷ lệ %)

Thời điểm Phương tiện đi làm Trước khi

bị thu hồi đất

Hiện nay (2009)

2.2 Chuyển đổi đất và mong muốn nghề nghiệp:

Sự thay đổi bối cảnh xã hội (sinh sống và làm việc) tất yếu làm thay đổi quan niệm, nhận thức của người dân về giá trị của các loại hình công việc cũng

như các yếu tố có vai trò quan trọng đối với công việc chính của họ Nếu như trong xã hội nông nghiệp truyền thống, các yếu tố như sức khỏe, kinh nghiệm, sự cần cù chăm chỉ, số lượng lao động đông…luôn được người dân đề cao thì trong

xã hội hiện đại, bối cảnh CNH và ĐTH, rất có thể những quan niệm phổ biến đó của người dân đã thay đổi Kết quả khảo sát cho bảng số liệu sau:

Bảng 4: Các yếu tố quan trọng đối với công việc chính của người được hỏi

(Tỷ lệ %; 1-2-3 là mức độ quan trọng, trong đó 1 là quan trọng nhất)

Năm bị thu hồi đất Hiện nay (2009)

Bảng số liệu trên cho thấy, trước khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất, các yếu tố quan trọng đối với công việc chính của người được hỏi được xác định là: vốn, sức khỏe, diện tích đất để sản xuất kinh doanh Rất ít người đánh giá cao mức độ quan trọng của yếu tố “sự chủ động, năng động của bản thân’ (chỉ chiếm 21.4%); thậm chí không ai coi “kiến thức, kỹ năng” và “vị trí đất sản xuất kinh doanh” là một trong ba yếu tố quan trọng nhất đối với công việc chính của mình Tuy nhiên, đến thời điểm năm 2009, mặc dù các yếu tố truyền thống như “sức khỏe” vẫn được coi trọng nhưng các yếu tố mới đã được đề cao hơn rất nhiều, chẳng hạn như “kiến thức kỹ năng” được 6.3% số người được hỏi cho là yếu tố

có ảnh hưởng quan trọng nhất đến công việc hiện tại; 16.1% đánh giá ở mức độ quan trọng thứ 2 Đặc biệt, vị trí đất sản xuất kinh doanh đã được 14.9% số người trả lời coi là một trong ba yếu tố ảnh hưởng quan trọng nhất đến công việc của họ hiện nay

Như vậy, có thể thấy sự chuyển đổi nghề nghiệp từ nông nghiệp sang các nghề phi nông nghiệp đã làm thay đổi nhận thức, thái độ của người dân đối với các yếu tố liên quan đến công việc chính của họ Để có một công việc ổn định với thu nhập tốt, đảm bảo cuộc sống thì rõ ràng người dân khu vực chuyển đổi

đã phải đề cao các yếu tố mới như: kiến thức, kỹ năng, sự năng động của bản thân, địa điểm sản xuất kinh doanh…chứ không chỉ phụ thuộc vào các yếu tố truyền thống và phổ biến như sức khỏe, kinh nghiệm và diện tích đất Sự thay đổi về nhận thức như vậy chắc chắn có ảnh hưởng rất tích cực đến khả năng thích ứng của người dân vào cộng đồng xã hội mới với tính chất công nghiệp và

đô thị ngày càng rõ

Mong muốn về nghề nghiệp cho các thành viên trong gia đình khi đến tuổi lao động là một chỉ báo có thể cho thấy định hướng giá trị, quan niệm của người dân khu vực chuyển đổi về vấn đề lao động – việc làm Kết quả khảo sát cho

thấy, về tổng thể, lĩnh vực làm việc và các loại công việc mà những người được

hỏi mong muốn lần lượt là: cán bộ, công chức nhà nước (51.1%); Làm cho

doanh nghiệp nước ngoài (17.7%); Làm cho doanh nghiệp trong nước (16.5%);

Tự tổ chức sản xuất kinh doanh (7.1%) và Làm thuê tự do (7.6%) Kết quả khảo

sát cũng cho thấy một mâu thuẫn đáng chú ý, đó là: đa số người được hỏi hiện tại

đang làm nông nghiệp và lao động tự do nhưng chỉ rất ít trong số họ mong muốn

thành viên trong gia đình tham gia vào thị trường lao động tự do (chỉ 7.6% số

người trả lời); thậm chí không ai trong số họ mong muốn thành viên gia đình làm

việc trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp

Trong khi đó, làm việc trong khu vực nhà nước vẫn chiếm ưu tiên hàng

đầu, kế đó là khu vực doanh nghiệp, cả doanh nghiệp trong nước và liên doanh

Bảng số liệu dưới đây cho thấy chi tiết hơn về mối quan hệ giữa diện tích đất bị

thu hồi và mong muốn nghề nghiệp/lĩnh vực làm việc của người được hỏi Theo

đó, diện tích đất bị thu hồi không phải là yếu tố có nhiều ảnh hưởng đến mong

muốn nghề nghiệp của người dân Dù bị thu hồi nhiều hay ít thì thứ tự ưu tiên

vẫn là: khu vực nhà nước, khu vực liên doanh với nước ngoài, khu vực doanh

nghiệp trong nước…

Bảng 5: Diện tích đất bị thu hồi và mong muốn nghề nghiệp (Tỷ lệ: %)

Diện tích đất bị thu hồi Mong muốn nghề nghiệp/nơi làm

DT

Trên 70% DT

Tổng

1 Cán bộ/công chức NN 19.3 23.3 57.4 100

2 Làm cho DN nước ngoài 32.9 21.4 45.7 100

4 Tự tổ chức SXKD 17.9 28.6 53.6 100

Thực tế này có thể phần nào phản ánh thực trạng lao động – việc làm tại khu vực chuyển đổi hiện nay Đó là việc người dân chỉ có thể tham gia vào thị trường lao động tự do, vốn rất bấp bênh, thu nhập thấp và không ổn định Bởi vậy, mong muốn cho các thành viên gia đình được làm việc trong khu vực chính thức, ổn định (nhà nước, doanh nghiệp) là có phần hợp lý Đồng thời, nó cũng cho thấy những khó khăn của người dân trong quá trình thích ứng vào một hệ thống kinh tế mới, đòi hỏi nhiều yếu tố mà người lao động ở khu vực nông nghiệp truyền thống không dễ có được

2.3 Chuyển đổi đất và hành vi tiêu dùng:

Cách thức tiêu dùng hay thói quen chi tiêu phản ánh rõ nét phần nào lối sống của một cá nhân hoặc gia đình trên bình diện kinh tế Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận thấy có một mối liên hệ mật thiết giữa quá trình chuyển đổi đất và hành vi tiêu dùng trong các hộ gia đình được nhận tiền đền bù Trong

đó, tổng diện tích đất bị thu hồi có ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng rõ rệt hơn thời gian gia đình bị thu hồi đất Diện tích đất bị thu hồi càng lớn, số tiền được đền bù càng nhiều thì càng có nhiều ảnh hưởng đến hành vi chi tiêu của các hộ gia đình Kết quả khảo sát mục đích việc sử dụng tiền đền bù đất cho thấy rõ điều này:

Bảng 6: Diện tích đất bị thu hồi và hành vi chi tiêu tiền đền bù(Tỷ lệ %)

Tỷ lệ diện tích đất bị thu hồi