Hội nghị 81 Đảng Cộng sản và công nhân của các nước trên thế giới tổ chức tại Mátxcơva năm 1960 đã khẳng định: “Đặc điểm chủ yếu của thời đại chúng ta là hệ thống xã hội chủ nghĩa thế gi
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Từ thời kì chiếm hữu nô lệ, xã hội loài người đã xuất hiện những mầm mống đầu tiên của chủ nghĩa xã hội Đó là những khát vọng, niềm mơ ước của công chúng bị áp bức, bóc lột Nhưng tất cả chỉ dừng lại ở lòng khát khao về một chế độ không có tư hữu, không có giai cấp thống trị và mọi người đều được bình đẳng, tự do…Những “khối óc lớn” của thế kỉ XV – XVIII đã làm tư tưởng xã hội chủ nghĩa phát triển sang một thời kì mới với một trình độ mới “Tuyên ngôn Đảng Cộng sản” của Mác – Enghen chính là phát súng đầu tiên báo hiệu sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học -học thuyết đã soi sáng con đường đi đến ước mơ của nhân dân lao động trên toàn thế giới Quá trình thâm nhập của những lý luận đó vào thực tiễn đấu tranh của nhân dân lao động đã cho ra đời chủ nghĩa xã hội hiện thực
Cách mạng tháng Mười Nga là một minh chứng hùng hồn nhất cho sự đúng đắn, khoa học của chủ nghĩa xã hội Sự thắng lợi của cuộc cách mạng ấy đã xóa bỏ chế độ nô lệ tư bản, lần đầu tiên đưa nhân dân lao động bước lên vũ đài chính trị Sự thắng lợi của cuộc cách mạng ấy đã xóa bỏ thế độc tôn của chủ nghĩa tư bản, mở ra một thời kì mới cho lịch sử thế giới Đó chính là thắng lợi vĩ đại nhất của nhân dân lao động Nga nói riêng và thế giới nói chung
Sự sụp đổ của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu vào những thập niên cuối thế kỉ XX không phải là sự chấm hết cho chủ nghĩa xã hội Đó là kết quả tất yếu cho sự xa rời, phản bội chủ nghĩa Mác – Lênin Nhưng chỉ là sự lùi bước nhất thời của chủ nghĩa xã hội Những cải cách, đổi mới trong các nước xã hội chủ nghĩa còn lại không phải là đống tro tàn cuối cùng của ngọn lửa trước khi tắt hẳn mà là chuẩn bị cho sự trở lại và vươn lên mạnh mẽ Bởi lẽ, với bản chất bóc lột và hiếu chiến của mình, chủ nghĩa tư bản không thể nào trụ vững trước sự tiến bước trên con đường đi tìm sự bình đẳng và tự do của nhân dân lao động toàn thế giới Chủ nghĩa xã hội chính là tương lai của loài người Đó là một điều tất yếu không thể nào chối bỏ Và ngày càng nhiều nước đang có xu hướng đi lên chủ nghĩa xã hội - một dấu hiệu cho sự cáo chung của chủ nghĩa tư bản
Trang 2A NGUYÊN LÝ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC
VÀ TRIỂN VỌNG
I Sự ra đời của chủ nghĩa xã hội hiện thực
1 Cách mạng Tháng Mười Nga và mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực đầu tiên trên thế giới
a Cách mạng Tháng Mười Nga
Ngày 7 tháng 11 năm 1917, cuộc khởi nghĩa vũ trang giành “toàn bộ chính quyền về tay Xôviết” do Đảng Bônsêvích Nga lãnh đạo đã giành thắng lợi Lần đầu tiên trong lịch sử, nhà nước Xôviết do Lênin đứng đầu đã ra đời trong “Mười ngày rung chuyển thế giới”
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Giống như mặt trời chói lọi, cách mạng Tháng Mười chiếu sáng khắp năm châu, thức tỉnh hàng triệu người bị áp bức, bóc lột trên trái đất Trong lịch sử loài người chưa từng có cuộc cách mạng nào có ý nghĩa to lớn và sâu xa như thế”
Cách mạng Tháng Mười Nga là thắng lợi vĩ đại nhất của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức do giai cấp công nhân và đội tiên phong (Đảng Bônsêvích) lãnh đạo Cuộc cách mạng đã đánh đổ giai cấp phong kiến địa chủ và giai cấp tư sản, lập ra chính quyền của những người lao động, xây dựng một xã hội mới, không có tình trạng người bóc lột người Cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi đã mở ra một con đường mới cho sự nghiệp giải phóng dân tộc
Mở ra một thời đại mới trong lịch sử - thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới
Sau cáng mạng Tháng Mười Nga, Lênin có viết: “Một kỷ nguyên mới đã mở ra trong lịch sử thế giới Nhân loại đang vứt bỏ hình thức cuối cùng của chế độ nô lệ: chế độ nô lệ tư bản hay chế độ nô
lệ làm thuê Thoát khỏi được chế độ nô lệ đó, lần đầu tiên nhân loại sẽ bước vào chế độ tự do chân chính”
b Mô hình chủ nghĩa xã hội đầu tiên trên thế giới
Từ sau cách mạng Tháng Mười Nga đến khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ II, Liên Xô là nước xã hội chủ nghĩa duy nhất trên thế giới Liên Xô xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện hết sức khó khăn và phức tạp: kinh tế lạc hậu, bị tàn phá bởi chiến tranh, nội chiến xảy ra, các nước đế quốc bao vây cấm vận về kinh tế
