Tiểu luận Phân tích chính sách thuế Tìm hiểu thuế hiệu quả

Tiểu luận Phân tích chính sách thuế Tìm hiểu thuế hiệu quả Khái niệm thuế hiệu quả Hiệu quả xã hội là xét đến số thuế nhà nước thu được và phần tổn thất xã hội. Tính hiệu quả sẽ được xét trên góc độ xã hội. Thuế hiệu quả là cơ cấu thuế mà tính hiệu quả của nó thể hiện tổn thất xã hội (hay còn gọi là phần mất trắng) do thuế tạo ra phải ở mức thấp nhất. Gia tăng thuế mà làm tổn thất xã hội tăng lên lớn hơn thì chính sách thuế không hiệu quả.

MỤC LỤC

1 Khái niệm thuế hiệu quả 3

2 Tiếp cận bằng đồ thị 3

3 Sự co giãn cung cầu 5

4 Đo lường gánh nặng phụ trội 7

5 Tác động của Thuế đối với Tổn thất xã hội 9

5.1 Loại thuế 9

5.1.1 Thuế trực thu 10

5.1.1.1 Thuế TNCN 10

5.1.1.2 Thuế TNDN 11

5.1.2 Thuế gián thu 12

5.2 Thuế suất: 13

5.3 Loại thị trường 14

5.3.1 Tổn thất xã hội trong thị trường độc quyền 14

5.3.1.1 Đánh thuế theo sản lượng: 14

5.3.1.2 Đánh thuế không theo sản lượng: 14

5.3.2 Tổn thất xã hội trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo 14

5.4 Độ co giãn quyết định tổn thất xã hội 15

5.4.1 Thuế trực thu 15

5.4.1.1 Đường cung và đường cầu cùng co giãn 15

5.4.1.2 Đường cầu hoàn toàn không co giãn 16

5.4.1.3 Đường cầu hoàn toàn co giãn 16

5.4.2 Thuế gián thu 17

5.4.2.1 Cầu hoàn toàn không co giãn 17

5.4.2.2 Cầu hoàn toàn co giãn 18

5.4.2.3 Cung co giãn ít 18

5.4.2.4 Cung co giãn nhiều 19

6 Đánh thuế và hiệu quả kinh tế - Quyết định tổn thất xã hội 20

6.1 Bóp méo trước đó 20

6.2 Nhận thức về tổn thất xã hội cho thấy hệ thống thuế lũy tiến có thể là ít hiệu quả hơn 21

6.3 Bằng phẳng hóa thuế suất theo thời gian 23

KẾT LUẬN 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

1 Khái niệm thuế hiệu quả

Hiệu quả xã hội là xét đến số thuế nhà nước thu được và phần tổn thất xã hội.Tính hiệu quả sẽ được xét trên góc độ xã hội

Thuế hiệu quả là cơ cấu thuế mà tính hiệu quả của nó thể hiện tổn thất xã hội(hay còn gọi là phần mất trắng) do thuế tạo ra phải ở mức thấp nhất

Gia tăng thuế mà làm tổn thất xã hội tăng lên lớn hơn thì chính sách thuếkhông hiệu quả

Số thuế Nhà nước thu được > Phần tổn thất xã hội tạo ra.

2 Tiếp cận bằng đồ thị

Xã hội đạt hiệu quả tối đa ở điểm cân bằng thị trường (cân bằng cung cầu)nhưng thuế làm thay đổi đường giới hạn ngân sách kéo theo thay đổi tiêu dùng của

xã hội, vì vậy khi đánh thuế vào thị trường dẫn đến tổn thất xã hội (DWL) Xem xét

ví dụ sau trên thị trường dầu lửa:

