skkn dạy các bài thực hành vẽ đồ thị địa lý lớp 9

Giải quyết vấn đề KINH NGHIỆM DẠY CÁC BÀI THỰC HÀNH VẼ BIỂU ĐỒ ĐỊA LÝ LỚP 9 I.Những vấn đề chung về kỹ năng vẽ biểu đồ địa lý 1.Ki năng lựa chọn vẽ biểu đồ 1.1.Yêu cầu chung 1.Thống kê

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

4 Kế hoạch nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Thời gian hoàn thành

B Giải quyết vấn đề

KINH NGHIỆM DẠY CÁC BÀI THỰC HÀNH VẼ BIỂU ĐỒ ĐỊA LÝ LỚP 9

I.Những vấn đề chung về kỹ năng vẽ biểu đồ địa lý

1.Ki năng lựa chọn vẽ biểu đồ

1.1.Yêu cầu chung

1.Thống kê phân loại biểu đồ

2 Các loại biểu đồ và yêu cầu cần đạt được

14

15

III Một số lưu ý khi vẽ biểu đồ

IV Bài dạy minh hoạ: Vẽ và phân tích biểu đồ về tình

hình sản xuất của ngành thuỷ sản ở đồng bằng sông Cưủ

Long

C Kết luận

1 kết quả

2 Bài học kinh nghiệm

3 Điều kiện áp dụng đề tài

KINH NGHIỆM DẠY CÁC BÀI THỰC HÀNH

Ngành Giáo dục và Đào tạo đang thực hiện chương trình đổi mới giáo

dục phổ thông Một trong nội dung đổi mới đó là đổi mới phương pháp dạy

và học Phương pháp dạy học hiện nay lấy học trò làm trung tâm, dạy học

như thế nào để học sinh tích cực, chủ động tìm hiểu kiến thức qua sự huớng dẫn của thầy Học sinh được làm việc qua kênh chữ, kênh hình, các câu hỏi, bài tập trong sách giáo khoa, qua các đồ dùng, thiết bị dạy học của các bộ môn Chính vì vậy các tiết thí nghiệm, thực hành trong chương trình có vị trí rất quan trọng Nội dung sách giáo khoa các môn học đều được tăng thời lượng các tiết thực hành để giúp các em hiểu và nắm kiến thức chắc chắn

hơn

Địa lý là môn khoa học hấp dẫn và lý thú giúp các em học sinh tìm hiểu

về tự nhiên, xã hội trên thế giới, các châu lục, các quốc gia…Nhưng đây cũng là môn học khó bởi điêù kiện cơ sở vật chất phục vụ cho giảng dạy, học tập chưa đầy đủ Giáo viên, học sinh ít được thăm quan tìm hiểu thực tế, kiến thức mà các em nắm được chủ yếu qua mô phỏng, qua kênh hình, lược

đồ, bản đồ, tranh ảnh, sách báo…nhưng không phải tiết học nào cũng có đủ tranh ảnh, bản đồ cho nên việc giảng dạy gặp nhiều khó khăn Học đi đôi

với hành là một trong những nguyên lí giáo dục đã được khảng định Muốn cho học sinh hiểu sâu, nhớ lâu thì phải tăng cường thực hành Môn Địa lý cũng là môn khoa học gắn liền với thực tiễn Học sinh phải biết vận dụng kiến thức Địa lý đã học để vẽ sơ đồ, biểu đồ, phân tích đánh giá khoa học về

các đối tượng Địa lý, giúp các em hiểu rõ kiến thức hơn

b Cơ sở thực tiễn:

Trong phong trào đổi mới nâng cao chất lượng dạy- học các môn học nói chung, môn Địa lý được được Bộ GD&ĐT chỉ đạo, tổ chức bồi dưỡng giáo viên về nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, đổi mới kiểm tra đánh giá… Nhưng trong điều kiện cơ sở vật chất hiện nay, việc giảng dạy môn Địa lý gặp khá nhiều khó khăn, nhất là với những bài dạy thực hành Thực tế không ít giáo viên dạy thực hành qua loa, đại khái, học sinh không nắm được kĩ năng cần thiết để hoàn thành bài thực hành: Không biết

xử lí số liệu, vẽ biểu đồ lúng túng hoặc vẽ không chính xác, không biết nhận xét đánh giá từ biểu đồ…Từ đó các em không nắm vững kiến thức địa lý, dẫn tới không còn say sưa với môn học, chất lượng học ngày càng giảm sút Trách nhiệm của người thầy phải làm cho học sinh nắm vững phương pháp học tập bộ môn, có ý thức tìm hiểu thực tế cuộc sống có liên quan chặt chẽ với bài học lí thuyết, thực hành để học tập đạt kết quả tốt hơn