Từ năm 1918 đến năm 1921, Đảng Cộng sản Nga đề ra chính sách cộng sản thời chiến nhằm đảm bảo lương thực cho quân đội, cho công nhân và nhân dân thành thị trong điều kiện lương thực cực kì khan hiếm, Đảng Cộng sản Nga, đứng đầu là Lênin đã đề ra Chính sách cộng sản thời chiến, tiến hành quốc hữu hóa tài sản, tư liệu sản xuất quan trọng nhất của bọn tư bản độc quyền, đại địa chủ và các thế lực chống phá cách mạng khác
Tháng 3 năm 1921, nội chiến chấm dứt, Đảng Cộng sản Nga đề ra chính sách kinh tế mới (NEP) thay cho chính sách cộng sản thời chiến Lênin chỉ ra rằng việc sử dụng những hình thức kinh
tế quá độ của chủ nghĩa tư bản nhà nước là một bộ phận rất quan trọng của chính sách này
Chủ nghĩa tư bản nhà nước dưới điều kiện chuyên chính vô sản (theo Lênin, đó là một thứ chủ nghĩa tư bản có liên quan với nhà nước của giai cấp vô sản) là một hình thức thích hợp để giúp Liên Xô nhanh chóng khắc phục tình trạng suy sụp kinh tế và ngăn chặn mầm mống của sự phục hồi chủ nghĩa tư bản
Giai cấp vô sản có thể học tập kế thừa và phát huy có chọn lọc những tài sản vật chất, kỹ thuật, tinh hoa tri thức và trình độ khoa học quản lý kinh tế từ kinh nghiện sản xuất kinh doanh của các nhà tư bản Chủ nghĩa tư bản nhà nước là một trong những phương thức có hiệu quả để thúc đẩy
xã hội hóa, làm tăng nhanh lực lượng sản xuất, làm cho nền sản xuất hàng hóa quá độ xã hội chủ nghĩa phát triển ngày càng mạnh mẽ
Trang 3Chính sách kinh tế mới thực hiện chưa được bao lâu thì Lênin qua đời Đầu những năm 20 của thế kỷ XX nhà nước Xô Viết áp dụng cơ chế kế hoạch hóa tập trung cao
Với khí thế lao động của những con người được giải phóng, với tinh thần anh dũng, hi sinh của hàng trăm triệu quần chúng nhân dân, thông qua chính sách kinh tế mới, thông qua con đường hợp tác hóa trong nông nghiệp, công nghiệp hóa đất nước Sau khoảng 20 năm, Liên Xô đã đạt được những thành công rực rỡ, tạo sự phát triển mạnh mẽ trong nền kinh tế
c Sự ra đời và phát triển của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa
Sau Thế chiến thứ II, chủ nghĩa xã hội phát triển thành hệ thống trên toàn thế giới, hàng loạt các nước xã hội chủ nghĩa ra đời Trong giai đoạn này, hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới bao gồm các nước: Liên Xô, Cộng hòa Dân chủ Đức, Bungari, Ba Lan, Hunggari, Rumani, Tiệp Khắc, Anbani, Mông Cổ, Trung Quốc, Triều Tiên, Việt Nam, Cuba
Hội nghị 81 Đảng Cộng sản và công nhân của các nước trên thế giới tổ chức tại Mátxcơva năm
1960 đã khẳng định: “Đặc điểm chủ yếu của thời đại chúng ta là hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới đang trở thành nhân tố quyết định sự phát triển của xã hội loài người”
2 Những thành tựu của chủ nghĩa xã hội hiện thực
Lịch sử đã cho thấy Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã có một thời phát triển rực rỡ
và đạt được những thành tựu to lớn sau đây:
Thứ nhất: Chế độ xã hội chủ nghĩa đã từng bước đưa nhân dân lao động lên làm chủ xã hội, thúc đẩy trào lưu đấu tranh cho quyền tự do dân chủ trên toàn thế giới Chế độ xã hội chủ nghĩa ra đời kéo theo sự ra đời của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, chế dộ dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân dân lao động; thực hiện đầy đủ quyền tự do dân chủ; ngăn ngừa và trấn áp những hành vi xâm phạm quyền tự do cuả nhân dân Hơn thế nữa nó còn thúc đẩy trào lưu đấu tranh cho quyền tự do dân chủ
ở các nước tư bản chủ nghĩa và trên thế giới
Thứ hai: Trong hơn bảy mươi năm xây dựng chủ nghĩa xã hội, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã đạt được sự phát triển mạnh mẽ về tiềm lực kinh tế; xây dựng cơ sở vật chất của chủ nghĩa xã hội trên quy mô lớn với trình độ hiện đại; bảo đảm ngày càng tốt hơn đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân Nước Nga trước Cách mạng Tháng Mười so với các nước phát triển khác bị lạc hậu từ 50 đến 100 năm Khi bắt tay vào xây dựng chủ nghĩa xã hội, thu nhập quốc dân tính theo đầu người chủ bằng 1/22 của Mỹ Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, Liên Xô đã trở thành một tron hai siêu cường quốc thế giới về kinh tế Năm 1965, thu nhập quốc dân của Liên Xô bằng 66% của Mỹ, sản lượng công nghiệp bằng 85% của Mỹ Trong linh vực văn hóa, nghệ thuật và khoa học công nghệ cũng có những thành tựu to lớn Nước Nga Xô Viết sau một thời gian ngắn xây dựng xã hội chủ nghĩa đã đạt được những thành tựu vượt bậc: từ một nước kinh tế lạc hậu vươn lên thành một trong hai siêu cường của thế giới; từ một quốc gia có 3/4 dân số mù chữ, sau 20 năm nạn mù chữ đã
bị xóa bỏ, trở thành một trong những nước có trình độ học vấn cao nhất vào năm 1980 Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác đã đạt được những bước tiến lớn trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, chinh phục vũ trụ; công nghiệp và quân sự quốc phòng hùng mạnh Trong các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, khoa học, công nghệ cũng có những thành tựu lớn