Trước khi đánh thuế, đường cung S1 và đường cầu D1 cắt nhau tại điểm Avới số lượng cân bằng là Q1=100 tỷ gallons, giá cân bằng lúc này là P1=1.5$ Trongthị trường cạnh tranh hoàn hảo, đường cầu dầu lửa phản ánh lợi ích biên xã hội củatiêu dùng dầu lửa và đường cung phản ánh chi phí biên xã hội của sản xuất dầu lửa.Tại điểm cân bằng A, SMC=SMB Những đơn vị gallon dầu lửa thấp hơn 100tỷgallons đều có chi phí biên xã hội thấp hơn 1.5$ và lợi ích biên xã hội cao hơn 1.5$.Thặng dư của người tiêu dùng là phần tam giác nằm trên mức giá cân bằng, thặng

dư của nhà sản xuất là phần tam giác nằm dưới mức giá cân bằng

Hình 1: Ví dụ về tổn thất xã hội khi đánh thuế vào thị trường dầu lửa

Bây giờ Chính phủ đánh thuế 50cents vào người cung cấp dầu lửa Thuế sẽlàm gia tăng chi phí của người sản xuất, dẫn đến sản lượng cung cấp giảm xuốngứng với mỗi mức giá, lúc này đường cung dịch chuyển sang trái từ S1 sang S2.Điểm cân bằng mới được xác lập ở điểm B với số lượng dầu lửa bán giảm xuốngcòn Q2=90tỷ gallons với giá cả tăng lên P2=1.8$ Lúc này số đơn vị gallon ở giữaQ1 và Q2 đã trở thành những đơn vị mà lợi ích biên xã hội của tiêu dùng dầu lửavượt quá chi phí biên xã hội của sản xuất dầu lửa

Ta thấy sự giảm đi sản lượng và tăng giá đã tao ra một tổn thất xã hội bằngdiện tích BAC Bởi vì về phía người tiêu dùng, họ mua được ít sản phẩm hơn với giámắc hơn nên thặng dư giảm xuống bằng diện tích P1P2BD do giá tăng và giảm phầndiện tích BAD do thôi không mua sản phẩm so với trước Tương tự, người sản xuất

do giá tăng nên được lợi thêm phần P1P2BD nhưng mất đi phần diện tích DAC dogiá giảm Tổng cộng mức giảm thặng dư của người sản xuất và người tiêu dùngchính là tổn thất xã hội – diện tích BAC

Trường hợp giả định ở đây thuế đánh vào nhà sản xuất sẽ làm gia tăng chi phícủa người sản xuất, dẫn đến sản lượng cung cấp giảm xuống ứng với mỗi mức giátăng lên Như vậy mặc dù Chính Phủ đánh thuế 50 cent lên nhà sản xuất nhưng sovới ban đầu nhà sản xuất chịu thuế chỉ 30 cent, phần còn lại làm tăng giá cả sản

phẩm do đó người tiêu dùng gián tiếp bị ảnh hưởng bởi thuế là 20 cent.

Ngược lại thay vì đánh thuế vào nhà sản xuất, chính phủ đánh thuế vào ngườitiêu dùng Phía nhà sản xuất sẽ xảy ra tình trạng cung dầu lửa vượt quá cầu nên nhàsản xuất hạ thấp giá để bán cho đến khi giá cả giảm đến mức $1.30 cũng với lượngcân bằng 90 tỷ gallons Như vậy về phía người tiêu dùng, tiền thuế 50 cent nộp chochính phủ được bù lại bởi sự giảm đi 20 cent giá cả thị trường nghĩa là họ chỉ chịuthuế 30 cent, còn nhà sản xuất phải gánh chịu 20 cent thuế còn lại trên mỗi đơn vịdầu lửa bán được

Kết luận : Tổn thất xã hội đo lường sự không hiệu quả của việc đánh thuế.