2 Mục đích của SKKN

Từ thực trạng của việc giảng dạy, học tập bộ môn Địa lý nói trên, tôi đã

có ý thức cải tiến phương pháp giảng dạy môn địa lý nói chung và các bài dạy thực hành nói riêng Trên cơ sở vừa nghiên cưú vừa giảng dạy, rút kinh nghiệm, bước đầu đã đạt kết quả tốt Trong khuôn khổ bài viết này, tôi xin trân trọng giới thiệu với các bạn đồng nghiệp kinh nghiệm dạy các bài thực hành vẽ biểu đồ địa lý lớp 9 để các bạn đồng nghiệp cùng tham khảo, học

tập, vận dụng vào đổi mới phương pháp dạy môn Địa lý nói chung, các bài thực hành nói riêng

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

Trong chương trình Địa lí lớp 9 bao gồm 52 tiết ( kể cả tiết ôn tập và kiểm tra) trong đó có 10 tiết thực hành, 17 bài có bài tập vẽ biểu đồ Nhiệm

vụ chung của các tiết học này là rèn luyện cho các em kĩ năng vẽ, đọc và phân tích biểu đồ, kĩ năng so sánh, phân tích kiến thức Địa lí trong mỗi bài, mỗi chương

Trên cơ sở nghiên cứu phương pháp giảng dạy môn địa lý nói chung, tôi

đã tập trung vào các bài thực hành vẽ biểu đồ Địa lý lớp 9 để cải tiến và hướng dẫn các em học sinh học tập tốt hơn

4 Kế hoạch nghiên cứu:

Đề tài được nghiên cứu và áp dụng từ năm 2010, 2011 Tháng 3 năm

2012, tôi đã báo cáo đề tài trước tổ chuyên môn, hội đồng khoa học của trường và dạy thao giảng đạt kết quả tốt

5 Phương pháp nghiên cứu:

Để hoàn thành đề tài tôi đã tiến hành theo các bước sau:

-Khảo sát thực trạng học sinh của trường, của các trường bạn trong huyện về kĩ năng vẽ biểu đồ

- Nghiên cứu phương pháp dạy nói chung, những kiến thức kĩ năng về dạy thực hành vẽ biểu đồ

- Chuẩn bị bài dạy, thiết bị, đồ dùng giảng dạy…

- Dạy thực nghiệm, trao đổi qua tổ nhóm chuyên môn, cán bộ nghiệp

vụ bộ môn địa

- Viết đề tài Báo cáo với hội đồng khoa học của trường

6 Thời gian hoàn thành:

- Báo cáo thông qua tổ chuyên môn góp ý bổ sung,trình hội đồng khoa học cuả trường xét duyệt

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

KINH NGHIỆM DẠY CÁC BÀI THỰC HÀNH VẼ BIỂU ĐỒ

ĐỊA LÝ LỚP 9

***********

I Những vấn đề chung về kỹ năng vẽ biểu đồ

Biểu đồ là một hỡnh vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển của một hiện tượng (như quá trỡnh phỏt triển kinh tế qua cỏc năm…), mối tương quan về độ lớn giữa các đại lượng (so sánh sản lượng thủy sản giữa các vùng kinh tế…) hoặc cơ cấu thành phần của một tổng thể (cơ cấu ngành của nền kinh tế)

Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng Mỗi loại biểu đồ thể hiện nhiều chủ thể khác nhau, nhiệm vụ của giáo viên phải nắm vững các kĩ năng cơ bản sau:

1 Kỹ năng lựa chọn biểu đồ

1.1 Yờu cầu chung

Để thể hiện tốt biểu đồ, cần phải có kỹ năng lựa chọn biểu đồ thích hợp nhất; kỹ năng tính toán, xử lý số liệu (ví dụ, tính giá trị cơ cấu (%), tính tỉ lệ

về chỉ số phát triển, tính bán kính hỡnh trũn ); kỹ năng vẽ biểu đồ (chính xác, đúng, đẹp ); kỹ năng nhận xét, phân tích biểu đồ; kỹ năng sử dụng các dụng cụ vẽ kỹ thuật (máy tính cá nhân, bút, thước )

1.2 Cỏch thể hiện

a Lựa chọn biểu đồ thích hợp nhất

Câu hỏi trong các bài tập thực hành về kĩ năng biểu đồ thường có 3 phần: Lời dẫn (đặt vấn đề); Bảng số liệu thống kờ; Lời kết (yờu cầu cần

làm)