Thứ ba: Với sự lớn mạnh toàn diện, chủ nghĩa xã hội có ảnh hưởng sâu sắc trong đời sống chính trị thế giới, đóng vai trò quyết định đối với sự sụp đổ đối với hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa
đế quốc, mở ra kỉ nguyên mới, kỉ nguyên độc lập dân tộc và thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Bằng sự giúp đỡ tích cực, hiệu quả về mọi mặt, các nước xã hội chủ nghĩa góp phầm làm phát triển mạnh mẽ phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa Tính tới nay hàng trăm nước đã giành được độc lập, các nước thuộc địa và nửa thuộc địa chỉ còn chiếm 0,7% diện tích
và 5,3% dân số thế giới trong khi năm 1919 là 72% diện tích và 70% dân số thế giới
Trang 4Thứ tư: Sức mạnh của chủ nghĩa xã hội hiện thực đóng vai trò quyết định đẩy lùi nguy cơ chiến tranh hủy diệt, bảo vệ hòa bình thế giới Những thành tựu của các nước xã hội chủ nghĩa đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh vì dân sinh, dân chủ, tiến bộ xã hội trong các nước tư bản chủ nghĩa Tóm lại, từ tháng 11 năm 1917 cho đến sự kiện tháng 8 năm 1991, chủ nghĩa xã hội đã tồn tại hơn 40 năm ở Liên Xô, hơn 40 năm ở các nước Đông Âu (kể từ năm 1945) Chủ nghĩa xã hội hiện thực đã trải qua một thời kì phát triển rực rỡ, có những thành tựu to lớn và phát huy sức mạnh mạnh
mẽ để tiến hành phát triển lịch sử loài người
II Các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa xã hội hiện thực:
1 Những giai đoạn phát triển chính:
Thời đại ngày nay được mở đầu bằng cuộc cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại, là thời đại đấu tranh cho hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội, là thời đại đang diễn ra cuộc cách mạng khoa học và công nghệ nhằm chuẩn bị những tiền đề vật chất chín mùi cho sự xuất hiện chủ nghĩa xã hội
Như VI Lênin khẳng định, tính phức tạp trong sự vận động của lịch sử nhân loại, song có thể chia thời đại của chúng ta từ Cách mạng tháng Mười tới nay thành 4 giai đoạn:
Giai đoạn thứ nhất: Từ sau cách mạng tháng mười năm 1917 tới kết thúc chiến tranh thế giới
thứ hai 1945
Giai đoạn này là giai đoạn chủ nghĩa xã hội mới hình thành trên phạm vi một số nước như Liên
Xô, Mông Cổ Cuộc cách mạng tháng Mười là cuộc cách mạng đầu tiên trong lịch sử, đưa nhân dân lao động từ những người nô lệ, làm thuê trở thành những người làm chủ đất nước Sức mạnh của chế
độ mới đã giúp nhân dân lao động Nga đứng vững trong cuộc nội chiến, đập tan âm mưu can thiệp của chủ nghĩa đế quốc Với khí thế lao động của những con người được giải phóng, thông qua chính sách kinh tế mới, thông qua con đường hợp tác hóa trong nông nghiệp, công nghiệp hóa đất nước, sau 20 năm, Liên Xô đã tạo ra sự phát triển mạnh mẽ trong nền kinh tế Đó là những nguyên nhân giúp cho nhân dân Liên Xô đánh bại chủ nghĩa phát xít trong chiến tranh thế giới lần thứ II, cứu nhân loại khỏi thảm họa của chủ nghĩa phát xít
Giai đoạn thứ hai : Từ sau 1945 tới đầu những năm 1970
Đây là giai đoạn chủ nghĩa xã hội phát triển thành hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới, là giai
đoạn có những biến động to lớn, sâu sắc có ý nghĩa lịch sử trọng đại Chủ nghĩa xã hội từ một nước
đã trở thành hiện thực ở một loạt nước trên thế giới
Sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, hàng loạt các nước xã hội chủ nghĩa ra đời, nhất là từ sau khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa xuất hiện, cùng với những thành tựu to lớn của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa về kinh tế, văn hóa, khoa học kĩ thuật…Hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới đã trở thành chỗ dựa vững chắc cho phong trào đấu tranh vì hòa bình tiến bộ trên thế giới, đẩy lùi nguy
cơ chiến tranh của những thế lực phản động quốc tế
Những thành tựu xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước xã hội chủ nghĩa đã cỗ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh vì dân sinh, dân chủ, tiến bộ xã hội trong các nước tư bản chủ nghĩa đã động viên nhân dân các nước thuộc địa đứng lên đấu tranh giải phóng dân tộc Trong những năm 60 của thế kỉ 20, khoảng 100 quốc gia giành được độc lập dân tộc với những mức độ khác nhau
Bên cạnh những kết quả đó, trong giai đoạn này, trong phong trào cộng sản và công nhân quốc
tế đã có những bất hòa Trong Di chúc của Hồ Chí Minh, phần về phong trào cộng sản thế giới,
Người viết: “…tôi càng tự hào với sự lớn mạnh của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế bao nhiêu, thì tôi càng đau lòng bấy nhiêu vì sự bất hòa hiện nay giữa các đảng anh em!”
Giai đoạn thứ ba: Từ cuối những năm 1970 đến cuối những năm 1980.