Mức tổn thất được quyết định bởi sự thay đổi về số lượng hàng hoá khi đánh thuế

3 Sự co giãn cung cầu

Độ co giãn theo giá cả của cung và cầu quyết định sự phân phối gánh nặngthuế trong số những người tham gia thị trường, chúng cũng quyết định tính khônghiệu quả của việc đánh thuế

Độ co giãn càng cao thì những thay đổi càng lớn về số lượng và tổn thất xãhội càng lớn

Hình 2: Tổn thất xã hội gia tăng theo co giãn

Xem xét hình a với trường hợp đường cầu không co giãn: khi Chính phủđánh thuế vào người sản xuất, làm dịch chuyển đường cung hướng vào trong: S1đến S2, có sự thay đổi về giá cả thị trường rất lớn (tăng từ P1 đến P2) nhưng lượngtiêu dùng gần như không thay đổi (từ Q1 đến Q2) Nghĩa là người tiêu dùng phảigánh chịu thuế nhiều hơn người sản suất Nhưng tổn thất xã hội trong trường hợpnày là nhỏ (BAC)

Với hình b khi đường cầu là co giãn nhiều: Nếu đường cầu co giãn, giá cả thịtrường thay đổi rất nhỏ nhưng lượng tiêu dùng lại thay đổi rất lớn, lúc này ngườicung cấp gánh chịu thuế nhiều hơn và tổn thất xã hội trong trường hợp này rất lớn

Kết luận: Từ hai trường hợp trên, ta thấy sự không hiệu quả của việc đánh

thuế được quyết định bởi việc người sản xuất và người tiêu dùng sẽ thay đổi hành vinhư thế nào để tránh thuế Tức là độ co giãn theo giá cả của cung và cầu quyết địnhtổn thất do thuế Tổn thất bị gây ra do người tiêu dùng và người sản xuất quyết địnhsản xuất và tiêu dùng không hiệu quả nhằm tránh thuế

Khi cầu co giãn ít hơn cung, gánh nặng thuế rơi vào người tiêu dùng, còn khicầu co giãn nhiều hơn cung thì gánh nặng thuế rơi vào người sản xuất

Tổn thất xã hội phụ thuộc vào độ co giãn của cung cầu và thuế suất Chínhphủ không thể tác động làm thay đổi độ co giãn cung cầu, mà chỉ có thể tác động

=> ∆Q/Q = ηs x ∆P/P

∆P = x t

vào thuế suất, để từ đó ảnh hưởng đến tổn thất xã hội Đối với thuế đánh vào hànghóa thì quan điểm của thuế hiệu quả là nên dùng thuế suất thấp, vì thuế suất cao sẽtạo ra tổn thất xã hỗi lớn hơn so với thuế suất thấp Nhưng vấn đề đặt ra là liệu thuếsuất thấp thì chính phủ có đáp ứng được nguồn thu để tài trợ cho hoạt động chi tiêucông của chính phủ hay không?

Câu trả lời là không Thuế suất thấp thì chính phủ chưa chắc có nguồn thuthấp, điều này được chứng minh qua đường cong Laffer Mô hình này cho rằng nếuchính phủ càng gia tăng thuế suất thì số thu thuế càng cao, nhưng nếu thuế suất giatăng vượt qúa một tỷ lệ giới hạn nào đó thì số thuế chính phủ thu được sẽ giảm dần

Do đó với một mức thuế suất thấp thì chưa chắc tạo ra nguồn thu thấp cho chínhphủ, với mức thuế suất thấp có thể sẽ giúp việc tiêu dùng nhiều hơn, làm kích cầu,

từ đó số thuế chính phủ thu được sẽ nhiều hơn Vì vậy dựa trên quan điểm của thuếhiệu quả thì chính phủ nên đánh thuế suất thấp, nhất là các hàng hóa thiết yếu trongtiêu dùng thì càng nên dùng mức thuế suất thấp

4 Đo lường gánh nặng phụ trội

Tổn thất xã hội được tính bằng công thức:

Từ phương trình trên chúng ta rút ra được hai bài học quan trọng:

Thứ nhất, tổn thất xã hội gia tăng theo độ co giãn đường cầu – nhữngngười tham gia thị trường càng có cơ hội thay thế (cầu, cung càng co giãn)thì càngkém hiệu quả Sự co giãn trong trường hợp này chỉ phản ánh thay thế chứ khôngphản ánh ảnh hưởng thu nhập

Thứ hai, tổn thất xã hội tăng theo bình phương thuế suất, vì thế, cơ sở thuếlớn, thuế suất cao thì sự bóp méo càng lớn

Tổn thất xã hội biên (Marginal deadweight loss) là sự gia tăng tổn thất trên

một đơn vị gia tăng thuế suất

Hình 4: Tổn thất xã hội biên gia tăng theo thuế suất

Thị trường dầu lửa ban đầu cân bằng tại điểm A, số lượng Q1, P1.