● Căn cứ vào lời dẫn (đặt vấn đề) Trong câu hỏi thường có 3 dạng sau:

- Dạng lời dẫn có chỉ định Ví dụ: “ Từ bảng số liệu, hóy vẽ biểu đồ hỡnh trũn thể hiện cơ cấu sử dụng … năm ” Như vậy, ta có thể xác định ngay được biểu đồ cần thể hiện

- Dạng lời dẫn kớn Vớ dụ: “Cho bảng số liệu sau Hóy vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện… & cho nhận xét)” Như vậy, bảng số liệu không đưa

ra một gợi ý nào, muốn xỏc định được biểu đồ cần vẽ, ta chuyển xuống nghiên cứu cỏc thành phần sau của cõu hỏi Với dạng bài tập cú lời dẫn kớn thỡ bao giờ ở phần cuối “trong cõu kết” cũng gợi ý cho chúng ta nên vẽ biểu

đồ gỡ

- Dạng lời dẫn mở Vớ dụ: “Dựa vào bảng 33.3, hóy vẽ biểu đồ thể hiện tỷ trọng diện tớch, dõn số, GDP của vựng kinh tế trọng điểm phớa Nam…” Trang 123 SGK Địa lý lớp 9 Như vậy, trong câu hỏi đó cú gợi ý ngầm là

vẽ một loại biểu đồ nhất định Với dạng ”lời dẫn mở“ cần chú ý vào một số

từ gợi mở trong cõu hỏi Vớ dụ:

+ Khi vẽ biểu đồ đường biểu diễn: Thường có những từ gợi mở đi kèm như

“tăng trưởng”, “biến động”, “phát triển”, “qua các năm từ đến ” Ví dụ: Tốc độ tăng dân số của nước ta qua các năm ; Tỡnh hỡnh biến động về sản lượng lương thực ; Tốc độ phát triển của nền kinh tế v.v

+ Khi vẽ biểu đồ hỡnh cột: Thường có các từ gợi mở như: ”Khối lượng”,

“Sản lượng”, “Diện tích” từ năm đến năm ”, hay “Qua các thời kỳ ” Ví dụ: Khối lượng hàng hoá vận chuyển ; Sản lượng lương thực của …; Diện tớch trồng cõy cụng nghiệp

+ Khi vẽ biểu đồ cơ cấu: Thường có các từ gợi mở “Cơ cấu”, “Phân theo”,

“Trong đó”, “Bao gồm”, “Chia ra”, “Chia theo ” Ví dụ: Giá trị ngành sản lượng công nghiệp phân theo ; Hàng hoá vận chuyển theo loại đường ; Cơ cấu tổng giỏ trị xuất - nhập khẩu

● Căn cứ vào trong bảng số liệu thống kê: Việc nghiên cứu đặc điểm của bảng số liệu để chọn vẽ biểu đồ thích hợp, cần lưu ý:

- Nếu bảng số liệu đưa ra dóy số liệu: Tỉ lệ (%), hay giỏ trị tuyệt đối phát triển theo một chuỗi thời gian (có ít nhất là từ 4 thời điểm trở lên) Nờn chọn

vẽ biểu đồ đường biểu diễn

- Nếu cú dóy số liệu tuyệt đối về qui mô, khối lượng của một (hay nhiều) đối tượng biến động theo một số thời điểm (hay theo các thời kỳ) Nên chọn biểu đồ hỡnh cột đơn

- Trong trường hợp có 2 đối tượng với 2 đại lượng khác nhau, nhưng có mối quan hệ hữu cơ Ví dụ: diện tích (ha), năng suất (tạ/ha) của một vùng nào đó theo chuỗi thời gian Chọn biểu đồ kết hợp

- Nếu bảng số liệu có từ 3 đối tượng trở lên với các đại lượng khác nhau (tấn, mét, ha ) diễn biến theo thời gian Chọn biểu đồ chỉ số

- Trong trường hợp bảng số liệu trỡnh bày theo dạng phõn ra từng thành phần Vớ dụ: tổng số, chia ra: nụng - lõm – ngư; công nghiệp – xây dựng; dịch vụ Với bảng số liệu này ta chọn biểu đồ cơ cấu, có thể là hỡnh trũn; cột chồng; hay biểu đồ miền Cần lưu ý:

▪ Nếu vẽ biểu đồ hỡnh trũn: Điều kiện là số liệu các thành phần khi tớnh toỏn phải bằng 100% tổng