Trong giai đoạn này ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa không chú ý tới công tác xây dựng đảng, nhiều kẻ cơ hội chui vào hàng ngũ Đảng Cộng sản, một số người mắc vào tệ sùng bái cá nhân, không
Trang 5ít người mắc bệnh kiêu ngạo cộng sản, không nhìn thấy và không đánh giá đúng những thay đổi trong chính sách của chủ nghĩa tư bản Ở không ít nước xã hội chủ nghĩa, bộ máy nhà nước trở nên quan liêu, vi phạm những quyền dân chủ của nhân dân Trong xây dựng kinh tế chủ quan nóng vội, không tuân thủ những quy luật kinh tế khách quan, chậm đưa tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất Trong lĩnh vực xã hội thực hiện bao cấp tràn lan, không kích thích được tính tích cực cá nhân,
do vậy không tạo ra được động lực thúc đẩy xã hội phát triển
Những sai lầm trên kéo dài, chậm được phát hiện và khắc phục triệt để đã hạn chế tốc độ phát triển kinh tế - xã hội của các nước, dẫn tới tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hội ở nhiều nước, buộc các nước phải cải cách, đổi mới
Trong quá trình cải cách đổi mới, nhiều đảng cộng sản mắc những sai lầm mang tính chất nguyên tắc Lợi dụng tình hình đó, những thế lực thù địch với chủ nghĩa xã hội ở bên ngoài, kết hợp với những kẻ phản bội ở bên trong, thậm chí cả những người đứng đầu cơ quan đảng và nhà nước đã tấn công làm sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô Như vậy sự sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu có nguyên nhân sâu xa là những sai lầm của các đảng cộng sản, các nhà nước xã hội chủ nghĩa, sự chống phá quyết liệt của kẻ thù và sự phản bội của một số người cộng sản, chứ hoàn toàn không phải là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội và lý luận khoa học về chủ nghĩa xã hội như một số người vẫn đang rêu rao
Đây cũng là bài học kinh nghiệm trong quá trình đổi mới của các nước xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay
Giai đoạn thứ tư : giai đoạn từ đầu những năm 1990 tới nay.
Giai đoạn hiện nay, chủ nghĩa xã hội thế giới tạm thời lâm vào thoái trào, cùng với sự sụp độ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô, nhiều đảng cộng sản và công nhân bị tan rã, nhiều đảng viên xin ra khỏi đảng Nhiều nước dân tộc chủ nghĩa đã định hướng lên chủ nghĩa xã hội, nhưng giờ đây mất chỗ dựa về vật chất và tinh thần, các lực lưọng phản động giành lại chính quyền đưa đất nước theo con đường khác Ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới giảm
đi nghiêm trọng
Những thế lực phản động quốc tế đã đang dùng trăm phương, nghìn kế bằng nhiều luận điệu khác nhau để xóa bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin và phá hoại sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước xã hội chủ nghĩa còn lại, nhằm xác lập sự thống trị tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản trên thế giới
Lịch sử đang đặt ra những thử thách to lớn cho chủ nghĩa xã hội, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế Để vượt qua những thử thách đó, các nước chủ nghĩa xã hội phải tự đổi mới, phải khắc phục những yếu kém, nhược điểm hạn chế trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, tranh thủ những điều kiện thuận lợi cho cuộc cách mạng khoa học và công nghệ tạo ra, không ngừng nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống nhân dân để nâng cao sức mạnh mọi mặt của đất nước
Từ thực tế những năm vừa qua giúp cho giai cấp công nhân, nhân dân tiến bộ trên thế giới thấy được bộ mặt thật và tính chất nguy hiểm của chủ nghĩa tư bản hiện đại, từ đó mà đoàn kết nhau lại để đấu tranh xóa bỏ chủ nghĩa tư bản, đưa đất nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa
Trong thời đại ngày nay: “Chủ nghĩa xã hội trên thế giới, từ những bài học thành công và thất bại cũng như từ khát vọng và sự thức tỉnh của các dân tộc, có điều kiện và khả năng tạo ra bước phát triển mới Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội”
III Sự khủng hoảng, sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xôviết và nguyên nhân của nó:
1.Nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự khủng hoảng và sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xô Viết Sau khi Lênin qua đời, ở Liên Xô, chính sách kinh tế mới không được tiếp tục thực hiện
mà chuyển sang kế hoạch hóa tập trung cao độ Thời gian đầu kế hoạch hóa tập trung đã phát
huy tác dụng mạnh mẽ,song đã biến thành kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp Sau
Trang 6chiến tranh thế giới thứ 2, Liên Xô vẫn tiếp tục duy trì mô hình này Trong mô hình này đã tuyệt đối hoá cơ chế kế hoạch hóa tập trung từ bỏ hay từ bỏ một cách chủ quan duy ý chí nền kinh tế hàng hóa cơ chế thị trường, thực hiện chế độ bao cấp tràn lan, triệt tiêu tính chủ động sáng tạo của người lao động
Do chậm đổi mới cơ chế kinh tế, hệ thống quản lý nói chung là chậm đổi mới,mô hình của chủ nghĩa xã hội, nên sự thật là Liên Xô đang rút ngắn dần khoảng cách về trình độ phát triển kinh tế so với các nước tư bản phát triển thì từ giữa những năm 70 của thế kỷ 20 tình hình diễn ra theo chiều hướng ngược lại Sự thua kém của Liên Xô thể hiện rõ rệt trong lĩnh vực công nghệ và năng suất lao động, mà đây lại là yếu tố, như Lênin nói, xét đến cùng, quyết định thắng lợi hoàn toàn của chế độ mới
