CHUYÊN ĐỀ : SỰ THAY ĐỔI CÁCH THỨC TỔ CHỨC VÀ BỐ TRÍ KHÔNG GIAN SỐNG DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT TẠI CÁC KHU VỰC ĐANG CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ ĐÔ THỊ HÓA

Trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam truyền thống người Kinh – chiếm đa số, ngôi nhà có một vị trí đặc biệt quan trọng.. Đối với người Việt, ngôi nhà chính là bộ phận cốt yếu trong khuôn v

Chuyên đề:

SỰ THAY ĐỔI CÁCH THỨC TỔ CHỨC VÀ BỐ TRÍ KHÔNG GIAN

SỐNG DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH CHUYỂN ĐỔI MỤC ĐÍCH SỬ DỤNG ĐẤT TẠI CÁC KHU VỰC ĐANG CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ ĐÔ THỊ HÓA

Th.s Nguyễn Văn Đáng

Viện Xã hội học Học viện Chính trị-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh

1 Ngôi nhà Việt truyền thống

Trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam truyền thống (người Kinh – chiếm

đa số), ngôi nhà có một vị trí đặc biệt quan trọng Cũng chính bởi vậy, trong

tiếng Việt, từ NHÀ đồng nghĩa với “chỗ ở”, đồng nghĩa với “gia đình” Ngôi nhà

là cái tổ ấm để đối phó với nóng lạnh, nắng mưa, gió bão…là một trong những yếu tố quan trọng nhất đảm bảo cho người dân có một cuộc sống định cư, ổn

định Dân gian có nhiều câu tục ngữ đề cao vai trò của ngôi nhà: “An cư, lạc nghiệp” hoặc ‘Thứ nhất dương cơ, thứ nhì âm phần” (Trần Ngọc Thêm, 2001:

403 – 404)

Ngôi nhà Việt truyền thống được sắp xếp trong bối cảnh sinh hoạt chung của làng, nó vừa riêng lại vừa chung, rất độc lập mà lại có thế hòa đồng Những bức tường ngăn cách giữa đường đi, giữa nhà này với nhà kia tạo nên thế khép kín cho mỗi gia đình, nhưng lại được mở ra trong kiểu ứng xử chung của cả làng

Kết cấu của ngôi nhà Việt truyền thống có nhiều kiểu nhưng có hai kiểu được thiết kế nhiều nhất là: kiến trúc hình thước thợ (nhà chính và nhà phụ) - thường phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ: kiến trúc hình chữ "Môn" (nhà chính nằm

ở chính giữa, hai bên có hai nhà phụ) Trong khuôn viên nhà ở truyền thống của mỗi gia đình gồm có các phần sau: nhà chính, nhà phụ, vườn cây, ao cá, chỗ chăn nuôi gia cầm, gia súc, sân phơi, hàng rào, cổng Người nông dân đã biết khai thác về mặt sinh thái để ổn định cuộc sống, hài hòa với môi trường, tạo điều kiện cân bằng để giữ thế ổn định chung Trong đó 3 yếu tố “người, đất và nước”

là các yếu tố tạo nên sự cân bằng sinh thái trong nhà ở người Việt truyền thống vùng nhiệt đới nóng ẩm

Đối với người Việt, ngôi nhà chính là bộ phận cốt yếu trong khuôn viên của một gia đình, nhà có bố cục gian lẻ 1, 3, 5 hay 7 gian cùng với 2 chái, không mấy nhà có số gian chẵn Số lượng gian và chất liệu để làm nhà tùy thuộc vào hoàn cảnh kinh tế của từng gia đình, hay điều kiện môi trường thiên nhiên xung quanh nơi gia đình sinh sống Ngôi nhà người Việt được kết cấu đăng đối, vì là

số lẻ nên gian chính giữa bao giờ cũng dành làm nơi thờ cúng và tiếp khách

Sự sắp xếp trong một ngôi nhà người Việt cũng cho thấy sự thiên lệch vị trí giữa nam và nữ, chỗ ngủ của đàn ông trong gia đình ở các gian chính, còn chỗ sinh hoạt và nghỉ ngơi của phụ nữ là ở các chái bên cạnh, hoặc ở nhà ngang, nhà phụ Gian chính là bộ mặt của chủ nhà, lại là nơi thờ cúng của tổ tiên nên được