Nếu Chính Phủ đánh thuế 10 cent vào người sản xuất, dẫn đến cung dịchchuyển từ S1 đến S2 khi đó người sản xuất gánh chịu chi phí trên một đơn vị sản xuấtcao hơn, điểm cân bằng mới là B và tạo ra tổn thất xã hội là BAC

Nếu Chính phủ đánh thuế thêm 10 cent nữa, điểm cân bằng mới dịch chuyểnsang D, phần tổn thất xã hội tăng lên thêm là hình DBCE lớn hơn so với hình BAC.Như vậy, tổn thất biên khi đánh thuế thêm 10 cent nữa cao hơn nhiều so với tổn thấtbiên khi đánh thuế 10 cent lần đầu

Tổn thất xã hội khi đánh thuế 20 cent nói chung là hình tam giác DAE

Kết luận: thị trường càng di chuyển ra xa điểm cân bằng, thì càng làm hạn

chế thương mại (thương mại càng cao thì thặng dư xã hội càng lớn) Khoảng cáchgiữa cung và cầu càng giãn ra thì tổn thất xã hội càng lớn

5 Tác động của Thuế đối với Tổn thất xã hội

5.1 Loại thuế

Theo phương thức huy động của Thuế, có 2 loại thuế đó là thuế trực thu vàthuế gián thu Thuế trực thu động viên trực tiếp vào thu nhập, do đó tạo cảm giác rõràng và thường gặp phản ứng của đối tượng chịu thuế Thuế gián thu là hành vi thuthuế tinh vi hơn của nhà nước Khi nhu cầu tiêu dùng được thoã mãn thì người chịuthuế không chú ý đến số thuế mình phải chịu Trên thực tế, điều này có thể rõ ràng

đối với việc tiêu dùng các hàng hoá, dịch vụ liên quan đến thuế tiêu thụ đặc biệt,thuế xuất khẩu.

Cách phân loại theo phương thức huy động của thuế giúp nhà nước xây dựngmối quan hệ hợp lý về tỷ trọng giữa 2 phương thức huy động trong việc tập trungnguồn thu thuế cho ngân sách nhà nước Thuế gián thu tạo điều kiện cho nhà nướctập trung thu nhập thuận lợi hơn Mặt khác, với thuế suất hợp lý cùng các ưu đãi,miễn giảm, thuế trực thu góp phần đáng kể cho việc củng cố cơ sở kinh tế của thuế

5.1.1 Thuế trực thu

Thuế trực thu là loại thuế mà Nhà nước thu trực tiếp vào phần thu nhập củacác pháp nhân hoặc thể nhân Tính chất trực thu thể hiện ở chổ người nộp thuế theoquy định của pháp luật đồng thời là người chịu thuế Thuế trực thu trực tiếp độngviên, điều tiết thu nhập của người chịu thuế như là thuế thu nhập doanh nghiệp, thuếthu nhập đối với người có thu nhập cao, thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế sửdụng đất nông nghiệp

5.1.1.1 Thuế TNCN.

Tại Việt Nam, Luật thuế TNCN có hiệu lực từ ngày 1/1/2009, với 7 mức thuếsuất từ 5% đến 35% và mức giảm trừ gia cảnh là 4 triệu đồng/ tháng cho người nộpthuế và 1,6 triệu đồng/ tháng cho một người phụ thuộc Hiện Chính phủ có kế hoạchtrình Quốc hội sửa đổi Luật thuế TNCN, theo đó mức giảm trừ mới lần lượt là 6triệu đồng/tháng cho người nộp thuế và 2,4 triệu đồng/ tháng cho mỗi người phụthuộc