Những sai lầm chủ quan nghiêm trọng kéo dài đã nói ở trên cản trở sự đổi mới đúng đắn
là nguyên nhân sâu xa làm chủ nghĩa xã hội suy yếu, rơi vào khủng hoảng Đó không phải là những sai lầm khuyết tật do bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, mà do quan niệm giáo điều về chủ nghĩa xã hội Cương lĩnh năm 1991 của Đảng ta chỉ rõ: do duy trì quá lâu những khuyết tật của mô hình cũ của chủ nghĩa xã hội, chậm trễ trong cách mạng khoa học kỹ thuật
và công nghệ nên gây ra tình trạng trì trệ kéo dài về kinh tế - xã hội rồi đi tới khủng hoảng
2 Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội Xôviết
Sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu có hai nguyên nhân chủ yếu và
trực tiếp sau đây:
Một là: trong cải tổ, Đảng Cộng sản Liên Xô đã mắc sai lầm rất nghiêm trọng về đường
lối chính trị tư tương và tổ chức Đó là đường lối hữu khuynh, cơ hội và xét lại, thể hiện trước hết ở những người lãnh đạo cao nhất
Cuộc cải tổ ở Liên Xô bắt đầu từ năm 1986 đã kết thúc trong sự đổ vỡ hoàn toàn vào năm 1991 Đường lối cải tổ ở Liên Xô thực chất là đường lối trượt dài từ cơ hội hữu khuynh đến xét lại, đến từ bỏ hoàn toàn chủ nghĩa Mác - Lênin Những tuyên bố ban đầu: cải tổ để
có nhiều dân chủ hơn, nhiều chủ nghĩa xã hội hơn, chúng ta sẽ đi tới chủ nghĩa xã hội tốt đẹp hơn chứ không đi ra ngoài nó, chúng ta tìm trong khuôn khổ của chủ nghĩa xã hội chứ không phải ở ngoài giới hạn của nó những câu trả lời do cuộc sống đặt ra Rút cuộc chỉ là những tuyên bố suông, ngụy trang cho ý đồ phản bội
Những người lãnh đạo cải tổ lùi dần từng bước, thậm chí ngày càng công khai tuyên bố
từ bỏ những mục tiêu xã hội chủ nghĩa mà họ hứa hẹn,từ bỏ chủ nghĩa Mác - Lênin, từ bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Chủ trương đưa ra lúc đầu là tăng tốc về kinh tế để chấm dứt sự trì trệ Đẩy mạnh nhịp
độ phát triển không có gì sai mà là tất yếu, bức bách Vấn đề là tăng tốc bằng cách nào thì không có câu trả lời đúng đắn Đổi mới công nghệ bằng cách nào cũng bế tắc Người ta liền quy cho cơ chế quản lý kinh tế nhưng rồi cũng trầy trật, người ta chuyển nhanh sang cải tổ chính trị, coi đây là cái chìa khóa cho mọi vấn đề Hội nghị Đảng toàn quốc lần thứ 19 năm
1988 chủ trương chuyển trọng tâm sang cải tổ hệ thống chính trị trên cơ sở cái gọi là: tư duy chính trị mới Thực chất đó là sự thỏa hiệp vô nguyên tắc, là sự đầu hàng là từ bỏ lập trường giai cấp là sự phản bội chủ nghĩa Mác - Lênin, phản bội sự ngiệp xã hội chủ nghĩa Cuộc cải cách chính trị đánh thẳng vào hệ thống chính trị của chủ nghĩa xã hội, trước hết là vào tổ chức Đảng Nhóm lãnh đạo cải tổ tìm cách loại bỏ khỏi ủy ban trung ương Đảng hàng loạt những người không tán thành đường lối sai lầm của cải tổ, kiên trì đường lối chủ nghĩa Mác -Lênin Những người ngấm ngầm hoặc công khai thù địch với chủ nghĩa Mác - Lênin chiếm các vị trí quan trọng trong bộ máy Đảng và Nhà nước
Trang 7Bằng phát súng lệnh công khai dân chủ, không có vùng cấm, cải tổ đã nhanh chóng tạo
ra làn sóng phê phán, công kích bôi đen tất cả những gì gắn với lịch sử 70 năm xây dựng chủ
nghĩa xã hội, phủ định sạch trơn mọi thành tựu của chủ nghĩa xã hội Nó gây hoang mang xáo
động đến cực độ trong tư tưởng xã hội, phá vỡ niềm tin của dân chúng đối với những thành
tựu của chủ nghĩa xã hội Người ta sử dụng toàn bộ phương tiện thông tin đại chúng để làm
việc này và chiến dịch tuyên truyền, đào bới phủ định quá khứ được các đài, báo phương Tây
tiếp sức mạnh mẽ và lái theo những ý đồ, mục đích đen tối của chúng
Hai là, chủ nghĩa đế quốc đã can thiệp toàn diện, vừa tinh vi vừa trắng trợn, thực hiện
được diễn biến hòa binh trong nội bộ Liên Xô và các nước Đông Âu
Chủ nghĩa đế quốc thường xuyên tiến hành một cuộc chiến tranh khi bằng súng đạn, khi
bằng diễn biến hòa bình chống chủ nghĩa xã hội, chống Liên Xô Chủ nghĩa đế quốc đã gây
ra cuộc chiến tranh lạnh từ sau Chiến tranh thế giới thứ II Các chiến lược gia phương Tây
sớm nhận ra cái gót chân Asin của cải tổ: đó là đường lối xét lại, là hệ tư tưởng tư sản, là
chính sách thỏa hiệp nhân nhượng vô nguyên tắc với Mỹ và phương Tây thể hiện tập trung ở
tư duy chính trị mới Các thế lực chống chủ nghĩa xã hội ở bên ngoài theo sát quá trình cải tổ,
tìm cách để lái nó đi theo ý đồ của chúng Các thế lực bên ngoài tác động vào cải tổ cả về tư
tưởng chính trị và tổ chức Hứa hẹn viện trợ kinh tế được dùng làm thứ vũ khí rất lợi hại để
lái cuộc cải tổ theo quỹ đạo mà chúng mong muốn Chủ nghĩa Đế quốc đã đẩy mạnh diễn
biến hòa bình trong nội bộ Liên Xô và Đông Âu Trong cuốn sách: Chiến thắng không cần
chiến tranh, Nickson cho rằng mặt trận tư tưởng là mặt trân quyết định nhất Ông ta viết:
Toàn bộ vũ khí của chúng ta các hiệp định mậu dịch, viện trợ kinh tế sẽ không đi đến đâu nếu
chúng ta thất bại trên mặt trận tư tưởng Chiến lược của Mỹ trước sau như một là đưa chiến
tranh vào bên trong bức màn sắt.