ý và quan tâm nhiều hơn cả chính là bàn thờ vì chịu ảnh hưởng của Đạo Phật, Đạo Lão, Đạo Khổng nên bàn thờ được đặt vào chính giữa của gian chính, xung quanh được trang hoàng bằng các bức hoành phi câu đối, nếu gia cảnh của chủ nhà có khiêm nhường hơn thì bàn thờ cũng luôn được đặt vào nơi trang trọng nhất

Ngôi nhà có thể tồn tại vững chắc vài trăm năm, nên việc dựng một ngôi nhà được người Việt hết sức quan tâm, từ khâu chọn nguyên liệu đến khâu xem ngày, xem tháng, so tuổi vì họ quan niệm thứ nhất, đây là cơ nghiệp của nhiều đời; thứ hai, đó là sự thịnh vượng hay suy vong của cả gia đình hay lớn hơn là cả một dòng họ nếu chọn được hay không chọn được ngày tốt và hướng tốt (Trần Ngọc Thêm, 2001: 409-422)

Ngôi nhà người Việt thường được xây dựng bằng các nguyên vật liệu sẵn

có ở địa phương như gỗ, tre, nứa, đất, đá phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện kinh tế của từng gia đình Tường nhà có thể bằng gỗ, trát đứng đắp đất, có hệ thống cửa “bức bàn” hay “cửa phố” Hình thức bên ngoài của ngôi nhà rất mộc mạc giản dị, những nhà có tường xây bằng gạch, lợp ngói âm dương thì chỉ là mái dốc thuần túy, không được trang trí cầu kỳ, cùng lắm là những đường chỉ dài khắc vạch Dưới mái là hàng cột hiên với các bức tường quét vôi trắng, trông giản dị, khiêm nhường1

Tóm lại, ngôi nhà truyền thống của người Việt phản ánh triết lý âm dương hài hòa Nó phải là sự cân bằng giữa gió – nước và vị trí đất không quá cao cũng không quá thấp (Trần Ngọc Thêm, 2001: 422) Đó thực sự là một tổ ấm có sức sống vững bền qua cả ngàn năm lịch sử Tuy nhiên, cấu trúc ngôi nhà Việt và cách thức tổ chức không gian sống cũng có sự thay đổi đáng kể cùng với tiến

1

trình phát triển của xã hội Đặc biệt, trong bối cảnh gia tăng dân số, CNH và ĐTH mạnh mẽ hiện nay thì tổ chức khuôn viên cư trú của người dân cũng xuất hiện những thay đổi, cả hướng tích cực và tiêu cực

2 Địa bàn nghiên cứu

Thị xã Vĩnh Yên và huyện Bình Xuyên (Tỉnh Vĩnh Phúc) là hai địa bàn đang diễn ra tốc độ chuyển đổi mục đích sử dụng đất, công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng nên đã được chọn làm địa bàn khảo sát Đặc biệt, tại huyện Bình Xuyên – hệ thống chính trị đã vào cuộc, góp phần thiết thực trong công tác đền bù GPMB Khu công nghiệp Bình Xuyên và Khu công nghiệp Bá Thiện với tổng diện tích trên 600 ha được giải phóng mặt bằng nhanh Đồng chí Bí thư huyện uỷ trực tiếp làm Trưởng ban chỉ đạo GPMB, chính quyền cùng các tổ chức đoàn thể tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt chủ trương chung

về GPMB Gia đình cán bộ, đảng viên gương mẫu nhận tiền, giao trả mặt bằng trước Hai xã đông đồng bào công giáo là Bá Hiến và Thiện Kế vốn có tập quán chỉ chôn người chết một lần "nhất táng thiên thu", nhưng hưởng ứng "cuộc vận động vì công nghiệp hoá" của địa phương, mọi người đều tự nguyện di chuyển trên 1.300 mồ mả để dành đất làm công nghiệp Các xã, phường được khảo sát là phường Đồng Tâm và phường Khai Quang (Tp Vĩnh Yên); xã Bá Hiến và thị trấn Hương Canh (huyện Bình Xuyên)

Khai Quang là một phường nằm ở phía Đông Nam thị xã Vĩnh Yên, diện tích tự nhiên là 1.117,17 ha và được phân chia thành 12 tổ dân phố Dân số của phường tính đến năm 2009 là 16.661 khẩu, 1832 hộ Trong những năm qua, thực hiện quyết định của UBND tỉnh Vĩnh Phúc về việc thu hồi đất phục vụ cho quy hoạch các KCN và xây dựng hạ tầng, đến nay trên địa bàn phường đã có 141 cơ