Ta xét thuế TNCN đánh vào tiền công, tiền lương Ví dụ, một cá nhân A cóthu nhập 6 triệu đồng / tháng; không có người phụ thuộc và không có thu nhập nàokhác

Nếu không có thuế TNCN, ngân sách chi tiêu của cá nhân A là toàn bộ 6triệu

Khi bị đánh thuế theo Luật thuế TNCN hiện hành, cá nhân A được giảm trừ 4triệu -> thu nhập chịu thuế là 2 triệu, mức thuế suất là 5% -> thuế phải nộp là 0,1triệu -> thu nhập thực tế/ ngân sách chi tiêu của cá nhân A chỉ còn 5,9 triệu

E 2

A B

P 3

Khi đánh thuế TNCN, ngân sách chi tiêu sẽ giảm Từ đây dẫn giảm nhu cầutiêu dùng đối với hàng hóa Vì vậy, khi đánh thuế TNCN, đường cầu giảm (dịchchuyển sang trái so với vị trí ban đầu)

Vậy đường cầu cho hàng hoá X dịch chuyển sang trái khi có thuế thu nhập cánhân

Khi D dịch chuyển sang D1, điểm cân bằng cung cầu hàng hoá X của cá nhân

A dịch chuyển từ E1 sang E2, thặng dư của cá nhân A giảm một khoảng bằng diệntích tứ giác P1P3AE1 và thặng dư nhà sản xuất giảm một khoảng bằng diện tích tứgiác P1P2E1E2, chính phủ thu thuế được một khoảng bằng diện tích hình chữ nhật

P2P1AE2 => tổn thất xã hội xảy ra (là phần diện tích tam giác AE1E2)

5.1.1.2 Thuế TNDN.

Thuế thu nhập doanh nghiệp là một loại thuế trực thu đánh vào lợi nhuận củacác doanh nghiệp Đối tượng nộp thuế là các tổ chức, cá nhân sản xuất kinh doanhhàng hoá, dịch vụ (gọi chung là cơ sở kinh doanh) có thu nhập đều phải nộp thuế thunhập doanh nghiệp Mức thuế suất hiện hành là 25%

Giả sử doanh nghiệp B kinh doanh sản phẩm Y(P,Q)

Q 1 2

E 1 D

1

E 1 E 2

Khi đánh thuế TNDN, một số doanh nghiệp trước kia hoạt động không hiệuquả rút khỏi thị trường làm cho cung giảm Đường cung dịch chuyển lên trên, tổnthất xã hội sẽ xảy ra

Khi đánh thuế thu nhập doanh nghiệp, đường cung S dịch chuyển sang S1,điểm cân bằng cung cầu hàng hoá X của cá nhân A dịch chuyển từ E1 sang A, thặng

dư của người tiêu dùng giảm một khoảng bằng diện tích tứ giác P1P2AE1 và thặng dưnhà sản xuất giảm một khoảng bằng diện tích tứ giác P1P2’E1E2, chính phủ thu thuếđược một khoảng bằng diện tích hình chữ nhật P2’P1AE2 (Q2 * t) => tổn thất xã hộixảy ra (là phần diện tích tam giác AE1E2)

5.1.2 Thuế gián thu

Thuế gián thu là loại thuế mà Nhà nước sử dụng nhằm động viên một phầnthu nhập của người tiêu dùng hàng hóa, sử dụng dịch vụ thông qua việc thu thuế đốivới người sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ Tính chất gián thu thể hiện ở chổngười nộp thuế và người chịu thuế không đồng nhất với nhau Thuế gián thu là một

bộ phận cấu thành trong giá cả hàng hoá, dịch vụ do chủ thể hoạt động sản xuất,kinh doanh nộp cho Nhà nước nhưng người tiêu dùng lại là người phải chịu thuếnhư là thuế giá trị gia tăng, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặcbiệt Xét trường hợp thuế VAT Luật thuế GTGT hiện hành có hiệu lực từ 1/1/2009,với 3 mức thuế suất là 0%, 5%, 10%