Tóm lại, sự phá hủy của Chủ nghĩa Đế quốc cùng với sự phản bội từ bên trong và từ
trên chóp bu của cơ quan lãnh đạo cao nhất là nguyên nhân trực tiếp làm cho Liên Xô sụp đổ
Hai nguyên nhân này quyện chặt vào nhau tác động cùng chiều, tạo nên một lực lượng cộng
hưởng rất mạnh và nhanh như một cơn lốc chính trị trực tiếp phá sập ngôi nhà chủ nghĩa xã
hội Tất nhiên xét cho cùng chính bọn cơ hội, xét lại và phản bội, sự mất cảnh giác cách
mạng trong hàng ngũ những người cộng sản đã tạo cơ hội vàng cho Chủ nghĩa Đế quốc chiến
thắng mà không cần chiến tranh
Trong tình hình chủ nghĩa xã hội trì trệ và khủng hoảng do những sai lầm của mô hình
cũ thì cải tổ, cải cách mở cửa đổi mới là tất yếu Vì chỉ có một cuộc cải tổ cải cách đổi mới
sâu sắc toàn diện mới đưa chủ nghĩa xã hội thoát khỏi khủng hoảng để bước vào thời kỳ phát
triển mới Cải tổ, cải cách, mở cửa, đổi mới là tất yếu nhưng sụp đổ thì không là tất yếu Vấn
đề ở chỗ: cải tổ, cải cách, mở cửa, đổi mới thế nào nhằm mục đích gì, theo đường lối nào
IV Triển vọng của chủ nghĩa xã hội hiện thực:
Chủ nghĩa xã hội - tương lai của xã hội loài người Loài người cuối cùng nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội vì đó là quy luật tiến hoá của lịch sử
1 Bản chất của chủ nghĩa tư bản không thay đổi
Chủ nghĩa tư bản có vai trò to lớn đối với lịch sử phát triển của nhân loại Trong mấy thập kỉ qua, do biết “tự điều chỉnh và thích ứng”, đồng thời sử dụng triệt để những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật và công nghệ, các nước tư bản chủ nghĩa đã vượt qua được khó khăn và hiện nay nó vẫn còn khả năng phát triển Nhưng chủ nghĩa tư bản không phải là chế độ xã hội tương lai của nhân loại bởi bản chất bóc lột, phản dân chủ, vô nhân đạo của chủ nghĩa tư bản không thay đổi Chính phương thức sản xuất dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa gây ra những ung nhọt không thể chữa khỏi
Trang 8Trong khuôn khổ của chủ nghĩa tư bản, dù là chủ nghĩa tư bản hiện đại, trên thế giới ngày nay vẫn có đến 1,2 người chịu cảnh nghèo đói, bệnh tật, mù chữ, chiến tranh, hưởng mức thu nhập thấp dưới 1 USD/ngày; 2,5 tỷ người nghèo có tổng thu nhập chỉ bằng thu nhập của 250 tỷ phú, triệu phú lớn nhất thế giới gộp lại; 1/3 lực lượng lao động toàn thế giới bị thất nghiệp ở các mức khác nhau, hàng ngày có trên 30.000 trẻ em chết bệnh mà lẽ ra có thể được cứu sống và số người mù chữ lên tới
800 triệu người Sự kiện giới cầm quyền Mỹ, Anh tấn công Irac (2003) càng khẳng định bản chất hiếu chiến của chúng
Tóm lại, chủ nghĩa tư bản với những mâu thuẫn bên trong không thể khắc phục, xã hội tư bản không thể thay đổi bản chất của mình
2 Các yếu tố xã hội chủ nghĩa đã xuất hiện trong lòng xã hội tư bản
Chủ nghĩa tư bản hiện đại sẽ còn tiếp tục phát triển qua những cuộc khủng hoảng, những cuộc cải cách để thích ứng Quá trình phát triển đó cũng chính là quá trình quá độ sang một xã hội mới Trong khuôn khổ của chủ nghĩa tư bản đã xuất hiện những yếu tố của xã hội mới, những yếu tố của nền văn minh hậu công nghiệp, kinh tế tri thức nảy sinh và phát triển, tính chất xã hội của sở hữu ngày càng tăng, sự điều tiết của nhà nước đối với thị trường ngày càng hữu hiệu, tính nhân dân và xã hội của nhà nước tăng lên; những vấn đề phúc lợi và môi trường…ngày càng được giải quyết tốt hơn Đó là những xã hội quá độ vì nó chứa đựng các yếu tố của chủ nghĩa tư bản và xã hội tương lai
3 Liên xô và các nước Đông Âu sụp đổ không có nghĩa là sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội
Sự sụp đổ của Liên xô và Đông Âu là sự sụp đổ của một mô hình của chủ nghĩa xã hội trong quá trình đi tới mục tiêu xã hội chủ nghĩa Nó không đồng nghĩa với sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội với tư cách là một hình thái kinh tế xã hội mà loài người đang vươn tới Tương lai của xã hội loài người vẫn là chủ nghĩa xã hội, đó là quy luật khách quan của sự phát triển lịch sử Tính chất của thời đại hoàn toàn không thay đổi, loài người vẫn trong thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên xã hội chủ nghĩa trên phạm vi toàn thế giới mở đầu bằng Cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại Các mâu thuẫn của thời đại vẫn tồn tại, chỉ thay dổi hình thức biểu hiện và đặt ra yêu cầu mới phải giải quyết
4 Các nước xã hội chủ nghĩa còn lại tiến hành cải cách, đổi mới và ngày càng đạt được những thành tựu to lớn
Trong khi chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại tiếp tục đẩy mạnh công cuộc cải cách, đổi mới một cách toàn diện Vì thế, chế độ xã hội chủ nghĩa ở những nước này không chỉ đúng vững mà còn tiếp tục được đổi mới và phát triển Trong đó Trung Quốc và Việt Nam là hai nước tiến hành cuộc cải cách thành công nhất Trên cơ sở vận dụng sáng tạo, phát triển Chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của mỗi nước, đã tìm ra con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong điều kiện lịch sử mới
