nghiên cứu tính đa dạng nguồn gen cây thuốc được sử dụng theo kinh nghiệm bản địa của người mường ở xã quảng lạc, huyện nho quan, tỉnh ninh bình

Nghiờn cứu về cây thuốc và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của các dân tộc ở Việt Nam có vai trò quan trọng, nhất là trong hoạt động bảo tồn nguồn gen thựcvật làm thuốc.. Hòa bình lặp lại

MỞ ĐẦU

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm ở châu

Á, đặc biệt với 3/4 lãnh thổ là đồi núi đã tạo nên tính đa dạng sinh học cao ViệtNam được xếp thứ 16 trong 25 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới[22] Gần đây, theo thống kê mới nhất của Viện Dược liệu (2006), ở Việt Nam có3.948 loài cây thuốc thuộc 307 họ thực vật và nấm, chiếm khoảng 37% số loài đãbiết Số loài cây thuốc ở Việt Nam chiếm khoảng 19% so với 20.000 loài cây thuốctrên thế giới (IUCN, 1992) [50]

Nghiờn cứu về cây thuốc và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của các dân tộc

ở Việt Nam có vai trò quan trọng, nhất là trong hoạt động bảo tồn nguồn gen thựcvật làm thuốc Trải qua quá trình lịch sử, tri thức về cây thuốc được lưu truyền từđời này sang đời khác, hình thành nên một nền văn hóa Việt đa dạng, đặc trưng củavùng Đông Nam Á Tuy nhiên, xã hội phát triển kéo theo sự lãng quên và xói mòncác kinh nghiệm và tri thức y học truyền thống cùng với sự tiện dụng của “thuốctõy” làm sự tin dùng vào thuốc cổ truyền ngày càng suy giảm Hơn nữa, nhiều vùngdân tộc thiểu số không còn chú trọng đến việc sử dụng cây thuốc truyền thống.Đồng thời, các ông lang, bà mế người dân tộc thiểu số đang giảm nhanh, họ ra đimang theo cả tri thức về cây thuốc mà chưa có sách nào ghi chép lại được, đặc biệtthế hệ trẻ ít người tiếp thu những kinh nghiệm quý báu đó, dẫn đến các kinh nghiệmquý báu và độc đáo của các dân tộc thiểu số dần bị mai một

Mặt khác, rừng và hệ sinh thái đang bị đe dọa nghiêm trọng do nhiều nguyênnhân như: du canh du cư, chặt phá rừng bừa bãi, đốt nương làm rẫy… Đặc biệt, tìnhtrạng lạm dụng khai thác mà không đi đôi với bảo tồn, dẫn tới sự suy giảm nguồntài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc Điều này cho thấy tìnhtrạng tài nguyên cây thuốc đang ở mức báo động, vì thế cần phải có một số biệnpháp như: khai thác kết hợp với gây trồng, tuyên truyền nâng cao ý thức người dân

về giá trị của thực vật dùng làm thuốc… để bảo tồn những tri thức y học bản địa

Xã Quảng Lạc là một xã miền núi, nằm ở phía Nam cuối huyện Nho Quan,tỉnh Ninh Bình, dân số chủ yếu người Mường Với địa hình phần lớn là đồi núi đávôi thuận lợi cho hệ thực vật phát triển, đặc biệt là nguồn tài nguyên cây thuốc Tuynhiên, những năm gần đây nguồn gen cây thuốc nơi đây đang có nguy cơ bị suy

giảm do chưa được đầu tư, quan tâm nghiên cứu Vì vậy, chúng tôi tiến hành đề tài:

“Nghiên cứu tính đa dạng nguồn gen cây thuốc được sử dụng theo kinh nghiệm bản địa của người Mường ở xã Quảng Lạc, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình”

nhằm phục vụ cho công tác bảo tồn

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Điều tra những kinh nghiệm sử dụng cây thuốc và bài thuốc chữa bệnh củađồng bào dân tộc Mường xã Quảng Lạc, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình

- Tiến hành thu mẫu ở thực địa, xác định tên khoa học và xây dựng Danh lụcthực vật làm thuốc ở khu vực nghiên cứu

- Phân tích và đánh giá tính đa dạng nguồn gen cây thuốc ở xã Quảng Lạc,huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình phục vụ cho công tác bảo tồn

- Điều tra, phát hiện những cây thuốc thuộc diện quý hiếm ở Việt Nam, hiện

có ở khu vực nghiên cứu

- Sàng lọc những cây thuốc có chứa coumarin, bước đầu định tính bằng phảnứng đóng mở vòng lacton và phương pháp sắc kí lớp mỏng

- Đánh giá hiệu quả dịch chiết chứa coumarin của 10 loài cây thuốc trên một

số vi sinh vật gây bệnh

3 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐẾ TÀI

- Đây là nghiên cứu đầu tiên về tính đa dạng nguồn gen cây thuốc được sửdụng theo kinh nghiệm bản địa của người Mường ở xã Quảng Lạc, huyện NhoQuan, tỉnh Ninh Bình

- Đã sàng lọc được 10 loài cây thuốc mới có chứa hợp chất coumarin và bướcđầu thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn từ dịch chiết chứa coumarin của các câythuốc

Chương 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU1.1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC

1.1.1 Tình hình nghiên cứu cây thuốc ở Việt Nam

Trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên để tìm thức ăn, tổ tiên ta đã sớmphát hiện ra những vị thuốc bằng cây cỏ, động vật, khoáng vật Đồng thời trong sinhhoạt lao động hàng ngày, đấu tranh với bệnh tật tổ tiên ta cũng đã sáng tạo ra cácphương pháp chữa bệnh như: xoa bóp, châm cứu, chích lề [37]

Thời Hồng Bàng và thời các vua Hùng (2900 năm TCN) đó có tục ăn trầu vàtục nhuộm răng đen bằng cánh kiến đỏ, vỏ lựu, ngũ bội tử Từ rất lâu, nhân dân ta

đã biết dùng gừng, tỏi, ớt làm gia vị ăn hàng ngày vừa giúp cho việc tiêu hóa tốt,vừa phũng các bệnh đường ruột Người dân miền núi có tục ăn ý dĩ và uống nước củRiềng để phòng chống ẩm thấp và phòng chống sốt rét rừng Cuối thế kỉ III TCN ởGiao Chỉ đã phát hiện các cây thuốc như: Sắn dây, Gừng, Riềng, Đậu khấu, Ích trớ,

Lỏ lốt, Sả, Quế, Quan õm, Vụng nem … [42]

Trải qua hơn 1000 năm lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc ta đã tích lũymột kho tàng kinh nghiệm y học dân tộc vô cùng độc đáo Vào thời nhà Lý, triềuđình đó cú Ty thái y chăm lo và bảo vệ sức khỏe của nhà Vua Ngoài ra, phươngpháp chữa bệnh bằng tâm lý liệu pháp được lương y Nguyễn Chí Thành (hiệuNguyễn Minh Không, Gia Viễn – Ninh Bình) áp dụng chữa trị cho vua Lý ThầnTông vào năm 1136 [37]

Y học cổ truyền dưới triều nhà Trần (1224 – 1399) đã có nhiều bước tiến đáng

kể Viện thái y dưới sự lãnh đạo của Phạm Cụng Bõn (thế kỉ XIII) đã tổ chức đi háithuốc hoang ở núi An Tử (Đông Triều), tướng Phạm Ngũ Lóo đó trồng thuốc ở Vạn