đất bị thu hồi năm 2005 là 33.67 ha; năm 2006 là 65.2 ha; năm 2007 là 20.8 ha; năm 2008 là 48 ha với 74 dự án Do sự thu hẹp đất đai canh tác, cơ cấu kinh tế của phường hiện nay là: công nghiệp – xây dựng – thương mại – du lịch và nông nghiệp Thu nhập bình quân đầu người năm 2008 là 33.988.000đ/người

Phường Đồng Tâm nằm ở phía Tây thành phố Vĩnh Yên, diện tích tự nhiên là 7.52 km2, 2815 hộ và 14500 khẩu Cơ cấu kinh tế của phường là thương mại, dịch vụ - công nghiệp, xây dựng – nông nghiệp, thủy sản Năm 2008, phường đã hoàn thành công tác đền bù giải phóng mặt bằng với 8 dự án, tổng diện tích 345.182,4m2, giá trị bồi thường hơn 6 tỷ đồng với hơn 360 lượt hộ có đất thu hồi Công tác xây dựng hạ tầng cơ sở trên địa bàn phường được triển khai tốt, các thiết chế văn hóa – giáo dục và y tế được đầu tư đồng bộ và hiện đại

Thị trấn Hương Canh có diện tích tự nhiên là 1006,42 ha với 3818 hộ và

14499 khẩu trong đó, hộ sản xuất nông nghiệp là 1670 hộ và hộ phi nông nghiệp

là 2148 hộ Trong tổng số 7670 lao động của thị trấn thì có tới 2537 người đang làm việc cho các doanh nghiệp, cơ quan trên địa bàn Diện tích đất nông nghiệp của thị trấn chỉ có 543,1 ha, đất phi nông nghiệp có 445,05 ha Thời gian qua, quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng được thực hiện trên địa bàn thị trấn nhưng tốc độ chậm vì nhiều nguyên nhân, chẳng hạn như giá đền bù chưa hợp lý, ý thức trách nhiệm một số người chưa cao

Xã Bá Hiến nằm ở phía Bắc huyện Bình Xuyên với 3216 hộ, 14 216 khẩu (khoảng 35% số khẩu là đồng bào theo đạo Thiên chúa) Cơ cấu kinh tế của xã là nông nghiệp, thủy sản – thương mại dịch vụ và xây dựng cơ bản Những năm qua, thực hiện chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất, chính quyền địa phương đã tiến hành thu hồi và bàn giao hàng trăm ha đất cho các doanh nghiệp

và cơ quan trên địa bàn Riêng năm 2008, địa phương đã giao 83 ha cho tập đoàn

Hồng hải, 0.77 ha cho KCN Bá Thiện xây nhà máy nước Hiện nay, chính quyền

xã vẫn đang tiếp tục thực hiện chính sách thu hồi và đền bù, giải phóng mặt bằng cho các hộ dân trong xã Những năm sắp tới, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất sẽ giúp Bá Hiến trở thành một địa bàn có nhiều KCN với nhiều doanh nghiệp

cả trong và ngoài nước

3 Chuyển đổi mục đích sử dụng đất và sự thay đổi cách thức tổ chức

và bố trí không gian sống – khảo sát tại Vĩnh Phúc

Khảo sát tại địa bàn nghiên cứu, có thể thấy chính sách thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng các khu công nghiệp, đô thị và hạ tầng cơ sở là yếu tố có ảnh hưởng rõ rệt đến quan niệm và cách thức tổ chức không gian sống của người dân tại 04 xã, phường được khảo sát Về mặt hình thức, sự thay đổi rõ nhất là việc người dân tiến hành xây mới hoặc sửa sang nhà cửa từ nguồn tiền do nhà nước đền bù khi thu hồi đất của họ

Theo số liệu khảo sát, có tới 244/399 người được hỏi, chiếm 61.2% trả lời

là đã sử dụng tiền đền bù đất vào việc xây mới hoặc sửa sang nhà cửa Nhu cầu sửa sang hoặc xây mới nhà cửa của cư dân vùng chuyển đổi là hiện tượng phổ biến và có phần hợp lý Bởi lẽ, vốn là những người nông dân, sản xuất nông nghiệp cho thu nhập thấp trong khi mong ước về một ngôi nhà không chỉ để ở đã xuất hiện trong suy nghĩ của bất kỳ người dân nào khi đến tuổi trưởng thành Do

đó, khi có một khoản tiền trong tay thì nhiều người sẽ nghĩ ngay đến việc chỉnh sửa hoặc xây nhà để ở và để tự hào với hàng xóm, láng giềng Quan sát việc xây, sửa nhà và cách thức bố trí nơi cư trú cũng như không gian sống, nhóm nghiên cứu phát hiện thấy một số nét đáng chú ý sau đây:

3.1 Thiết kế và xây dựng nhà ở:

Như phần trên trình bày, ngôi nhà vốn có một vị trí rất quan trọng trong

suy nghĩ của người dân nông thôn Việt Nam Với rất nhiều hộ gia đình đang phải

ở trong những ngôi nhà cũ, lạc hậu và không an toàn thì việc xây nhà là tất yếu

Nhìn vào bảng số 14 có thể thấy: trước khi bị thu hồi đất, đa số các hộ gia đình

được hỏi đang ở trong những căn nhà truyền thống với kết cấu tường gạch, mái

ngói (chiếm 85.9%); thậm chí có tới 4.5% số hộ gia đình được khảo sát còn phải

ở trong nhà tranh, tre Tỷ lệ những hộ có nhà mái bằng hoặc nhà cao tầng rất

thấp (mái bằng: 2.3%; nhà 02 tầng trở lên: 1.3%) Thực trạng nhà ở đã phản ánh

mức sống của cư dân khu vực khảo sát trước khi chuyển đổi đất

Bảng 1: Sự thay đổi về loại nhà ở của cư dân vùng chuyển đổi

(Tỷ lệ %)

hồi đât

Hiện nay (2009)

3 Nhà tường gạch, mái proximăng/mái

tôn

6.0 14.4

Tuy nhiên, cho đến hiện tại (năm 2009), tức là sau khoảng 7-8 năm

chuyển đổi đất, nơi cư trú của người dân đã có sự thay đổi rất đáng kể: không

còn hộ nào phải ở nhà tranh tre; tỷ lệ hộ sống trong nhà tường gạch mái ngói chỉ

còn 53.1%; nhà tường gạch mái tôn/proximăng chiếm 14.4%; đáng chú ý nhất là

tỷ lệ nhà kiên cố đã tăng lên rất nhiều: 12.8% số người được hỏi đã có nhà mái bằng một tầng và có tới 1/5 số hộ (19.6%) đã có nhà hai tầng trở lên

Đi sâu tìm hiểu, nhóm nghiên cứu thấy người dân có xu hướng sử dụng các vật liệu hiện đại như sắt thép, xi măng, tôn và hạn chế sử dụng gỗ trong việc xây dựng nhà ở Đặc biệt, về không gian nơi cư trú, người dân có xu hướng tận dụng tối đa diện tích đất họ có Ưu tiên hàng đầu đối với họ là ngôi nhà, còn các

bộ phận khác chỉ là thứ yếu Bởi thế, hầu như mọi nguồn lực được người dân đầu

tư vào xây nhà, các khu vực khác chỉ được quan tâm ở mức độ vừa phải, tức là

có đến đâu làm đến đó Do diện tích đất bị thu hẹp cho nên cấu trúc nơi ở truyền thống đã phải nhường chỗ cho mô hình cấu trúc mới, tận dụng mọi không gian

có thể Các bộ phận như ao, sân đều được hạn chế tối đa, thậm chí rất nhiều gia đình không còn diện tích giành làm sân hay ao như trong mô hình nhà ở truyền thống Một số gia đình đã coi nhà vừa là nơi ở, vừa là nơi sản xuất, kinh doanh

Khi xây nhà, người dân vẫn quan tâm đến hướng nhà và thiết kế các gian hay phòng (buồng) trong nhà nhưng họ sẵn sàng thay đổi để thích ứng với diện tích và vị trí đất mà họ có

Nếu là nhà cao tầng thì các buồng được ngăn cách độc lập với nhau; gian giữa và rộng nhất trong nhà vẫn là nơi tiếp khách và bày biện những đồ đạc có giá trị của gia đình Đa số các gia đình vẫn bố trí bàn thờ ở gian chính giữa nhưng với một số nhà cao tầng thì gia chủ lại bố trí nơi thờ tự ở trên tầng cao nhất, với suy nghĩ đó là nơi sạch sẽ và sang trọng, thiêng liêng

Do tận dụng diện tích cho nên các khoảng không hay diện tích cây xanh là

vô cùng hạn chế Rất nhiều hộ gia đình đông con cái đã chia thành lô đất cho các con nên nhiều hộ, nhất là gia đình trẻ, chỉ có đủ diện tích đất cho việc xây nhà

Đất đai trở nên khan hiếm cho nên người dân có xu hướng xây nhà ở bất kỳ đâu

có thể

Tính tùy tiện trong thói quen sinh hoạt của người nông dân có cơ hội hiện thực hóa thành các kiểu kết cấu nhà hết sức đa dạng, với đủ loại kiến trúc và màu sắc Các ngôi nhà mới xây có thể quay theo bất cứ hướng nào, với bất cứ hình thù như thế nào theo sở thích của gia chủ Đây chính là nguyên nhân cho thấy, mặc dù nhiều nhà kiên cố được xây dựng nhưng các khu dân cư mới chuyển đổi

có một bộ dạng kiến trúc hết sức pha tạp và tự do, thiếu thẩm mỹ Nói cách khác, hoàn toàn không có một quy hoạch tổng thể trong việc thiết kế và xây mới nhà ở cho các khu dân cư chuyển đổi đất Không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan chung, việc tự do xây dựng của các hộ gia đình đã làm nảy sinh những vấn đề liên quan đến cộng đồng, nhất là vấn đề thoát nước và vệ sinh môi trường

“ Người dân chúng tôi mong làm sao một là giải quyết cho cái lối thoát nước trong cái chỗ đường làm bê tông, cống rãnh và phát triển thêm cái mương thoát nước, nếu gặp mưa nó tiêu đi nó khỏi ứ đọng, ô nhiễm cái nguồn nước thải

vì trước kia là cứ thải xuống ao, chuông Bây giờ đất ở cũng đã thấp, bây giờ thậm chí chỉ có đôi nhà làm nhà bây giờ còn làm được theo như nguyện vọng chứ còn những người làm trước đường bê tông người ta làm sau là làm cao hơn nên nhà mình là trũng, muốn nâng nhà lên không nâng được, cái sân mưa là không có lối thoát, ao lấp hết rồi nên là khó khăn ” (Nữ, 42 tuổi, TLN dân xã

Bá Hiến)

3.2 Bố trí không gian cư trú và sinh hoạt:

Như đã trình bày ở các phần trên về sự thay đổi thói quen hành vi tiêu dùng của người dân khu vực chuyển đổi: mức độ đầu tư xây dựng hoặc sửa chữa nhà cửa tỷ lệ thuận với diện tích đất bị thu hồi Bị thu hồi càng nhiều đất, càng

được nhiều tiền đền bù thì mức đầu tư cho nhà cửa càng lớn Để có thêm những thông tin cụ thể hơn nữa về việc đầu tư cho nơi cư trú và sinh hoạt của người dân, nhóm nghiên cứu đã tìm hiểu chi tiết về cách thức bố trí các khu vực phụ trong mỗi hộ gia đình, đó là khu bếp, nhà vệ sinh, nhà tắm và chuồng trại chăn nuôi

Với các hộ gia đình nông thôn truyền thống thì bếp thường nằm độc lập với nhà Đó là nơi đun nấu và cất giữ các nhiên liệu như than, củi vv Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, người dân khu vực chuyển đổi có xu hướng bố trí khu bếp với kết cấu hiện đại hơn, thuận tiện và tiết kiệm diện tích hơn Trước thời điểm thu hồi đất, chỉ có rất ít các hộ gia đình có bếp khép kín trong nhà (5.7%)

và đại đa số các gia đình sử dụng mô hình bếp độc lập truyền thống (92.7%) Tuy nhiên, tỷ lệ này đã thay đổi đáng kể sau một thời gian thực hiện chính sách thu hồi đất: có tới 24.9% số hộ đã bố trí bếp khép kín trong nhà Cấu trúc bếp thay đổi tất yếu dẫn đến sự thay đổi về loại bếp sử dụng và loại nhiên liệu dùng

để đun nấu Tại thời điểm khảo sát, có tới 92.4% số hộ được hỏi đã dùng bếp gas, tăng lên đáng kể so với thời điểm bị thu hồi đất (chỉ có 48%) Tỷ lệ các hộ

sử dụng chất liệu truyền thống như than đã giảm đáng kể, từ 47.5% xuống chỉ còn 4.1% vào thời điểm năm 2009 Như vậy, có thể thấy sự thay đổi rõ ràng trong thói quen và cách thức tổ chức một khu vực hết sức quan trọng trong các

hộ gia đình khu vực chuyển đổi Cùng với xây và sửa nhà, việc xây dựng bếp mới cũng được nhiều hộ gia đình sử dụng nguồn tiền đền bù đất (xem bảng 14)

Bảng 2: Cấu trúc và loại bếp trong gia đình khu vực chuyển đổi

(Tỷ lệ %)

Cấu trúc bếp Thời điểm bị thu hồi đât Hiện nay (2009)