Trong khi chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các nước xã hội chủ nghĩa còn lại tiếp tục đẩy mạnh công cuộc cải cách một cách toàn diện, nhờ đó chế độ xã hội chủ nghĩa ở những nước này không chỉ đứng vững mà còn không ngừng tiếp tục được đổi mới và phát triển Trung Quốc và Việt Nam là hai nước đã tiến hành cuộc cải cách, đổi mới tương đối thành công nhất Tuy có nhiều những khác biệt nhất định trên các phương diện nhưng công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc và công cuộc đổi mới ở Việt Nam có khá nhiều nét tương đồng:
Thứ nhất, ngay từ đầu cuộc cải cách và đổi mới, Trung Quốc và Việt Nam đều xem xét truớc sau và lần luợt xác định lựa chọn nền kinh tế thị truờng hàng hoá nhiều thành phần thay thế cho nền kinh tế tập trung cao độ truớc đây Từ đại hội XIV Đảng cộng sản Trung Quốc (tháng 10-1992),
Trung Quốc tuyên bố mục tiêu của họ là thực hiện nền kinh tế thị truờng xă hội chủ nghĩa Việt Nam từ đại hội VI Đảng cộng sản Việt Nam đã dùng khái niệm kinh tế hàng hóa nhiều thành phần,
Trang 9vận động theo cơ chế thị truờng, theo định huớng xã hội chủ nghĩa Dù có khác nhau về chữ nghĩa, nhưng cả hai loại quan điểm trên đều có nhiều điểm chung như sau:
Thứ hai, chủ trương lấy chế độ công hữu làm nền tảng (Việt Nam), và quốc hữu giữ vai trò là chủ thể (Trung Quốc), kinh tế nhà nước là chủ đạo thừa nhận tính da dạng của các thành phần kinh
tế khác nhau Hình thức thực hiện chế độ công hữu rất đa dạng, có thể thông qua hình thức sở hữu hỗn hợp cổ phần, hình thức tổ chức vốn của xí nghiệp hiện đại Trung Quốc lấy hình thức sở hữu cổ phần là hình thức chủ yếu của chế độ công hữu và Việt Nam lấy doanh nghiệp cổ phần thành hình thức tổ chức phổ biến Thông qua hình thức cổ phần nhà nuớc, một mặt vừa đảm bảo vai trò chủ thể của công hữu, mặt khác đảm bảo tránh sự phân hoá hai cực, thực hiện mục tiêu phát triển ổn định và giàu có
Thứ ba, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo hướng xây dựng hệ thống pháp luật ngày càng tương đồng với hệ thống pháp luật hiện đại, đặc biệt là phù hợp với những cam kết quốc tế; giảm dần sự can thiệp vi mô, sự can thiệp vào hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp, gia tăng quản lý vĩ mô, gia tăng sự phân chuyển cho các địa phương; thực hiện chế độ dân chủ nói chung, đặc biệt là ở các cơ sở theo hướng công khai, minh bạch, gia tăng sự giám sát của các cấp, của công luận, của Quốc hôi, của Hội đồng nhân dân các cấp, của các tổ chức xã hội, tinh giản bộ máy và biên chế…
Thứ tư, xây dựng các tổ chức xã hội phi chính phủ đa dạng gồm các hội nghề nghiệp, văn hóa, tôn giáo, xã hội…Các tổ chức ngày càng có vai trò to lớn trong các lĩnh vực mà Nhà nước không với tay tới, như từ thiện, cứu trợ người nghèo…
Thứ năm, hội nhập quốc tế sâu rộng Đều tham gia vào hầu hết các tổ chức quốc tế như: Liên hợp quốc, WTO, các tổ chức trong khu vực…Trở thành những quốc gia tích cực trong hội nhập khu vực ASEAN, Đông Á
Thứ sáu, bảo đảm sự cầm quyền và lãnh đạo của Đảng Cộng sản đối với công cuộc xây dựng
và phát triển đất nước trên tất cả các mặt Sự lãnh đạo và cầm quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc, của Đảng Cộng sản Việt Nam đã và đang được đổi mới theo hướng khoa học, dân chủ và hiệu quả hơn, phù hợp với điều kiện cụ thể của Trung Quốc và Việt Nam
*Thành tựu đạt được:
Kết quả gần 30 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc (1978-2007), Đại hội XVII Đảng Cộng sản Trung Quốc đã khẳng định: Đây là bước ngoặc lịch sử vĩ đại từ thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung cao độ sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa và là con đường tất yếu phát triển chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc; chỉ có chủ nghĩa xã hội mới cứu được Trung Quốc, phát triển được chủ nghĩa xã hội và phát triển được chủ nghĩa Mác
Tổng kết 20 năm đổi mới của Việt Nam (1986-2006), Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Để đi lên chủ nghĩa xã hội chúng ta phải phát triển nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa; xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc làm nền tảng tinh thần cho xã hội; xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, thực hiện đại đoàn kết dân tộc; xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân; xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; đảm bảo quóc phòng và an ninh quốc gia; chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế.”