An – Dược Sơn (xã Hưng Đạo – Chí Linh – Hải Dương) để cung cấp cho quân y.Thời kì này xuất hiện nhiều danh y, nổi bật là Tuệ Tĩnh (Phạm Bá Tĩnh) – mộtlương y nổi tiếng được suy tôn là “Thỏnh thuốc nam”, ụng đó truyền bá y dược học

cổ truyền cho nhân dân qua tác phẩm “Nam dược thần hiệu” 11 quyển gồm bảnthảo 499 vị thuốc Nam, 3873 phương thuốc dân tộc điều trị 184 loại bệnh trong 10khoa lõm sàng [37], [42] Bộ “Hồng nghĩa tư giác thư” gồm các bài Hỏn Nụm phỳnờu công dụng của 130 loài cây thuốc, 13 đơn thuốc và cách trị 37 chứng sốt khác

nhau Tuệ Tĩnh là người đầu tiên đặt nền móng cho nền Y học cổ truyền một cáchtoàn diện, ụng đó nêu cao khẩu hiệu “Nam dược trị Nam nhân” nhằm mở rộng việcchữa bệnh cho nhân dân [37]

Phát huy truyền thống của Tuệ Tĩnh, dưới triều Lê, Hoàng Đụn Hũa – mộtlương y có nhiều công đức ở thế kỉ XVI đã có công trong việc chống dịch và cứusống nhiều người [37] Trong giai đoạn này xuất hiện nhiều lương y với những tưliệu về y học dân tộc vô cùng quý báu như: Phan Phự Tiờn với tác phẩm “Bản thảothực vật toàn yếu” gồm 392 vị thuốc Nam dùng làm thức ăn giúp phòng bệnh và tiếtchế dinh dưỡng Tác phẩm “Bảo anh lương phương” của Nguyễn Trực (1416 –1417) sử dụng phương pháp điều trị nhi khoa, xoa bóp, châm cứu để điều trị bệnh ởtrẻ em [37] Tiêu biểu nhất cho nền Y học cổ truyền thời kì này là danh y HảiThượng Lãn Ông – Lê Hữu Trác, ụng đã kế thừa dược học của Tuệ Tĩnh chép vàotập “Lĩnh nam bản thảo” nội dung 496 vị thuốc Nam của “Nam dược thần hiệu” vớihơn 300 vị thuốc phát hiện thêm [16] Với sự tổng kết tinh hoa của trung y và y họcdân tộc, ụng đã biên soạn bộ “Hải Thượng y tụng tõm lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển

để đào tạo thầy thuốc, lưu truyền cho hậu thế [42] Với những đóng góp to lớn chonền y học nước nhà, ông được mệnh danh là ông tổ sáng lập ra nghề thuốc ViệtNam [17]

Thời kỳ Tây Sơn và nhà Nguyễn (1788 – 1802), Nguyễn Hoành đã tổ chứcNam dược cục nghiên cứu thuốc Nam và để lại tập “Nam dược” gồm 620 vị với cácphương thuốc kinh nghiệm trong gia truyền bí phương và kinh nghiệm lươngphương [16] Cùng với các tác phẩm “Nam dược tập nghiệm quốc õm” của NguyễnQuang Lượng về phương thuốc dân gian, “Ngư tiều y thuật vấn đỏp” của NguyễnĐình Chiểu, “Nam Thiên Bảo toàn thư” của Lê Đức Huệ gồm 511 vị thuốc Nam vàbệnh học [36]

Y học cổ truyền đang có xu hướng phát triển thỡ Phỏp sang xâm lược nước ta(1884 – 1945), tình hình xã hội cũng như y học bị đảo lộn, Phỏp cú âm mưu loại yhọc cổ truyền ra khỏi vị trí y học của nước nhà Mặc dù vậy, y học cổ truyền vẫn cốgắng tìm cách hoạt động, đã thành lập các hội y học ở Bắc bộ, Trung bộ và Nam bộ.Các tác phẩm “Trung Việt dược hợp tớnh biờn” của Đinh Nho Chân gồm 1.600 vịthuốc Nam, “Nam dược bộ” của Nguyễn An Cư ở Nam Bộ và “Việt Nam dượchọc” của Phó Đức Thành [16]

Sau cách mạng tháng 8 - 1945, y học cổ truyền được Đảng và Chính phủ luônquan tâm và giúp đỡ, Hội đông y thành lập ở khắp nơi, lĩnh vực nghiên cứu nguồn

tài nguyên cây thuốc đã có cơ sở để phát triển Đi đầu là Đỗ Tất Lợi với bộ “Dượcliệu học Việt Nam” gồm 3 tập vào năm 1957, sau đó ông cho xuất bản cuốn

“Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” gồm 6 tập ( từ 1962 – 1965) Vào nhữngnăm 1970, 1977, 1981, 1986, 1995, 1999, 2001, 2003, 2005, công trình nghiên cứucủa ông được tái bản nhiều lần và có sung thêm nhiều loài cây thuốc Ông đã mô tả

tỉ mỉ chi tiết tên khoa học, phân bố, công dụng, thành phần hóa học, chia các câythuốc đó theo những nhóm bệnh khác nhau [25] Công trình này đánh dấu bướcphát triển của sự kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại

Cuốn sách “450 cây thuốc Việt Nam có tên trong bảng dược thảo TrungQuốc” của Phó Đức Thành (1963) và “Túm tắt đặc điểm các họ cây thuốc” củaDược sĩ Vũ Văn Chuyên là cơ sở để tìm hiểu, nghiên cứu về cây thuốc [13]

Hòa bình lặp lại và giải phóng miền Nam, y học dân tộc đã phát triển khắp cảnước, các tổ chức về y dược học dân tộc được thành lập trong ngành y tế, nhiềucông trình nghiên cứu khoa học y dược, phòng bệnh dưỡng sinh, xoa bóp, chữabệnh bằng y học cổ truyền được tổng kết và có tác dụng tăng cường khả năng bảo

vệ sức khỏe của người dân [16] Tiêu biểu như cuốn Sổ tay Y học cổ truyền gồm

“500 bài thuốc gia truyền” của Vũ Văn Kính (1979) [31]; Đỗ Huy Bớch, Bựi XuõnChương đã giới thiệu 519 loài cây thuốc, trong đó có 150 loài mới phát hiện vàonăm 1980 với cuốn “Sổ tay cây thuốc Việt Nam” [6]; Viện Dược liệu với ấn phẩm

“Dược điển Việt Nam” tập I, II và kết hợp với bộ Y tế, trung tâm nghiên cứu dượcliệu đã xây dựng được “Danh lục cây thuốc miền Bắc Việt Nam”, “Danh lục câythuốc Việt Nam”, tập “Alats – Bản đồ cây thuốc” thống kê được 1.114 loài ở miềnBắc (1961 – 1972), 1.119 loài ở miền Nam (1977 – 1985) Đến năm 1985, cả nước

đó cú 1.863 loài và dưới loài, phân bố trong 1.033 chi, 236 họ, 101 bộ, 17 lớp, 11ngành xếp theo hệ thống của nhà thực vật học Takhtajan với đầy đủ công dụng vàcách sử dụng [26]

Năm 1976, Võ Văn Chi thống kê 1.360 loài cây thuốc thuộc 192 họ trongngành hạt kín ở miền Bắc - Việt Nam Sau đó vào các năm 1991, 1996 tác giả lầnlượt giới thiệu danh sách các loài cây thuốc Việt Nam và cuốn “Từ điển cây thuốcViệt Nam” mô tả đặc điểm công dụng của 3.200 loài Công trình này đã góp phầnvào công tác điều tra, tìm hiểu tri thức y học dân tộc cho các nhà khoa học [10] Nguyễn Nghĩa Thìn là người có nhiều cống hiến cho công tác nghiên cứu câythuốc dân tộc, ụng đó giới thiệu được 112 loài thuộc 50 họ trong công trình nghiêncứu cây thuốc Lâm Sơn – Lương Sơn – Hà Sơn Bình vào năm 1994 [47] Cùng với

tác giả, nhiều nhà khoa học cũng có nhiều công trình tổng kết về cây thuốc như:

“Tài nguyên cây thuốc Việt Nam” của Đỗ Huy Bớch, Bựi Xuõn Chương và cộng sự(1993) [7], Vương Thừa Ân với cuốn “Thuốc quý quanh ta” (2005) [2] Năm 2002,

sự ra đời cuốn “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” của Đỗ Huy Bích vàcộng sự đã biên soạn, thống kê được hơn 1.000 loài trong đó có 920 cây và 800động vật lựa chọn từ hơn 3.000 loài cây thuốc và hơn 4.000 loài động vật đã biết[5]

Theo nhịp tiến của lịch sử, nền y học của nước ta ngày càng được hoàn thiện,nhận được sự quan tâm của Đảng, Chính phủ với đường lối kết hợp y học cổ truyềnvới y học hiện đại trên cơ sở khoa học kế thừa và phát huy những kinh nghiệm tốtcủa Đông y và Tây y để tăng khả năng phòng bệnh và chữa bệnh cho nhân dân Đề

ra các chiến lược phát triển y học cổ truyền phấn đấu đến năm 2010 có 30% thuốc

có nguồn gốc từ dược liệu và thuốc y học cổ truyền [42] Để đáp ứng được yêu cầu

đó, phải có kế hoạch phát triển nguồn cây thuốc dân tộc và bảo tồn nguồn gen quýgiá này

1.1.2 Tình hình nghiên cứu cây thuốc dân tộc

Việt Nam có 54 dân tộc anh em, mỗi cộng đồng dân tộc nhìn chung đều mangbản sắc văn hoỏ riờng Trong đó, vốn tri thức dân gian về kinh nghiệm sử dụng câythuốc chữa bệnh rất đa dạng và phong phú [37]

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu cây thuốc dân tộc đang được đẩymạnh nhằm bảo tồn nguồn gen cây thuốc và y học cổ truyền các dân tộc vùng cao,đầu tiên là công trình của Võ Thị Thường với nghiên cứu về các loài cây ăn đượccủa dân tộc Mường đã giới thiệu 89 loài thuộc 38 họ (1986) [39]

Đến 1993, Trung tâm Nghiên cứu và phát triển cõy thuốc dân tộc cổ truyền(CREDEP) đã hợp tác với trường Đại học Dược Hà Nội và các tổ chức khoa họctrong nước và quốc tế tiến hành điều tra, nghiên cứu về cây thuốc dân tộc, đã triểnkhai các dự án về bản tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên cây có ích, đặcbiệt cây thuốc của các dân tộc thiểu số như: Tày, Dao, H’mông ở Vườn Quốc gia

Ba Bể (Bắc Kạn); Sỏn Dỡu ở Vườn Quốc gia Tam Đảo (Vĩnh Phúc); Dao ở Ba Vì(Hà Tây); Mường ở Cúc Phương (Ninh Bình); Tày và Dao ở 2 xó Yờn Ninh và Yên

Đổ (huyện Phú Lương, Thỏi Nguyờn); Cao Lan ở xã Đội Cấn (huyện Yên Sơn,Tuyên Quang)… [22]

Giai đoạn từ 1990 – 1995, tại Hội thảo Quốc tế lần thứ hai về Dân tộc học ởCôn Minh – Trung Quốc, Nguyễn Nghĩa Thỡn đó trình bày lịch sử nghiên cứu Dântộc dược học, giới thiệu 2.300 loài thuộc 1.136 chi, 2 họ thuộc 6 ngành thực vật bậccao có mạch sử dụng làm thuốc Năm 1998, công trình nghiên cứu bảo tồn câythuốc và y học dân tộc Dao ở Vườn Quốc gia Ba Vì (Hà Tây) đã thống kê, xác địnhđược 501 loài cây, thuộc 307 chi, 114 họ thực vật, trong đó có 50 loài thường xuyên

sử dụng và có 4 loài ghi trong sách đỏ Việt Nam [36]

Bước sang thế kỉ mới, nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học vềnguồn tài nguyên cây thuốc đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng y học dântộc Đó là công trình của Nguyễn Nghĩa Thìn và cộng sự “Cõy thuốc của đồng bàoThái ở Con Cuông, Nghệ An” Qua đó, các tác giả đánh giá tính đa dạng sinh họcnguồn tài nguyên cây thuốc ở khu hệ, vấn đề sử dụng cây thuốc và tính hiệu quả câythuốc được đồng bào Thái sử dụng [31] Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Copia ởThuận Châu (Sơn La), Đinh Thị Hoa, Trần Minh Hợi (2007 - 2008) đã ghi nhậnđược 125 loài thuộc 116 chi, 66 họ và 4 ngành thực vật bậc cao có mạch [48] Năm

2007, Lê Thị Thanh Hương khi nghiên cứu về đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốccủa đồng bào dân tộc Tày của huyện Định Hóa, tỉnh Thỏi Nguyờn đã thống kê được

307 loài có khả năng làm thuốc chữa bệnh thuộc 244 chi, 102 họ của 5 ngành thựcvật bậc cao có mạch [21]

Dự án Bảo tồn nguồn cây thuốc cổ truyền hoạt động từ năm 1997, trải qua 12năm thực hiện các công trình nghiên cứu trong Dự án đã tiến hành điều tra, khảo sátthu thập các loài cây thuốc và bài thuốc của cộng đồng dân tộc ở nhiều nhiều vựngtrờn cả nước: Người Dao (khu vực Vườn Quốc gia Ba Vì): 579 loài và 125 bàithuốc; người Mường (Cẩm Liên, Cẩm Thủy, Thanh Hóa): 136 loài và 102 bàithuốc; người H'mông (Kỳ Sơn, Nghệ An): 206 loài và 32 bài thuốc; người Tày: (VịXuyên, Hà Giang): 292 loài; Người Tày - Nùng (Tràng Định, Lạng Sơn): 126 loài

và 51 bài thuốc; Bản Mường (xã Vĩnh Lạc, Lục Yờn, Yờn Bỏi): 40 loài và 40 bàithuốc; 85 bài thuốc của cộng đồng người Dao; 72 bài thuốc của cộng đồng ngườiH'mông; 16 bài thuốc của cộng đồng người Thái và Khơ Mú; 11 bài thuốc của cộngđồng Bru - Vân Kiều [52]

Hiện nay, nhiều loài cây thuốc quý phân bố chủ yếu ở miền núi, đang có nguy

cơ bị tàn phá dẫn đến tuyệt chủng do lạm dụng khai thác quá nhiều Vì vậy cần phải

có biện pháp tiến hành điều tra, tư liệu hoá thực trạng sử dụng cây thuốc của cácdân tộc và tri thức bản địa về cây cỏ làm thuốc để xây dựng các giải pháp quản lý và

sử dụng hiệu quả nhằm góp phần giữ gìn, bảo tồn bản sắc văn hóa của cộng đồngcác dân tộc Việt Nam.

1.1.3 Tình hình nghiên cứu cõy thuốc bản địa

Trong giai đoạn 1945 – 1976, ở Ninh Bình thành lập Hợp tỏc xó Đông dượcphục vụ rộng rãi việc chữa bệnh bằng cao đơn hoàn tán Đến nay, việc sử dụng cácloài thực vật chữa bệnh hàng ngày thay thế cho thuốc tây y càng trở nên phổ biếnhơn Người dân ở Ninh Bình đã trồng và thu hoạch thuốc nam, hàng năm đạt sảnlượng từ 50 – 70 nghìn tấn dược liệu; tập trung chủ yếu ở huyện Nho Quan với 45nghìn tấn, thị xã Tam Điệp là 20 nghìn tấn, huyện Gia Viễn có 1315 tấn Một số xóKhỏnh Tuy, Khánh Thủy, Khỏnh Cụng của huyện Yờn Khỏnh, xó Chính Tâm –huyện Kim Sơn - Ninh Bình cũng đã thành lập Hội Đông y gồm 3 cấp tỉnh – huyện– xã, ở tuyến huyện và tỉnh cú cỏc chuyên gia đầu ngành, còn ở xã chủ yếu là cácthầy lang chữa bệnh theo phương pháp gia truyền Năm 1995, tỉnh đã thành lậpBệnh viện y học cổ truyền chuyên bào chế dược liệu và điều trị bệnh cho người dânvới cỏc nhúm thuốc: phát tán phong hàn có bạch chỉ, kinh giới, ma hoàng…; pháttán phong nhiệt, phát tán phong thấp, thanh nhiệt giải độc, an thần, an thai, bổ âm,

bổ máu…[29]

Nho Quan là huyện miền núi duy nhất của tỉnh Ninh Bỡnh, cú địa hình đặctrưng của vùng núi cao đá vôi và vùng bán sơn địa Nho Quan thuộc vùng khíhậu nhiệt đới, gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều được thiên nhiên ban tặng VườnQuốc gia Cúc Phương nơi có nguồn tài nguyên động thực vật đa dạng, trong đó,khu hệ thực vật cực kỳ phong phú Đến nay, đã thống kê được 1.944 loài, thuộc 912chi, 219 họ, 86 bộ của 7 ngành thực vật bậc cao bao gồm có cả thực vật làm thuốc[19] Từ 1992 – 1994, Nguyễn Nghĩa Thìn tiến hành điều tra đánh giá tính đa dạngthực vật ở Cúc Phương, đến năm 1995, tác giả cùng Nguyễn Bá Thụ, Trần VănThụy nghiên cứu các quần xã thực vật và xây dựng bản đồ thảm thực vật vườnQuốc gia Cúc Phương [34] Ông cùng với Phùng Ngọc Lan, Nguyễn Bá Thụ công

bố cuốn sách “Tính đa dạng thực vật Cúc Phương” (1976) [34] Tiếp đó, là công

trình của Phan Kế Bính về cấu trúc hệ thực vật Cúc Phương (1992) [34] Khu hệthực vật Cúc Phương thể hiện tính đa dạng về các yếu tố địa lý, 17 yếu tố địa lý của

hệ thực vật Cúc Phương đều mang một đặc trưng chung gồm các yếu tố đặc hữu vàcác yếu tố di cư; trong đó có nhiều loài quý hiếm, nhiều loài cây thuốc, cây cho tinhdầu, tinh bột, nguyên liệu quý khác, đặc biệt có tới 39 loài được ghi trong Sách đỏViệt Nam [19]

Là huyện có tỉ lệ đồng bào dân tộc Mường sinh sống cao nhất tỉnh chiếm 12%dân số toàn huyện [19] Từ lâu, người Mường đó cú tri thức y học dân gian vô cùngđộc đáo, họ đã biết sử dụng cây cỏ tự nhiên dùng chữa bệnh Đi sâu vào tìm hiểuvốn tri thức quý báu ấy đó có nhiều công trỡnh nghiên cứu tình hình sử dụng câythuốc và bài thuốc nơi đây: Trung tâm Nghiên cứu và phát triển Cây thuốc dân tộc

cổ truyền (CREDEP) điều tra nghiên cứu tri thức của cộng đồng dân tộc Mường ở

xó Cúc Phương (1997), trong đó đã phát hiện những loài cây thuốc mới chưa cótrong danh lục cây thuốc ở Việt Nam [19], [50]

Người Mường ở Quảng Lạc có một nền y học cổ truyền mang nét đặc trưngriêng nhưng luôn hòa đồng, gắn bó với dòng chảy của dân tộc Phỏng vấn các ônglang, bà mế cùng với nhân dân nơi đây, chúng tôi được biết thuốc nam là nguồn tàinguyên quý được người dõn thường xuyên sử dụng chữa bệnh thông thường cũngnhư các bệnh nan y Tổ chức y tế ở cấp xó cú trạm y tế đầu tư xây dựng kiên cố trêndiện tích 920m2, đội ngũ cán bộ y tế được đào tạo cơ bản có 2 bác sĩ, 1 y sĩ đủ khảnăng khám, điều trị và chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân dân Ngoài ra, trạm cũn

cú vườn thuốc nam phục vụ chữa bệnh bằng y học cổ truyền Theo điều tra, chúngtôi được biết tri thức y học dân tộc của đồng bào nơi đây mang những nét đặc trưngriêng được kế thừa qua nhiều thế hệ cho nên việc điều tra nghiên cứu cây thuốc dântộc ở đây là một việc làm cần thiết

Công thức hóa học: C9H6O2.Công thức cấu tạo:

Khối lượng phân tử: 146,14 g /mol-1 Mật độ: 0,935 g/cm3 ở 20°C

Điểm nóng chảy: 71°C, 344 K, 160°F Nhiệt độ sôi: 301°C, 574 K, 574°F

Độ hòa tan: Coumarin ít tan trong nước (1,7 gam/lớt ở 20°C) nhưng tan tốttrong ethanol, diethyl ether và cloroform [51]

Coumarin thuộc nhúm cỏc hợp chất phenol nhưng phần lớn cỏc nhúm OHphenol được ether hóa bằng CH3 hoặc bằng một mạch terpenoid từ 1 đến 3 đơn vịisoprenoid

Coumarin có thể tồn tại dưới dạng tự do hay kết hợp với đường glucose tạothành coumaringlucosid Mạch đường thường là glucosa, glucosa-glucosa hoặcglucosa-xylosa

Coumarin sinh ra do chuyển hóa qua các acid cinnamic, acid p-coumaric Đặc

trưng cho quá trình này là hydroxyl hóa ở vị trí 2’, đồng phân hóa nối đôi, rồi đếnlacton hóa Trong các trường hợp này, coumarin chỉ sinh ra sau khi mô bị tổnthương và thủy phân men Sự tạo thành di- và tri- hydroxycoumarin và ether củachúng liên quan đến sự hydroxyl hóa của umbelliferon hơn là lacton hóa của cácacid cinnamic tương ứng Prenyl hóa của vòng benzen bởi dimethyl allylpyrophosphate ở vị trí 6 của 7- hydroxycoumarin cho ra furano và pyranocoumarinmạch thẳng, còn ở vị trí 8 thì có khả năng tạo ra những chất đồng đẳng

1.2.2 Phân loại

Dựa vào cấu trúc hóa học, chia coumarin làm 4 loại chính [3], [8], [15]:

- Coumarin đơn giản: là dẫn xuất của umbelliferon chứa nhóm thế ở vòngbenzen như hydroxyl, methoxyl, prenyl bao gồm oxycoumarin và ankyl –oxycoumarin

- Furanocoumarin: có vòng pyran gắn với hệ benzopyron bao gồm 6,7 –furannocoumarin; 6,7 – furanocoumarin; 7,8 – furannocoumarin; hidro 7,8 –furannocoumarin

- Pyrannocoumarin: có vòng pyran gắn với hệ benzopyron bao gồm 6,7 –pyranocoumarin; dihydro 6,7 – pyranocoumarin; 7,8 – pyranocoumarin; dihydro7,8 – pyranocoumarin; 5,6 – pyranocoumarin

- Coumarin khác thường: là những coumarin cú nhúm thế ở vòng pyron vớicỏc nhúm 3 – alkyl, 4 – alkyl, 3 – pheny, 4 – hydroxyl…

1.2.3 Các họ thực vật chứa coumarin

Coumarin thường tồn tại trong thiên nhiên dưới dạng dẫn xuất của bezopyren,được tìm thấy ở 27 họ thực vật phổ biến ở lớp Hai lá mầm như: họ Hoa tán(Apiaceae), họ Cúc (Asteraceae), họ Đậu (Fabaceae), họ Cam (Rutaceae), họ Càphê (Rubiaceae), họ Dâu tằm (Moraceae), họ Cà (Solananceae)… Coumarin có

nhiều ở cây đậu Tonka, hoa Oải hương, cỏ Ba lá, cỏ Ngọt… [8], [15] Theo cácnghiên cứu trong và ngoài nước có nhiều loài thực vật có chứa các hợp chấtcoumarin tự nhiên khác nhau Hiện nay, đã phát hiện tới 1000 hợp chất coumarintrong các loài thực vật như sau (bảng 1.1) [15], [44], [45]

Bảng 1.1 Một số loài thực vật có chứa coumarin

27 Ruta graveolens Rutaceae Thân, lá, rễ

1.2.4 Tính chất và chiết xuất

* Tính chất vật lý: Coumarin là những chất kết tinh không màu hoặc có màu

vàng nhạt, vị đắng, có mùi cỏ khô, một số lớn dễ thăng hoa có mùi thơm Coumarin

ở dạng glycosid dễ dàng tan trong nước, còn ở dạng aglycon thì dễ tan trong dungmôi hữu cơ kém phân cực Các dẫn xuất của coumarin đều có khả năng phát huỳnhquang dưới ánh sáng tử ngoại, cường độ huỳnh quang phụ thuộc nhóm oxy trongphân tử coumarin và pH của dung dịch [8]

* Tính chất hóa học: Coumarin có chứa vòng lacton Khi tác dụng với kiềm,

vòng lacton được mở và tạo muối dễ tan trong nước, khi bị acid húa vũng lacton sẽđược đóng trở lại Dưới tác dụng của kiềm các dẫn chất acylcoumarin còn bị cắtnhóm acyl Các dẫn chất của coumarin chứa nhóm OH phenol tự do sẽ cho màuxanh với thuốc thử sắt III clorid Coumarin có thể tạo phản ứng ghép đôi với muốidiazo [8]

* Tính chất phổ: Coumarin có đặc tính phổ UV bị ảnh hưởng bởi bản chất và

vị trí của nhóm thế hoặc kiềm (KOH, NaOCH3) Dưới ánh sáng tử ngoại các vếtcoumarin trên sắc ký lớp mỏng có màu và cường độ màu tăng lên khi hơ hơi NH3,

từ màu xanh da trời đến màu vàng và màu tía

* Chiết xuất: Coumarin ở trạng thái tự do tan trong cồn và các dung môi hữu

cơ như ether dầu hỏa Coumarin được tinh chế dựa vào tính chất đóng mở vònglacton hoặc tính chất thăng hoa của hợp chất này

1.2.5 Hoạt tính sinh học

* Tác dụng dược lý: Coumarin có nhiều tác dụng dược lý quan trọng bao

gồm: kháng khuẩn, diệt côn trùng, trừ giun sán, giảm đau, chữa ho, cảm lạnh, viêmkhớp, hạ nhiệt, ức chế sinh trưởng thực vật Ngoài ra, một số coumarin còn có tácdụng làm giãn động mạch vành và mạch ngoại vi, có tác dụng chống co thắt.Coumarin tự nhiên không có tác dụng trong hệ thống tiêu hóa dạ dày – ruột ởngười, những chất này ở đường uống không có tác dụng chống đụng mỏu Vì vậy,những cây thuốc chứa coumarin thường chủ yếu được sử dụng để chống phù vàtăng cường hệ vận mạch chứ không phải là thuốc chống đụng mỏu Coumaringlycosid có khả năng kháng nấm, chống ung thư [45]

* Tác dụng chống viêm: Coumarin và các sản phẩm chuyển hóa có khả năng

kích thích đại thực bào nên dùng làm thuốc trị bỏng và các vết thương do nhiệt [8]

Coumarin phân lập từ cây Mù u (Callophylum lanigerum), nhựa mủ của cây

Callophylum teysmanii có tác dụng ức chế enzyme gyrase dẫn tới kìm hãm sự nhân

lên của virus HIV

Coumarin phân lập từ cây Zanthoxylum schinifolium có hoạt tính chống virus

viêm gan B (HBV) Coumarin gây ra sự biến đổi đáng kể trong điều hòa đáp ứngmiễn dịch Coumarin đóng vai trò gián tiếp qua sự điều biến của hệ miễn dịch chủ,

do đó kích thích hoạt tính miễn dịch dẫn tới bảo vệ chống lại sự tái phát của khối u,giảm kích thước của các khối u nhỏ Ngoài ra, nó có tác dụng trực tiếp ức chế phát

triển đối với dòng tế bào u ác tính in vitro, chống sốt rét nhờ chất daphnetin, điều trị

bạch biến… [8], [45]

* Tác dụng kháng khuẩn và nấm: Nhóm thế OH ở vị trí số 6 trong phân tử

coumarin có vai trò quan trọng trong tác dụng kháng nấm còn nhóm OH ở vị trí số 7lại có vai trò quan trọng trong tác dụng kháng khuẩn [8] Nhiều dẫn xuất củacoumarin có tác dụng kháng lại vi khuẩn gram âm, gram dương và nấm như:

psoralen kháng Staphylococcus aureus; scopoletin ức chế Alternaria alternat,

Pseudomonas aeruginosa, Proteus mirabilis, Escherichia coli; herniarin chống lại Bacillus cereus, Byssochlamys fulva, Hanseniaspora melligeri; methanol chiết xuất

từ Mitracarpus scaber chống Staphylococcus aureus, Hansenula anomala,

Zygosaccharomyces sp., Pichia chodati; dịch chiết từ cây Pelargonium sisoides có

khả năng kháng Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas

aeruginosa, Staphylococcus aureus và Streptococcus pneumoniae [45]

* Độc tính của coumarin: Ngoài những tác dụng dùng trong chữa bệnh,

coumarin cũng chứa độc tính gây nguy hiểm cho người và động vật, ảnh hưởng tớigan, thận Độc tố aflatoxin là chất có khả năng gây ung thư và đột biến mạnh; độc

tố ochratoxin làm tổn thương thận cấp tính và mãn tính, tác dụng độc với hệ miễndịch và gây quái thai… Đến nay chưa có nhiều nghiên cứu về các độc tính này vìvậy cần phải thận trọng khi sử dụng chúng

1.2.6 Ứng dụng của Coumarin

Trong công nghiệp dược phẩm, coumarin và dẫn xuất của coumarin có hoạt

tính sinh học cao, được chế biến thành thuốc chữa bệnh hiệu quả như: bergaptendùng điều trị vẩy nến; warfarin có tác dụng chống đụng mỏu, khỏng vitamin K,

ngăn ngừa tổng hợp prothrombin, kết hợp với hóa học trị liệu để điều trị ung thưphổi, dicoumarol có tác dụng trị bệnh vẩy nến và chống đông máu [8]; visnadindùng để chữa nhồi máu cơ tim; xanthotoxin chữa bệnh vẩy nến, các bệnh mãn tính

về da khó chữa mà có khoảng 1% dân chúng thế giới mắc phải; osthol, pteryxin,scoparon, samidin, dihydrosamidin có hoạt tính giãn mạch, các dẫn xuất củafurocumarin dùng để điều trị bạch tạng và lang ben [15]; furanocoumarins dùngchữa viêm da dị ứng, rụng tóc từng vùng, nổi mề đay… [45]

Trong công nghiệp thực phẩm, coumarin làm tăng hương liệu thay thế vani,chất định hương của nước hoa như 3,4- dihydrocoumarin, làm tăng hàm lượng tinhdầu, định hương trong thuốc lá, mạ điện làm giảm độ xốp, tăng độ sáng… cụ thể 6-methylcoumarin chủ yếu được sử dụng tăng hương vị, 7 hydroxycoumarin có trongkem chống nắng[45]

Trong hóa học, coumarin và dẫn xuất được ứng dụng trong phương pháp phântích, đánh giá hoạt tính enzym, đánh dấu các protein, kháng thể, DNA, lipid, phântích ion, đánh dấu hóa học trong dầu hỏa [8], [45]

Chương 2.

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU2.1 ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU

2.1.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Các loài thực vật bậc cao có mạch được sử dụng

làm thuốc theo kinh nghiệm của người Mường ở xã Quảng Lạc, huyện Nho Quan,tỉnh Ninh Bình

* Phạm vi nghiên cứu: tại 4 thôn Đồng Bài, Đồng Trung, Đồng Thanh, Hưng

Long thuộc xã Quảng Lạc – Nho Quan – Ninh Bình

2.1.2 Vật liệu nghiên cứu

* Vật liệu nghiên cứu: Các chủng vi khuẩn chuẩn sử dụng trong nghiên cứu

hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết chứa coumarin, bao gồm: Escherichia coli,

Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa (Trực khuẩn mủ xanh), Staphylococcus aureus (Tụ cầu vàng) do Bộ môn Sinh học Thực nghiệm – Khoa Khoa học Sự sống

- Trường Đại học Khoa học - Đại học Thỏi Nguyên cung cấp

* Thiết bị nghiên cứu: Bỡnh nón 50ml, nồi cách thủy, cối chày sứ, giấy lọc,

giấy thấm, ống nghiệm, cốc thủy tinh, cân điện tử, máy lắc, đĩa Petri, box cấy, tủ ấmnuôi vi khuẩn, que cấy, dụng cụ đục thạch, dao, panh, bản sắc ký lớp mỏng củahãng Merck (Đức), máy soi UV Transilluminator

* Hóa chất: Cao thịt, peptone, agar, nước cất, NaCl, NaOH 10%, ethanol

90%, HCl đặc, benzen, ethylacetat, aceton, thuốc hiện mầu KOH 0,5N – 2N/ethanol, I2/KI

Thí nghiệm được tiến hành tại Phòng thí nghiệm Sinh học - Khoa Khoa học

Sự sống – Trường Đại học Khoa học – Đại học Thỏi Nguyờn

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Điều tra thu thập các cây thuốc, cùng với kinh nghiệm sử dụng theo cáchtruyền thống của cộng đồng dân tộc Mường tại xã Quảng Lạc, huyện Nho Quan,tỉnh Ninh Bình.

- Xác định tên khoa học các mẫu vật thu được tại thực địa từ cơ sở đó xâydựng Danh lục thực vật làm thuốc Danh lục được xây dựng theo vần ABC tên phổthông và tên khoa học

- Xây dựng Danh lục các loài cây thuốc quý hiếm thuộc diện bảo tồn ở ViệtNam đã được ghi nhận, hiện có ở khu vực nghiên cứu

- Phân tích, đánh giá tính đa dạng nguồn gen cây thuốc được sử dụng trongcộng đồng dân tộc Mường ở Quảng Lạc

- Định tính coumarin trong 10 loài cõy thuốc thuộc họ Rutaceae (họ Cam),Araliaceae (họ Ngũ gia bì), Fabaceae (họ Đậu) thu tại khu vực nghiên cứu bằngphương pháp sắc kí lớp mỏng và phản ứng đóng mở vòng lacton

- Tiến hành đánh giá hiệu quả của dịch chiết chứa coumarin tổng số từ 10 loàicây thuốc trên một số đối tượng vi sinh vật gõy bệnh

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để giải quyết được các mục tiêu và nội dung nghiên cứu nói trên, chúng tôi đã

sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

2.3.1 Các phương pháp nghiên cứu đa dạng nguồn gen cây thuốc

* Phương pháp điều tra thực địa

- Điều tra phỏng vấn thu thập cây thuốc trong cộng đồng: Điều tra phỏng vấn

thu thập cây thuốc và cách sử dụng cây thuốc trong cộng đồng sử dụng theo phươngpháp điều tra mở, dựa trên các tiêu chí trong: Phiếu điều tra cây thuốc trong cộngđồng và phiếu điều tra bài thuốc dân gian (Viện Dược liệu – Bộ Y tế) (Phụ lục 1).Đối tượng tiến hành điều tra phỏng vấn là những ông lang, bà mế người dân tộcMường hay những người dân ở khu vực nghiên cứu biết cây thuốc và tình nguyệncung cấp thông tin

- Điều tra theo tuyến trên thực địa: Điều tra theo tuyến trên thực địa để thu

thập được đầy đủ nhất số loài cây thuốc hiện có ở khu vực nghiên cứu Thu thập vàthống kê cây thuốc trên từng tuyến điều tra

* Phương pháp thu thập và xử lý mẫu vật ngoài thực địa

- Thu mẫu: Mẫu vật được thu hái đầy đủ theo danh lục đã phỏng vấn và theo

sự chỉ dẫn của các thầy thuốc bản địa Các mẫu thu phải có đầy đủ bộ phận dinhdưỡng, bộ phận sinh sản và được gắn etyket Sau đó, các mẫu nhỏ được bỏ trong túinilon kớn cú kẹp miệng, cũn các mẫu khác được gói trong tờ giấy báo xếp thànhtừng chồng và cho vào túi nilon lớn hơn chứa dung dịch pha cồn để bảo quản Sửdụng máy ảnh để ghi lại hình ảnh của các loài cây thuốc (số thứ tự ảnh trùng với sốhiệu mẫu trong sổ tay để tiện cho việc tra cứu sau này) và các sinh cảnh cùng vớinhững hoạt động của tập thể trong quá trình nghiên cứu

- Dụng cụ thu và xử lý mẫu: Bao tải dứa, kéo cắt cõy, tỳi nilon, giấy báo,

etyket, bút chữ A, dây đay, dây dứa, cồn, sổ ghi chép, máy ảnh, kẹp gỗ

Hình 2.1 Các dụng cụ thu và xử lý mẫu cây thuốc

- Thời gian thu mẫu: gồm 5 đợt: đợt 1 (tháng 9/2010), đợt 2 (tháng 10/2010),

đợt 3 (tháng 11/2010), đợt 4 (tháng 2/2011), đợt 5 (tháng 3/2011)

* Phương pháp xử lý, phân tích và phân loại mẫu vật

- Xử lý mẫu: Các mẫu vật được thu thập bổ sung trong quá trình thực địa được

mang về phân tích và xử lý trong phòng thí nghiệm để phục vụ cho công tác nghiêncứu cũng như lưu trữ mẫu

- Phân tích và định loại mẫu: Để xác định tên khoa học của cây thuốc, chúng

tôi đã sử dụng phương pháp hình thái truyền thống, kết hợp với kinh nghiệm củacác chuyên gia về thực vật và các bộ thực vật chí chuyên ngành như: Thực vật chíViệt Nam [4], [14], [23], [24], [28], Cây cỏ Việt Nam (Phạm Hoàng Hộ) [18], Từđiển cây thuốc Việt Nam (Võ Văn Chi) [10], Những cây thuốc và vị thuốc ViệtNam (Đỗ Tất Lợi) [24], Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam [5], 450 câythuốc nam có tên trong bảng dược thảo Trung Quốc [41], Danh lục các loài thực vật

Việt Nam [40], ICS – Iconographia Cormophytorum Sinicorum [46]…

Tiến hành lập Danh lục cây thuốc của đồng bào dân tộc Mường ở xã QuảngLạc, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình (phụ lục 2)

* Phương pháp làm tiêu bản mẫu khô

Mẫu được xử lý, sấy khô, làm tiêu bản mẫu khô và trình bày theo phươngpháp của Nguyễn Nghĩa Thìn [35]

Mẫu vật được đính vào bìa giấy Duplex kích thước 28 x 42 cm, dùng chỉkhâu các bộ phận lờn bỡa mẫu, rồi dùng băng dính keo gắn các mối chỉ phía sau đểtránh làm hỏng mẫu khi xếp chồng lên nhau Gắn nhón có kích thước khoảng 7 x 10

cm, đã được ghi đầy đủ tên khoa học, tên phổ thông, tên dân tộc, tên họ, địa điểmnghiên cứu, công dụng… Sắp xếp tiêu bản mẫu khô và cho vào cỏc thựng đựngmẫu, có gắn tên theo từng họ để tiện cho việc nghiên cứu

* Phương pháp đánh giá tính đa dạng nguồn gen cây thuốc

Các chỉ tiêu đánh giá tính đa dạng nguồn gen cây thuốc được được sử dụngtheo kinh nghiệm của đồng bào dân tộc Mường dựa trên phương pháp đánh giá củaNguyễn Nghĩa Thìn [35], bao gồm:

- Đa dạng về bậc phân loại: ngành, lớp, họ, chi, loài

- Đa dạng về dạng sống: bụi, thảo, leo, kí sinh, gỗ nhỏ, gỗ trung bình, gỗ lớn

- Đa dạng về môi trường sống: vườn, ven suối, đồi, núi đá, rừng

- Đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc: rễ, thõn, lỏ, quả, hoa, vỏ, nhựa,gai…

- Đa dạng về cỏc nhúm bệnh chữa trị: bệnh ngoài da, thuốc bổ mỏt, tiờu húa…

* Phương pháp đánh giá mức độ nguy cấp

Đánh giá mức độ nguy cấp của các loài cây thuốc, xác định những cây thuốcthuộc diện cần bảo tồn ở KVNC được dựa trên: Sách đỏ Việt Nam – phần Thực vật(2007) [9]; Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam trong cẩm nang cây thuốc cần bảo vệ ởViệt Nam (Nguyễn Tập, 2007) [30] và Nghị định 32 của Chính phủ – 32/2006/CP-

NĐ [12]

2.3.2 Các phương pháp sử dụng trong định tính coumarin

* Phương pháp thu dịch chiết từ mẫu lá khô

Lá cây được sấy khô, tán nhỏ thành dạng bột, chiết coumarin toàn phần bằngethanol 90%, lắc trong 24h để ethanol khuếch tán vào các tế bào làm giảm độ nhớtcủa lá cây Sau đó, tiến hành thu dịch và đun cách thủy trong 15 phút để làm bayhơi nước, dịch chiết còn lại được sử dụng để định tính coumarin và thử hoạt tínhkháng khuẩn (Hình 2.2)

Hình 2.2 Quy trình chiết xuất dịch chiết cây thuốc

* Định tính bằng phản ứng đóng mở vòng lacton

Cho vào mỗi ống nghiệm 0,5ml dịch chiết, chia làm 2 nhóm:

- Nhóm 1: bổ sung thêm 0,25ml dung dịch NaOH 10%

- Nhóm 2: không bổ sung dung dịch NaOH 10%

Đun cả hai nhóm dưới ngọn lửa đèn cồn đến sôi, thêm vào mỗi ống nghiệmcủa cả 2 nhóm 1ml nước cất, acid húa cỏc dịch trong ống nghiệm của nhóm 1 bằngvài giọt HCl

* Định tính bằng phương pháp sắc kí lớp mỏng

Dùng bản SKLM Silicagel GF254 của hãng MERCK đem được hoạt hoá ởnhiệt độ 1000C trong 30 phút Đánh dấu các vị trí chấm mẫu trên bản sắc ký Chấmcác mẫu dịch chiết với thể tích 10àl lên bản sắc ký Nhúng bản sắc ký đã chấm cácdịch chiết vào 3 hệ dung môi khác nhau: Benzen : aceton (10:1); Benzen : etylacetat(10:1); Benzen : ethyl acetat (8:3) Sau khi dung môi ngừng di chuyển trên bản sắc

ký, tiến hành làm khô tự nhiên, soi bản sắc ký dưới ánh sáng tử ngoại bằng máy UVTransilluminator ở bước sóng 365nm Sau đó hiện màu bằng thuốc hiện màu I2/KI,KOH 0,5N trong ethanol và quan sát dưới ánh sáng thường

* Phương pháp thử hoạt tính kháng khuẩn

Để đánh giá tính hiệu quả của dịch chiết cây thuốc chúng tôi tiến hành kiểm

tra hoạt tính trên 4 chủng vi khuẩn gây bệnh Escherichia coli, Bacillus subtilis,

Pseudomonas aerruginosa, Staphylococcus aureus bằng phương pháp đục lỗ thạch.

Vi khuẩn được nuụi trờn môi trường MPA có thành phần: Cao thịt: 5 gam, pepton:

10 gam, NaCl: 5 gam, agar: 20gam, H20: 1 lít Sau khi nuôi cấy ở nhiệt độ 280C –

300C trong 24h, hiệu quả của dịch chiết được đánh giá thông qua sự xuất hiện vòngkháng khuẩn được tính bằng mm

2.3.3 Phương pháp xử lý số liệu

Các số liệu kết quả được xử lý theo thống kê sinh học trên phần mềm Excel,

sử dụng bài toán phân tích phương sai một nhân tố với độ tin cậy 95% [27]

Giá trị trung bình ( ): =

Độ lệch chuẩn (δ): δ = ): δ): δ = =

Chương 3.

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU3.1 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN

3.1.1 Vị trí địa lý

Xã Quảng Lạc là một xã miền núi, nằm ở phía Nam cuối huyện Nho Quan,

cách trung tâm huyện 28km trên đường quốc lộ 12B Ranh giới hành chính của xã:

phía Bắc giỏp xó Quỳnh Lưu, phía Đông giỏp xó Sơn Hà, phía Tây giỏp xó PhỳLong, phía Đông Nam giỏp xó Yờn Sơn, Quang Sơn, thị xã Tam Điệp Đây là khuvực tiếp giáp giữa vùng đồng bằng sông Hồng và vùng Bắc Trung bộ [20]

Hình 3.1 Bản đồ hành chính huyện Nho Quan 3.1.2 Địa hình

Địa hình của xã nhìn chung không bằng phẳng, được chia làm 3 vùng rõ rệt:

vùng đồng bằng chiêm trũng thường xuyên bị úng lụt, vùng bán sơn địa là vùng

đồng bằng cao trước núi và vùng cao có nhiều đồi núi trong đó có dãy núi Cái kéodài từ Thạch Bình qua Yên Quang, Cúc Phương, Kỳ Phỳ, Phỳ Long xuống QuảngLạc Địa hình có độ dốc từ Tây sang Đông đồng ruộng tương đối bằng phằng vì vậyrất thuận lợi cho việc phát triển thâm canh cây trồng Xó cú độ cao so với huyện làtương đối lớn, đồi núi có độ dốc > 450 [20].

3.1.3 Địa chất, thổ nhưỡng

Tổng diện tích tự nhiên của xã Quảng Lạc là 1403,14 ha Trong đó, diện tíchđất nông nghiệp là 517,92 chiếm 36,91%; đất lâm nghiệp là 636,38 chiếm 45,35%;đất khu dân cư là 30,82 ha; đất chuyên dùng là 97,27 ha; còn lại là đất chưa sử dụng(đồi núi) [20] được thể hiện ở bảng 3.1:

3.1.4 Khí hậu thời tiết

Do ảnh hưởng của yếu tố địa hình, khí hậu của xã cũng mang tính chất nhiệtđới gió mùa

* Nhiệt độ: Theo số liệu của trạm khí tượng thủy văn Ninh Bình nhiệt độ

trung bình năm là 24,50C Thỏng núng nhất là tháng 5 – 6, nhiệt độ có ngày lên tới

380C – 390C Tháng lạnh nhiệt độ trung bình là 120C – 160C Số ngày nóng trongnăm dao động trong khoảng từ 1300 – 1400 giờ Phân bố đều cho 12 tháng

* Lượng mưa: trung bình năm khoảng từ 1800 – 2400 mm, lượng mưa cao

nhất vào tháng 7 – 8, thấp nhất là tháng 1 – 2 (âm lịch)

* Độ ẩm: trung bình trong năm từ 80% - 85% Độ ẩm cao nhất là tháng 6, 7,

8 Mùa đông có gió mùa, mưa rét, ảnh hưởng đến công tác sản xuất nông nghiệp

3.1.5 Chế độ thủy văn

Do vị trí địa lý của xã, toàn bộ khu dân cư chạy dọc theo chân đồi, ruộngđồng ở phía dưới Toàn xó cú 7 hồ đập lớn nhỏ, hệ thống hồ có độ cao so với mặtđồng ruộng bình quân từ 2 – 5 m thuận lợi cho việc tưới tiêu và phục vụ đời sốngdân sinh Hệ thống kênh mương tưới tiêu của xó đó được kiên cố hóa 7 km kênhcấp I và 800 kênh cấp II

3.2 ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI

3.2.1 Dân số

Tính đến 30/4/2002, xã Quảng Lạc có 5838 nhân khẩu và 1156 hộ Dân sốđược phân bố đồng đều trên toàn xã, tỷ lệ tăng dân số hiện nay là 0,94% Xó có 8điểm dân cư, thôn Quảng Thành là thụn cú dân số đông nhất với 1187 khẩu, thôn có

số dân thấp nhất là Đồng Thanh có 481 khẩu Tổng số lao động toàn xã là 2645người và 1156 hộ trong đó hộ nông nghiệp là 1135 hộ, hộ phi nông nghiệp là 21 hộ

đã tạo nên sự khác biệt nhất định về “kinh tế và địa văn hoỏ” ở mỗi bản làng [19]

Cấu trúc bản làng của người Mường theo từng dải nhưng thưa thớt nhà ở,theo diện rộng nhưng lẻ tẻ và ít vuông vắn và theo vành khăn trờn cỏc sườn đồi, lối

đi có nhiều dốc Lương thực trước đây chủ yếu là ngô, sắn, sau này là gạo, khoaiđược đồ trên "cốp" Thịt lợn, thịt thú rừng thui hoặc nướng, hoặc nấu với măngchua, quả rừng (tay chua), rau rừng (rau sắng) [19] Theo quan niệm của ngườiMường, ăn uống không chỉ đáp ứng nhu cầu cấp thiết hằng ngày mà cũng là biệnpháp duy trì nâng cao sức khỏe và tăng tuổi thọ Vì thế có rất nhiều loại rau đượcngười Mường sử dụng nhưng cũng là những vị thuốc khác nhau Thức ăn làm mát

cơ thể như rau má, hoa chuối, cà, măng chua… Trong ẩm thực của người Mườngcòn cả triết lý âm dương nóng - lạnh Khi món ăn có nguyên liệu chính thuộc tínhlạnh thì nhất thiết phải có gia vị mang tớnh núng thêm vào và ngược lại Mộtnguyên tắc của y học dân gian Mường là kết hợp giữa chữa bệnh bằng thuốc và bồi

bổ bằng ăn uống Có thể núi cỏch chế biến các món ăn truyền thống của ngườiMường được coi là một nghệ thuật ẩm thực [38] Rượu cần chế từ gạo nếp nương

đồ chín để nguội, ủ với trấu và men lá trong một thời gian, khi uống thêm nước lãhoặc nước khoáng [19] Chính những nột riờng trong văn hóa ẩm thực kết hợp vớichữa bệnh, bồi bổ cơ thể của người Mường đã tạo sức hấp dẫn đối với các nhànghiên cứu

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN4.1 KẾT QUẢ VỀ ĐA DẠNG NGUỒN GEN CÂY THUỐC

4.1.1 Đa dạng các bậc taxon của nguồn gen cây thuốc

 Sự đa dạng ở bậc ngành

Đồng bào dân tộc Mường ở Quảng Lạc – Nho Quan – Ninh Bình có truyềnthống sử dụng cây cỏ trong tự nhiên làm thuốc chữa bệnh, bằng những kinh nghiệmthực tiễn, đồng bào ở đây đã đúc kết thành tri thức y học dân gian vô cùng quý báu.Qua điều tra nghiên cứu, chỳng tụi đã xác định được tại khu vực nghiên cứu 151loài cây thuốc được sử dụng chữa bệnh thuộc 3 ngành thực vật bậc cao có mạch(phụ lục 2) và phân bố trong các bậc taxon thể hiện ở bảng 4.1:

Bảng 4.1 Số loài cây thuốc đó phỏt hiện tại xã Quảng Lạc, Nho Quan, Ninh Bình

+ Ngành Cỏ tháp bút (Equisetophyta) có 1 họ, 1 chi, 1 loài chiếm tỷ lệ thấp

nhất 1,67%, loài được sử dụng làm thuốc là Nứa nước (Equisetum diffusum D Don)

được người Mường dùng làm thuốc mát

+ Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 3 họ, 3 chi, 3 loài được sử dụng làm

thuốc như: Tắc kè đá (Drynaria bonii H Christ), Bòng bong (Lygodium scanden (L.) Sw) và Đớn thèo gà (Pteris ensifomis Burm.f.).

+ Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) có số họ, số chi và số loài làm thuốc lớnnhất ở khu vực nghiên cứu với 56 họ, 122 chi và 147 loài chiếm số lượng tương ứng

là 93,33%; 96,83%; 97,35% tổng số họ, chi, loài thực vật làm thuốc của khu vực.Trong đó, lớp Mộc lan (Magnoliopsida) chiếm 42 họ, 102 chi và 123 loài; lớp Hành(Liliopsida) có 14 họ, 20 chi với 24 loài Như vậy, hệ thực vật ở Quảng Lạc gồmchủ yếu các đại diện thuộc ngành Mộc lan (Magnoliophyta), chúng thường sống ởvườn, đồi, rừng, núi đá vôi, ven suối, xung quanh làng bản để tiện cho việc thu háidùng làm thuốc chữa bệnh

Phõn tích các bậc taxon trong ngành Mộc lan, bao gồm lớp Mộc lan

(Magnoliopsida) và lớp Hành (Liliopsida) để thấy được sự chiếm ưu thế của các

loài cây thuốc trong từng lớp của ngành Mộc lan

Bảng 4.2 Số lượng họ, chi, loài ở 2 lớp trong ngành Mộc lan

dây đỏ (Smilax glabra Wall ex Roxb.) dùng làm thuốc bổ máu; Dõy tì giải (Heterosmilax gaudichaudiana (Kunth) Maxim) để giải nhiệt cho cơ thể; Dây hoài sơn (Dioscorea persimilis Prain & Burk.) giúp lợi sữa cho bà đẻ; Thiên môn đông (Asparagus cochinchinensis (Lour.) Merr.) chữa ho, long đờm, mát phổi, bổ phổi.

Lớp Mộc lan (Magnoliopsida) có 42 họ, 102 chi, 123 loài với tỉ lệ lần lượt là75%; 83,61%; 83,67% tổng số họ, chi, loài của ngành Mộc lan Các loại cây tronglớp Mộc lan cũng được người dân sử dụng làm thuốc chữa bệnh như: ngoài da, mụn

nhọt dùng cây Quặt quẹ (Solanum nigrum L.), cây Ba chạc (Euodia lepta (Spreng.) Merr.); chữa sa dạ con dùng cây Đốm nước (Tournefotia sarmetosa Lamk.), cây Vỏ rụt (Steculia sp.) Trong quá trình điều tra cho thấy, lớp Mộc lan có nhiều loài dược liệu được đánh giá nguy cấp cần bảo tồn như: Ba kích (Morinda offcinalis How), Thổ nhân sâm (Talinum paniculatum (Jacq.) Gaetn.), Hà thủ ô đỏ (Fallopia

multiflora (Thunb.) Haraldson) Chính vì vậy, công tác bảo tồn nguồn gen cây thuốc

cần được quan tâm hàng đầu

3 loài

4 loài

7 loài

8 loài

9 loài

Trên 10 loài

và dưới 15 loài

có một loài như: họ Na (Annonaceae), họ Ngũ gia bì (Araliaceae), họ Sổ(Dilleniaceae)…

Trong quá trình điều tra về nguồn tài nguyên cây thuốc ở đây, chúng tôi đã thuđược những loài cây thuốc nằm trong những họ có nhiều loài nhất ở Việt Nam Sốlượng thống kê và so sánh được thực hiện ở bảng 4.4

Các cây thuốc được đồng bào dân tộc Mường xã Quảng Lạc, huyện NhoQuan, tỉnh Ninh Bình tương đối đa dạng so với hệ thực vật Việt Nam có những họ