Khi đánh thuế giá trị gia tăng lên mặt hàng A sẽ làm cho giá cả hàng hóa cóthể tăng, từ đó làm cho đường cung có xu hướng dịch chuyển về bên trái so với vị tríban đầu Đường cung dịch chuyển lên trên một khoảng đúng bằng khoảng thuế t mà

1

S 1

E 1 E 2

hàng hóa X phải chịu.Túy theo độ co dãn của đường cung và cầu mà khi đánh thuế,giá cả sẽ tăng nhiều hay ít

Giả sử, mặt hàng A chịu thuế VAT 10%, có đồ thị như sau:

Như đã phân tích trong phần 2, chỉ khác là thuế ở đây không cố định mà theobiến động giá: t = 0.1 P

Khi S dịch chuyển sang S1, điểm cân bằng cung cầu hàng hoá X của cá nhân

A dịch chuyển từ E1 sang A, thặng dư của người tiêu dùng giảm một khoảng bằngdiện tích tứ giác P1P2AE1 và thặng dư nhà sản xuất giảm một khoảng bằng diện tích

tứ giác P1P2’E1E2, chính phủ thu thuế được một khoảng bằng diện tích hình chữ nhật

P2’P1AE2 => tổn thất xã hội xảy ra (là phần diện tích tam giác AE1E2)

5.2 Thuế suất:

Thuế suất: Tuỳ từng sắc thuế mà có các thuế suất khác nhau

Chúng ta xem xét tổn thất xã hội xảy ra đối với thuế nhập khẩu mặt hàng Xvới thuế suất ưu đãi CEPT t1% và thuế suất thông thường t2% (t2> t1)

1 1

P1

3

2 A 1

A 2

3 P3

P3

’

Q 3

- Nếu thuế là t1, tổn thất xã hội là tam giác A1A2B.

- Nếu thuế là t1, tổn thất xã hội là tam giác A1A3B

- Ta thấy, A1A2B nhỏ hơn A1A3B Vậy thuế suất càng cao thì tổn thấtcàng lớn

5.3 Loại thị trường

5.3.1 Tổn thất xã hội trong thị trường độc quyền

Có 2 cách đánh thuế trong thị trường độc quyền là đánh thuế theo sản lượng

và đánh thuế không theo sản lượng

5.3.1.1 Đánh thuế theo sản lượng:

Khi chính phủ đánh thuế thì giá tăng lên, sản lượng giảm xuống Như vậy saukhi đánh thuế theo sản lượng, người tiêu dùng bị thiệt, vì giá bán tăng lên, sản lượnggiảm xuống và lợi nhuận của xí nghiệp cũng bị giảm xuống  cả người tiêu dùng

và nhà sản xuất đều gánh chịu tổn thất xã hội

5.3.1.2 Đánh thuế không theo sản lượng:

Khi chính phủ khoán một mức thuế thì người tiêu dùng không bị ảnh hưởng

vì giá cả và sản lượng không thay đổi, nhưng lợi nhuận của nhà sản xuất bị giảmxuống đúnng bằng khoản thuế  nhà sản xuất gánh chịu tổn thất xã hội

5.3.2 Tổn thất xã hội trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo

Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, đường cầu phản ánh lợi ích biên xã hộicủa tiêu dùng, đường cung phản ánh chi phí biên xã hội của nhà sản xuất

Khi chính phủ đánh thuế, thuế sẽ làm gia tăng chi phí của người sản xuất, dẫnđến sản lượng cung cấp giảm xuống ứng với mỗi mức giá Đường cung dịch chuyểnsang điểm cân bằng mới Tại điểm cân bằng mới, số lượng sản phẩm bán được giảmxuống và giá cả tăng

Sự giảm đi sản lượng tạo ra tổn thất xã hội Người tiêu phải trả giá cao hơn,nên người tiêu dùng ít mua sản phẩm Nhà sản xuất không thể kiếm lời vì sản phẩmbán được ít hơn, nên thặng dư người sản xuất cũng giảm Tổng mức giảm thặng dưcủa người sản xuất và người tiêu dùng là tổn thất xã hội