▪ Nếu vẽ biểu đồ cột chồng: Khi một tổng thể có quá nhiều thành phần, nếu

vẽ biểu đồ hỡnh trũn thỡ cỏc gúc cạnh hỡnh quạt sẽ quá hẹp, trường hợp này nên chuyển sang vẽ biểu đồ cột chồng (theo đại lượng tương đối (%) cho dễ thể hiện

▪ Nếu vẽ biểu đồ miền: Khi trên bảng số liệu, các đối tượng trải qua từ 4 thời điểm trở lên (trường hợp này khụng nờn vẽ hỡnh trũn)

● Căn cứ vào lời kết của cõu hỏi

Có nhiều trường hợp, nội dung lời kết của câu hỏi chính là gợi ý cho vẽ một loại biểu đồ cụ thể nào đó Ví dụ: “Cho bảng số liệu sau… Anh (chị) hóy vẽ

biểu đồ thích hợp Nhận xét về sự chuyển dịch cơ cấu… và giải thích

nguyên nhân của sự chuyển dịch đó” Như vậy, trong lời kết của câu hỏi đó ngầm cho ta biết nờn chọn loại biểu đồ (thuộc nhóm biểu đồ cơ cấu) là thích hợp

b Kỹ thuật tính toán, xử lý các số liệu để vẽ biểu đồ.

Đối với một số loại biểu đồ (đặc biệt là biểu đồ cơ cấu), cần phải tớnh toỏn và xử lý số liệu như sau:

● Tính tỉ lệ cơ cấu (%) của từng thành phần trong một tổng thể Có 2 trường hợp xảy ra

- Trường hợp (1): Nếu bảng thống kê có cột tổng Ta chỉ cần tớnh theo cụng thức:

Tỉ lệ cơ cấu (%) của (A) = [Số liệu tuyệt đối của (thành phần A)/Tổng số] x 100

- Trường hợp (2): Nếu bảng số liệu không có cột tổng, ta phải cộng số liệu giá trị của từng thành phần ra (tổng) rồi tính như trường hợp (1)

● Tính qui đổi tỉ lệ (%) của từng thành phần ra độ góc hỡnh quạt để vẽ biểu

đồ hỡnh trũn Chỉ cần suy luận: Toàn bộ tổng thể = 100% phủ kớn hỡnh trũn (3600), như vậy 1% = 3,60 Để tỡm ra độ góc của các thành phần cần vẽ, ta lấy số tỉ lệ giá trị (%) của từng thành phần nhõn với 3,60

(khụng cần trỡnh bày từng phộp tính qui đổi ra độ vào bài làm)

● Tớnh bỏn kớnh cỏc vũng trũn Cú 2 trường hợp xảy ra:

- Trường hợp (1) Nếu số liệu của các tổng thể cho là (%) Ta vẽ các hỡnh trũn cú bỏn kớnh bằng nhau, vỡ khụng cú cơ sở để so sánh vẽ biểu đồ lớn nhỏ khác nhau

- Trường hợp (2) Nếu số liệu của các tổng thể cho là giá trị tuyệt đối (lớn, nhỏ khác nhau), ta phải vẽ các biểu đồ có bán kính khác nhau Ví dụ: Giá trị sản lượng công nghiệp của năm (B) gấp 2,4 lần năm (A), thỡ diện tớch biểu

đồ (B) cũng sẽ lớn gấp 2,4 lần biểu đồ (A); Hay bán kính của biểu đồ (B) sẽ

bằng:Căn bậc hai của 2,4 = 1,54 lần bán kính biểu đồ (A)

Lưu ý trường hợp thứ (2) chỉ tính tương quan cụ thể bán kính của hai biểu

đồ khi mà hai biểu đồ này sử dụng cùng một thước đo giá trị, ví dụ: GDP của hai năm khác nhau nhưng cùng được tính theo một giá so sánh; Hay sản lượng của các ngành tính theo hiện vật như tấn, triệu mét, ; Hay hiện trạng

sử dụng đất cùng tính bằng triệu ha, ha, )

● Tớnh chỉ số phỏt triển Có 2 trường hợp xảy ra:

- Trường hợp (1):

Nếu bảng số liệu về tỡnh hỡnh phỏt triển của ngành kinh tế nào đó trải qua ít nhất là từ 4 thời điểm với 2 đối tượng khác nhau), yêu cầu tớnh chỉ số phỏt triển (%)

Cách tính: Đặt giá trị đại lượng của năm đầu tiên trong bảng số liệu thống kê thành năm đối chứng = 100% Tính cho giá trị của những năm tiếp theo: Giá trị của năm tiếp theo (chia) cho giá trị của năm đối chứng, rồi (nhân) với

100 sẽ thành tỉ lệ phát triển (%) so với năm đối chứng; Số đó được gọi là chỉ

số phát triển

- Trường hợp (2): Nếu bảng thống kê có nhiều đối tượng đó cú sẵn chỉ

số tớnh theo năm xuất phát Ta chỉ cần vẽ các đường biểu diễn cùng bắt đầu

ở năm xuất phát và từ mốc 100% trên trục đứng

II Các loại biểu đồ và yờu cầu đạt được trong chương trỡnh lớp 9

1.Thống kê và phân loại các bài tập vẽ biểu đồ

Ngoài các biểu đồ thể hiện trong các bài học, trong chương trình lớp 9 còn các bài tập vẽ biểu đồ sau:

đồ

1 Bài 2 Dân số và gia tăng dân số Bài tập 3 trang

4 Bài 9 Sự phát triển và phân bố

Lâm nghiệp, Thuỷ sản

trang60.SGK Biểu đồ miền

7 Bài 18 Vùng Trung du và miền

12 Bài 31 Vùng Đông Nam Bộ Bài tập 3 trang

116 SGK

Biểu đồ cột chồng

13 Bài 32 Vùng Đông Nam Bộ Bài tập 3 trang

120 SGK Biểu đồ tròn

14 Bài 33 Vùng Đông Nam Bộ Bài tập 3 trang

122 SGK

Biểu đồ tròn hoặc cột chồng

15 Bài 34 Thực hành Bài tập 1

trang124 SGK

Biểu đồ cột chồng

2 Các loại biểu đồ và yêu cầu đạt được

2.1 Biểu đồ hỡnh cột: Bài tập trang 10, 33, 69,75, 99, 124 SGK

- Yêu cầu thể hiện khối lượng phát triển so sánh tương quan về độ lớn giữa các đại lượng hoặc thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể

- Biểu đồ hỡnh cột sử dụng để thể hiện tương quan về độ lớn giữa các đại lượng

* Yờu cầu:

+ Chọn kích thước biểu đồ phù hợp với khổ giấy

+ Các cột khác nhau về độ cao (tùy theo số liệu đề bài), cũn bề ngang phải bằng nhau

+ Tên biểu đồ

2 2 Biểu đồ cột chồng: Bài tập trang 116, 122, 124, 134 SGK

-Yêu cầu thể hiện qui mô và cơ cấu thành phần trong một hay nhiều tổng thể

- Các dạng biểu đồ chủ yếu: Biểu đồ một cột chồng; Biểu đồ 2, 3 cột chồng (cùng một đại lượng)

2.3 Biểu đồ hỡnh trũn: Bài tập trang 23, 38, 120, 122, 134.SGK

- Biểu đồ hỡnh trũn thường được dùng để thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể

Đối với biểu đồ hỡnh trũn: nếu đề bài cho số liệu tương đối thỡ khụng cần

xử lý mà tiến hành cỏc bước vẽ luôn Song nếu số liệu là tuyệt đối (thô) thỡ cần

xử lí số liệu về tương đối trước khi vẽ

* Yờu cầu:

+ Đọc bảng số liệu, xử lý số liệu (nếu cho số liệu tuyệt đối), nếu là số liệu tương đối thỡ tiến hành cỏc bước vẽ

+ Chú ý tỉ lệ đường trũn (nếu bài cho số liệu tuyệt đối)

Nếu bài cho số liệu tương đối thỡ vẽ các đường trũn cú kớch thước bằng nhau Nếu bài cho số liệu tuyệt đối thỡ phải tớnh tỉ lệ đường trũn (R- r) ta cho tổng nhỏ nhất R1 = 1, lần lượt lớn dần lấy tổng sau R2/ R1 = căn bậc hai

2.4 Vẽ đồ thị (đường biểu diễn): Bài tập trang 37, 80 SGK

- Được dùng để thể hiện tiến trỡnh động thái phát triển của một hiện tượng qua thời gian

* Yờu cầu:

+ Hệ trục toạ độ: trục đứng thể hiện đơn vị sản lượng

+ Trục ngang thể hiện năm

- Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả hai trục sao cho biểu đồ phù hợp với khổ giấy (cân đối)

+ Xác định khoảng cách cân đối phù hợp

- Với biểu đồ này nếu bài ra có 2 đại lượng khác nhau (đơn vị tính khác nhau) thỡ vẽ 2 trục đứng: Trục biểu hiện đơn vị A, trục biểu hiện đơn vị B