Thế và lực của các nước xã hội chủ nghĩa không ngừng tăng lên Bất chấp sự chống phá của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch, các nước xã hội chủ nghĩa đã giành được nhiều thắng lợi
to lớn, có ý nghĩa lịch sử Những đóng góp uy tín và vị thế của các nước xã hội chủ nghĩa (nhất là Trung Quốc) được quốc tế thừa nhận và đánh giá cao Các nước xã hội chủ nghĩa tiếp tục hoạt động tại các diễn đàn đa phương lớn của thế giới
Trang 105 Đã xuất hiện những nhân tố mới của xu hướng đi lên chủ nghĩa xã hội ở một số quốc gia trong thế giới đương đại
Trong tình hình chủ nghĩa xã hội lâm vào thoái trào, ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là Mỹ Latinh, từ những năm 1990 đã xuất hiện xu thế thiên tả và ngày càng phát triển mạnh lên thành một trào lưu vào đầu thế kỉ XXI Từ 1998 đến nay, thông qua bầu cử dân chủ, các chính phủ cánh tả, tiến
bộ lên cầm quyền ở một số nước Mỹ Latinh Trong số những nước Mỹ Latinh do cánh tả cầm quyền hiện nay, nhiều nước tuyên bố đi lên xã hội chủ nghĩa Ví dụ như Vênexuela, Ecuado,Nicago, Bôlivia…Sự tác động sâu xa và sức sống mãnh liệt của chủ nghĩa xã hội hiện thực đối với các dân tộc Mỹ Latinh thể hiện bước tiến mới của chủ nghĩa xã hội trên thế giới Đó là một thực tế lịch sử chứng minh cho sức sống và khả năng phát triển của chủ nghĩa xã hội củng cố niềm tin vào lí tưởng cộng sản chủ nghĩa
Tóm lại: Từ diễn biến của tình hình thế giới từ cách mạng Tháng Mười Nga đến nay có thể
khẳng định rằng: chủ nghĩa xã hội trên thế giới, từ những bài học thành công và thất bại và sự thức tỉnh của các dân tộc nhất định sẽ có bước phát triển mới; theo quy luật khách quan của lịch sử loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa xã hội nhất định là tương lai của xã hội loài người,
6 Những xu thế chủ yếu của thế giới hiện nay:
a Hòa bình, ổn định để cùng phát triển:
Phần lớn các nước trên thế giới đã giành nhiểu ưu tiên cho phát triển kinh tế, qua đó phát triển tiềm lực của mình, tạo điều kiện giữ gìn hòa bình trong nước và thế giới
b Gia tăng xu hướng hợp tác giữa các quốc gia:
Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ cảu các cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, tạo ra xu hướng toàn cầu hóa trong cac khu vực, làm cho hợp tác là xu hướng tất yếu trên thế giới hiện nay Hình thức hợp tác hiện nay rất đa dạng, hợp tác song phương, khu vực, quốc tế…
c Các dân tộc ngày càng nâng cao ý thức độc lập, tự chủ, tự cường:
Với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học kĩ thuật, của phong trào cách mạng trên thế giới, của phương tiện thông tin, các dân tộc ngày càng ý thức được những quyền lợi dân tộc cơ bản của mình Mặt khác các nước lớn, giàu thường ỷ lại vào các thế mình kinh tế, quân sự để chi phối các nước nhỏ, các nước nghèo bằng cách áp đặt quan điểm chính trị, dùng thủ đoạn bóc lột về kinh tế, thậm chí tiến hành chiến tranh xâm lược, lật đổ
d Các nước xã hội chủ nghĩa, các Đảng Cộng sản và công nhân kiên trì đấu tranh vì hòa
bình, tiến bộ và phát triển:
Tình hình quốc tế hiện nay có nhiều diễn biến phức tạp, nhưng phấn đấu cho hòa bình, ổn định, tiến bộ và phát triển vẫn là xu thế chung của nhân loại
e Các nước có chế độ chính trị khác nhau vừa hợp tác, vừa đấu tranh cùng tồn tại cho hòa bình:
Nhận thức được đặc điểm và xu hướng của thời đại ngày nay đã cung cấp cho chúng ta cơ sở khoa học để luận chứng tất yếu hợp quy luật của định hướng xã hội chủ nghĩa Giúp nắm bắt được
cơ hội, vượt qua thách thức để tạo ra sự phát triển mạnh mẽ trong thời đại mới Đó là vấn đề sống còn với Đảng và nhân dân
B Ý NGHĨA CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU NGUYÊN LÝ CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN
VỀ CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HIỆN THỰC VÀ TRIỂN VỌNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM: