Đánh giá công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư tại dự án khai thác chế biến khoáng sản núi pháo trên địa bàn xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong những năm vừa qua đã có nhiều “điểm nóng” do thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất chưa tốt, người dân khiếu nại, tố cáo với

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

Mã số :

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP

Chuyên ngành: Quản lý đất đai

Mã số: 60.85.01.03

Thái nguyên, năm 2012

MỞ ĐẦU

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là lãnh thổ quốc gia, là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hoá, xã hội,

an ninh và quốc phòng

Đất đai là nguồn tài chính tiềm năng, nguồn nhân lực cơ bản để phát triển kinh tế đất nước, nguồn thu cho ngân sách Nhà nước Đất đai được coi là một loại bất động sản, là một hàng hoá đặc biệt, vì những tính chất của nó như

cố định về vị trí, giới hạn về không gian, vô hạn về thời gian sử dụng và trong quá trình sử dụng nếu sử dụng đất đai một cách hợp lý thì giá trị của đất không những mất đi mà còn tăng lên

Việt Nam cũng như nhiều nước khác trên thế giới, việc bồi thường đất đai, giải phóng mặt bằng (GPMB), tái định cư (TĐC) là hiện tượng mà Nhà nước phải đối mặt như một quy luật tất yếu và phổ biến, không thể tránh khỏi Đây là một vấn đề hết sức nhạy cảm, phức tạp tác động tới mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội

Trong điều kiện quỹ đất ngày càng hạn hẹp, giá đất ngày càng cao, nhịp

độ phát triển ngày càng lớn thì nhu cầu GPMB càng trở nên cấp thiết và trở thành một thách thức lớn đối với sự phát triển kinh tế, chính trị - xã hội trên phạm vi vùng, quốc gia Vấn đề bồi thường giá đất, GPMB trở thành điều kiện tiên quyết để thực hiện dự án phát triển, nếu không được xử lý tốt thì sẽ trở thành vật cản của sự phát triển kinh tế - xã hội, bởi vậy đòi hỏi phải có sự quan tâm đúng mức và giải quyết triệt để

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong những năm vừa qua đã có nhiều

“điểm nóng” do thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất chưa tốt, người dân khiếu nại, tố cáo với số đông, gây mất ổn định xã hội, việc giải quyết, khắc phục kéo dài, mất nhiều thời gian

Đại Từ là một huyện nông nghiệp nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Thái Nguyên, thực hiện chủ trương CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn cùng với quá trình đô thị hóa chung của tỉnh, huyện đã tiếp nhận một dự án lớn tầm cỡ quốc gia Đó là Dự án Khai thác Chế biến Khoáng sản Núi Pháo do công ty Liên doanh Khai thác Chế biến Khoáng sản Núi Pháo (NUIPHAOVICA) quản lý và thực hiện, một trong những dự án đầu tư của nước ngoài vào Việt Nam năm 2004 với số vốn đầu tư 147 triệu USD Dự án đã góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế xã theo hướng phát triển công nghiệp, quy hoạch phát triển KT - XH của huyện Đại Từ và đóng góp vào sự phát triển của tỉnh Thái Nguyên Dự án đi vào hoạt động đã tiến hành thu hồi 5.549.602 m2 đất nông nghiệp; 975.980 m2 đất thổ cư và số hộ bị ảnh hưởng là 1556 hộ

Kết quả thực hiện Nghị định 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004, về việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất; Nghị định 84/NĐ-CP ngày 25/5/2007, Quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai; Nghị định 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 v/v Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Công tác thu hồi đất đã có nhiều tiến bộ hơn, đáp ứng được yêu cầu của Nhà nước và phù hợp với nguyện vọng của nhân dân, khắc phục được nhiều tồn tại, vướng mắc trước đây Tuy nhiên, việc triển khai cũng còn không ít khó khăn, vướng mắc, có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân từ chính sách pháp luật liên quan

Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư tại dự án Khai thác - Chế biến khoáng sản Núi Pháo trên địa bàn xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên ”

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài

1.2.1 Mục đích tổng quát

Mục đích bao trùm của luận văn là trên cơ sở đánh giá về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại dự án

Núi Pháo trên địa bàn xã Hà Thượng; để từ đó đề xuất một số giải pháp cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

1.2.3 Yêu cầu

- Nắm vững pháp luật đất đai, chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất và các văn bản có liên quan

- Nguồn số liệu, tài liệu điều tra thu thập có độ tin cậy, chính xác, trung thực, khách quan và phản ánh đúng quá trình thực hiện các chính sách bồi thường GPMB qua một số dự án được thực hiện trên địa bàn nghiên cứu

- Đề ra các giải pháp và kiến nghị phải phù hợp thực tế, đảm bảo tôn trọng và đúng pháp luật hiện hành

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái quát về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

1.1.1.1 Bồi thường

- "Bồi thường" hay “đền bù” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác [24]

Điều này có nghĩa là:

+ Không phải mọi khoản bồi thường đều chi trả được bằng tiền

+ Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần

+ Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế và vẫn là đòi hỏi sự "hy sinh", không thể là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối

Việc bồi thường có thể vô hình hoặc hữu hình, có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất

1.1.1.2 Hỗ trợ

Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới [18]

1.1.1.3 Tái định cư

Tái định cư (TĐC) là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể

tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển

Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất tinh thần tại đó Như vậy, TĐC là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân

cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung

Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau:

- Bồi thường bằng nhà ở;

- Bồi thường bằng giao đất ở mới;

- Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở [18]

Tái định cư là một bộ phận không thể tách rời và giữ vị trí rất quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng

1.1.2 Mối quan hệ giữa bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Trong công tác giải phóng mặt bằng thì chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đảm bảo việc bồi thường về đất đai và tài sản gắn liền với đất bị thu hồi đúng đối tượng, đúng chính sách, hơn nữa là đảm bảo ổn định đời sống cho người có đất bị thu hồi bằng những chính sách phù hợp để tạo hướng phát triển tạo việc làm và ổn định đời sống

Chính sách bồi thường, hỗ trợ hầu hết được thực hiện khi Nhà nước thu hồi một phần đất hay toàn bộ thửa đất cùng tài sản gắn liền với đất của người dân, cùng với đó là một số chính sách hỗ trợ khác để đảm bảo lợi ích cho người có đất bị thu hồi

Mặt khác chính sách tái định cư đa phần được thực hiện khi Nhà nước thu hồi toàn bộ phần đất và công trình xây dựng, tài sản trên đất (hoặc phần còn lại không thể tiếp tục sử dụng được) Cùng với chính sách tái định cư là các chính sách hỗ trợ để phát triển tạo việc làm, ổn định đời sống cho người

bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở

Như vậy, tái định cư là quá trình bồi thường các thiệt hại về đất và tài sản gắn liền với đất, chi phí di chuyển, ổn định và khôi phục đời sống cho người có đất bị thu hồi Ngoài ra tái định cư còn bao gồm hàng loạt các chính sách hỗ trợ cho người có đất thu hồi bị tác động do việc thực hiện các dự án đầu tư gây ra, nhằm khôi phục và cải thiện mức sống [23]

1.1.3 Đặc điểm của quá trình bồi thường giải phóng mặt bằng

Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để xây dựng các công trình mang tính đa dạng và phức tạp Nó thể hiện khác nhau đối với mỗi một dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội

- Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau Khu vực nội thành, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ; Khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp Do đó mỗi khu vực bồi thường GPMB có những đặc trưng riêng và được tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp với những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể

- Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội đối với mọi người dân Đối với khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân

cư tham gia di chuyển, định giá bồi thường rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau:

- Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở

- Nguồn gốc sử dụng đất khác nhau qua nhiều thời kỳ với chế độ quản lý khác nhau, cơ chế chính sách không đồng bộ dẫn đến tình trạng lấn chiếm đất đai xây nhà trái phép diễn ra thường xuyên

- Thiếu quỹ đất do xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu

- Dân cư một số vùng sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ và sống bám vào các trục đường giao thông của khu dân cư làm kế sinh nhai nay chuyển đến ở khu vực mới thì điều kiện kiếm sống bị thay đổi nên họ không muốn di chuyển

Từ các điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau thì tính phức tạp của công tác GPMB cũng khác nhau

1.1.4.Tác động của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến phát triển

cơ sở hạ tầng và đời sống xã hội

1.1.4.1 Phát triển cơ sở hạ tầng

Việt Nam là nước có nền kinh tế đang phát triển, nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, đã có những thay đổi về mọi mặt như: đang trong quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, với tốc độ phát triển nhanh

và đạt được những thành quả hết sức quan trọng trong quá trình đổi mới đất nước, luôn trú trọng, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các cá nhân, doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư vốn, khoa học, kĩ thuật vào Việt Nam Do đó đã thu hút được nhiều nguồn vốn đầu tư của các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp trong và ngoài nước

Công tác bồi thường GPMB là một công việc rất khó khăn, phức tạp và được xã hội đặc biệt quan tâm Bởi công tác bồi thường GPMB ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của các tổ chức, các cá nhân và hộ gia đình Trên thực

tế trong công tác bồi thường GPMB gặp không ít những khó khăn, những vấn

đề bất cập và khó giải quyết như: trong việc xác định giá bồi thường, thường thấp hơn so với giá thực tế, hơn thế nữa nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống kinh tế xã hội của người dân Từ đó sẽ gặp phải những khó khăn nhất định trong việc thương lượng với người dân vì đó là quyền lợi của họ Khó

khăn trong việc giải quyết công ăn việc làm, tái định cư cho người dân và những hậu quả sau khi giải phóng mặt bằng (GPMB) Theo báo cáo tổng hợp mới nhất của Bộ Tài nguyên và Môi trường tại kỳ họp thứ 9 Quốc Hội khoá

XI thì trong khoảng 17.000 đơn thư khiếu nại, tố cáo về đất đai có tới hơn 12.000 đơn thư khiếu nại, tố cáo về công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng Từ con số đó có thể thấy, công tác bồi thường GPMB đang là vấn đề nóng bỏng và được xã hội đặc biệt quan tâm

- Về mặt tiến độ hoàn thành của dự án:

+ Tiến độ thực hiện các dự án phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác nhau như: Tài chính, lao động, công nghệ, ĐKTN, tuy nhiên cũng phụ thuộc nhiều vào thời gian tiến hành GPMB

+ GPMB thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án có hiệu quả Ngược lại GPMB kéo dài gây ảnh hưởng đến tiến độ xây dựng của các công trình, ảnh hưởng đến việc sử dụng lao động cũng như chi phí cho dự án

- Về mặt kinh tế của dự án: GPMB được thực hiện tốt thì giảm tối đa cho chi phí GPMB, có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình khác GPMB kéo dài dẫn đến chi phí bồi thường lớn, tiến độ hoàn thành dự án lâu dẫn đến sự quay vòng vốn chậm gây khó khăn cho các nhà đầu tư, đặc biệt là các nhà đầu tư trong nước có nguồn vốn hạn hẹp thì việc quay vòng vốn là cần thiết để đảm bảo tận dụng các cơ hội đấu thầu của các công trình khác

- Về bồi thường thiệt hại: Điều tra khảo sát và lập phương án bồi thường hợp lí đảm bảo giải toả nhanh chóng

Tuy nhiên, dù thực hiện theo hình thức nào thì Nhà nước cũng phải quan tâm, quản lí chặt chẽ các hoạt động cũng như tiến độ thực hiện các dự án, tránh sự tham nhũng trong quá trình thực hiện Nhà nước cần đề ra mức bồi thường thiệt hại cụ thể đối với từng dự án Tránh trường hợp các dự án của doanh nghiệp muốn đẩy nhanh tiến độ GPMB họ thường chi trả bồi thường cao hơn các dự án có vốn ngân sách gây ra sự suy bì của người dân có đất bị thu hồi trong các dự án gây khó khăn cho GPMB[5]

1.4.1.2 Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội

Sự phát triển cơ sở hạ tầng của một quốc gia phản ánh trình độ phát triển kinh tế cũng như phong tục tập quán và nền văn hoá của quốc gia đó Cho nên nhìn vào bộ mặt đô thị người ta có thể đánh giá nền kinh tế của quốc gia này mạnh hay yếu ở nước ta việc quy hoạch đã không được thực hiện trong thời gian dài do đó việc phát triển mở rộng đô thị mang tính tự phát, không có quy mô rõ rệt, đường phố chật hẹp, các quy đinh về kiến trúc khu phố không được thiết lập, bộ mặt đô thị xuống cấp Nguyên nhân của vấn

đề này một phần do sự quản lí yếu kém của các cơ quan nhà nước, phần khác do sự tăng trưởng quá nhanh về dân số đô thị, diện tích nhà ở bình quân thấp, nhu cầu về nhà ở ngày càng tăng, cộng với ý thức về kiến trúc

về đô thị của người dân thấp, mạnh ai người ấy làm, ai mở rộng được bao nhiêu thì mở, gây ảnh hưởng tới việc sắp xếp lại đô thị cũng như xay dựng phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng đô thị

1.1.5 Một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường GPMB

1.1.5.1 Yếu tố cơ bản trong quản lý nhà nước về đất đai

a Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó

b Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

c Yếu tố giao đất, cho thuê đất

d Yếu tố lập và quản lý hồ sơ địa chính

e Công tác đăng ký đất đai và cấp giấy CNQSD đất

f Yếu tố thanh tra chấp hành các chế độ, thể lệ về quản lý và sử dụng đất đai

1.1.5.2 Yếu tố giá đất và định giá đất

a Giá đất

Chúng ta có thể hiểu “Giá đất” là cầu nối giữa mối quan hệ đất đai - thị trường - sự quản lý của Nhà nước Nhà nước điều tiết quản lý đất đai qua giá hay nói một cách khác: giá đất là công cụ kinh tế để quản lý và người sử dụng đất tiếp cận với cơ chế thị trường, đồng thời cũng là căn cứ để đánh giá sự

công bằng trong phân phối đất đai, để người sử dụng đất thực hiện nghĩa vụ của mình và Nhà nước điều chỉnh các quan hệ đất đai theo pháp luật Như vậy giá đất do nhà nước quy định chỉ nhằm để giải quyết mối quan hệ kinh tế giữa một bên là Nhà nước (chủ sở hữu đất) và một bên là người sử dụng đất (người được Nhà nước giao đất hoặc cho thuê đất) Giá bán quyền sử dụng đất được hình thành trong các giao dịch dân sự là do các bên tự thoả thuận và giá này được gọi là “giá đất thực tế” hay “giá đất thị trường”

Giá đất thị trường là giá bán quyền sử dụng đất của một mảnh đất nào đó

có thể thực hiện phù hợp với quy luật giá trị (trao đổi ngang giá), quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, biểu hiện bằng tiền do người chuyển nhượng (bán) và người nhận chuyển nhượng (mua) tự thoả thuận với nhau tại thời điểm xác định [6]

Như vậy trên thực tế có hai loại giá đất: giá do Nhà nước quy định và giá đất theo giá thị trường, hai giá này đều có mặt trong việc xử lý quan hệ đất đai (hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp) giữa Nhà nước với người sử dụng đất

b Định giá đất và định giá bất động sản

* Định giá đất: Là những phương pháp kinh tế nhằm tính toán lượng giá trị của đất đai bằng hình thái tiền tệ tại một thời điểm xác định khi chúng tham gia trong một thị trường nhất định

Đất đai là tài sản, vì vậy về nguyên tắc việc định giá đất cũng như định giá các tài sản thông thường Mặt khác, đất đai là một tài sản đặc biệt, nên giá đất ngoài các yếu tố về không gian, thời gian, kinh tế, pháp luật chi phối, nó còn bị tác động bởi các yếu tố tâm lý xã hội Vì vậy có thể nói giá đất chỉ là

sự ước tính về mặt giá trị mà không có thể tính đúng, tính đủ như các tài sản thông thường

* Định giá bất động sản: Khi Nhà nước giao đất cho người sử dụng đều gắn với một mục đích sử dụng cụ thể Mục đích sử dụng có thể thay đổi theo thời gian khi được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cho phép Vì vậy, việc định giá đất phải dựa trên mục đích sử dụng đất do pháp luật quy định tại thời điểm xác định, việc định giá đất không thể tách rời với việc định giá tài sản gắn liền với đất

Bất động sản (BĐS) nó là một tài sản nhưng nó khác với các tài sản khác

là không thể di dời được, bao gồm: Đất đai; nhà ở, công trình gắn liền với đất đai, kể cả các tài sản gắn liền với nhà ở, công trình xây dựng đó; Các tài sản gắn liền với đất đai; các tài sản khác do pháp luật quy định Định giá BĐS thực chất là định giá đất và định giá các tài sản gắn liền với đất, nên không tách chúng hoàn toàn độc lập với nhau [14]

Bồi thường thiệt hại khi GPMB là vấn đề hết sức khó khăn, phức tạp, trong đó có giá đất, giá BĐS để bồi thường thiệt hại là vấn đề thời sự nan giải,

là nguyên nhân chính làm chậm tiến độ thực hiện các dự án, gây khiếu kiện trong công tác bồi thường GPMB Do đó, để khắc phục cần phải có giá đền

bù phù hợp, đảm bảo cho người bị thu hồi đất tái tạo được cuộc sống của mình, ít nhất cũng phải bằng nơi ở cũ

1.2 Chính sách bồi thường GPMB trong và ngoài nước

1.2.1 Công tác bồi thường, GPMB của một số địa phương trong nước

a Tình hình GPMB ở Đà Nẵng

Thành phố Đà Nẵng là nơi thực hiện công tác bồi thường GPMB nhanh gọn và có hiệu quả nhất trong toàn quốc UBND thành phố Đà Nẵng đã thành lập ban giải toả mặt bằng để thực hiện nhiệm vụ chuyên trách về công tác bồi thường GPMB Tuỳ theo quy mô từng dự án mà UBND thành phố thành lập hội đồng GPMB cấp thành phố do Phó chủ tịch UBND thành phố làm Chủ tịch hội đồng Các hoạt động của cơ quan chuyên môn dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch hội đồng GPMB, hàng tuần giao ban một lần và nghe báo cáo về những vấn đề vướng mắc phát sinh

Chuẩn bị đất tái định cư cho các hộ đi trước một bước Đây là vấn đề quan trọng đặt lên hàng đầu trong toàn bộ các bước công việc để đảm bảo cho việc giải toả được nhanh chóng Nếu không có tái định cư thì không thể triển khai GPMB được Căn cứ vào nhu cầu giải toả thành phố chủ động lập các khu tái định cư để phục vụ cho việc GPMB đồng thời có chính sách miễn giảm tiền sử dụng đất cho các hộ giải toả Bên cạnh đó thành phố còn xây dựng nhiều dãy nhà chung cư cao tầng sử dụng cho ngưồi có thu nhập thấp thuê hoặc cho các hộ giải toả mượn sử dụng không phải trả tiền, nhằm đẩy

nhanh tiến độ GPMB Một số dự án còn xây nhà tạm phục vụ cho các hộ trong thời gian các hộ chưa được giao đất Các hộ không vào nhà chung cư, không vào nhà tạm thì được hưởng số tiền thuê nhà, thời gian thuê từ 3 đến 6 tháng để sớm dỡ nhà bàn giao mặt bằng cho đơn vị thi công

Không chỉ dừng lại ở việc khảo sát phương án GPMB và phân công nhiệm vụ cho các thành viên mà phải có sự phối kết hợp của địa phương và các ban ngành, đoàn thể trong việc tham gia vận động giải thích cho quần chúng về chủ trương bồi thường thiệt hại, nghiên cứu tình hình thống kê, lập danh sách các hộ chưa thống nhất chủ trương GPMB để có kế hoạch triển khai kịp thời Các tổ chức, các đoàn thể đến từng hộ gia đình để nghe ý kiến

và giải thích những vướng mắc cho họ Nếu chưa giải thích được, báo cáo cho hội đồng thống nhất để tháo gỡ những khó khăn vướng mắc theo thẩm quyền Quy trình bồi thường GPMB của thành phố Đà Nẵng thực hiện qua

6 bước:

Bước 1: Phổ biến chủ trương chính sách, đơn giá, phương án và kế hoạch bồi thường Tuyên truyền vận động nhân dân để tạo sự thống nhất của nhân dân với chủ trương của nhà nước

Bước 2: Kiểm định thu thập tài liệu liên quan đến tài sản và đất thu hồi Bước 3: Xét tính hợp pháp về nhà, đất để xác định mức bồi thường và vị trí đất để xác định đơn giá bồi thường

Bước 4: Lên bảng giá trị bồi thường cho từng hộ để trình thẩm định Bước 5: Thẩm định và phê duyệt giá trị bồi thường đến từng hộ

Bước 6: Chi trả bồi thường cho các hộ dân

Những dự án không cần gấp mặt bằng thì tiến hành tuần tự theo 6 bước trên Trong trường hợp gấp, một thời gian quá ngắn thì sẽ thực hiện qua 4 phương châm tại chỗ là: Thành lập tổ công tác có đại diện sở, ban, ngành có liên quan tập chung, làm việc ngay tại hiện trường nơi giải toả, kiểm định tại chỗ, áp giá tại chỗ, thẩm định tại chỗ, chi trả tiền tại chỗ còn các bước khác sẽ hoàn tất sau theo 6 bước trên

Giải quyết những vướng mắc khiếu nại của hộ giải toả thực hiện theo luật khiếu nại tố cáo có phân công cụ thể như sau: Khiếu nại về thẩm định áp dụng giá bồi thường thì ban quản lí dự án, chủ đầu tư, Ban giải toả bồi thường

có nhiệm vụ kiểm tra, giải quyết và trả lời các hộ bằng văn bản đồng thời chịu trách nhiệm trước UBND thành phố về kết quả giải toả

Nếu thắc mắc về chủ trương giải toả, bồi thường thì UBND các cấp có nhiệm vụ giải thích, vận động đến từng hộ giải toả hoặc ra văn bản trả lời, nếu các hộ chưa đồng ý với trả lời và quyết định giải quyết thì khiếu nại lên UBND tỉnh hoặc toà án nhân dân cùng cấp

Đối với các hộ đã được vận động và có quyết định giải quyết cuối cùng

mà vẫn cố tình không chấp hành thì xử lí bằng biện pháp cưỡng chế Nếu thắc mắc liên quan đến tính pháp lí về đất, mức bồi thường và vị trí đất thì Sở Tài nguyên và Môi trường chịu trách nhiệm giải thích

Những dự án trọng điểm, chủ tịch sẽ tiếp dân tại khu vực giải toả Cơ quan bồi thường GPMB có nhiệm vụ chuẩn bị các tài liệu liên quan đến tất cả các hộ giải toả thuộc dự án trình khi lãnh đạo yêu cầu Với cách làm như trên năm 2000 thành phố Đà Nẵng đã giải toả được 19,5 km đường Quốc lộ 1A trong vòng 3,5 tháng và giải toả 262 hộ có nhà đường Hải Phòng (thành phố

Đà Nẵng) trong vòng 1,5 tháng[5]

b Tình hình giải phóng mặt bằng ở thành phố hà Nội

Là một thành phố có tốc độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh, Hà Nội đang ngày càng có nhiều những dự án lớn, những quy hoạch và những con đường mới mở kéo theo đó là công tác giải phóng mặt bằng, di dời dân cư Bài toán này tuy không mới, nhưng đáp số luôn thay đổi theo thị trường Do

đó, việc tìm lời giải thoả đáng luôn được các cấp, các ngành của Hà Nội tính toán sao cho phù hợp với lòng dân

Để giải phóng, di dời một khu dân cư trên địa bàn Thành phố là chuyện không dơn giản

Di dời gần 17.000 hộ dân để nhường đất cho 1.000 dự án

Tại Hội nghị giao ban của Thường trực Thành uỷ, HĐND, UBND thành phố Hà Nội với lãnh đạo các quận, huyện, thị xã sáng 23/6, ông Vũ Hồng Khanh, Phó Chủ tịch UBND Thành phố cho biết: trong 06 tháng đầu năm

2011, trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện có 1000 dự án đầu tư có liên quan tới thu hồi đất-GPMB (trong đó có 834 dự án chuyển tiếp thực hiện từ năm

2010 và 166 dự án mới), với quy mô thu hồi đất trên 10.318ha đất phải thu hồi của hơn 186.601 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân; dự kiến phải bố trí tái định

cư cho hơn 16.733 hộ

Để giải quyết dứt điểm cho từng dự án, Thành phố có chủ trương bồi thường, hỗ trợ, tái định cư GPMB cho các dự án trọng điểm của Chính phủ và của Thành phố Cụ thể, những dự án trọng điểm của Chính phủ gồm: Cầu Nhật Tân và tuyến đường dẫn 2 bên đầu cầu; Quốc lộ 3 mới đoạn Hà Nội – Thái Nguyên; Đường cao tốc ô tô Hà Nội – Hải Phòng; Đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai; Nhà ga T2 – Cảng HKQT Nội Bài; Đường nối từ cầu Nhật Tân đến sân bay Nội Bài; Đường Vành đai 3 giai đoạn 2; Đại học Quốc gia; Khu công nghệ cao Hòa Lạc; Cung Hữu nghị Việt - Trung

Các dự án trọng điểm của Thành phố gồm: Đường Văn Cao – Hồ Tây; Đường Vành đai 1 đoạn Ô Chợ Dừa – Hoàng Cầu và đoạn Ô Đống Mác – đê Nguyễn Khoái; Thoát nước Hà Nội – Dự án 2; Cải tạo môi trường các hồ ở nội thành Hà Nội ), các dự án dân sinh bức xúc (như các dự án: Khu đô thị

Mỗ Lao, Mở rộng đường Nguyễn Khuyến, các khu đô thị Lê Trọng Tấn - Dương Nội - An Hưng trên địa bàn xã Dương Nội, quận Hà Đông; các dự

án đất dịch vụ trên địa bàn huyện Mê Linh và các huyện thuộc Hà Tây trước đây) và các dự án xây dựng, phát triển hạ tầng giao thông nông thôn

Đến thời điểm này, Thành phố đã hoàn thành GPMB xong tại 131 dự án, với quy mô đất đã GPMB đạt hơn 943ha đất, chi trả hơn 8.316 tỷ đồng tiền bồi thường, hỗ trợ cho 19.587 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và bố trí tái định

cư cho 650 hộ (trong đó đã bố trí tái định cư bằng căn hộ chung cư là 359 căn

và bằng giao đất ở là 291 lô đất)

Nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải phóng

Ông Vũ Hồng Khanh cũng thừa nhận: Tuy công tác giải phóng mặt bằng luôn được các cấp uỷ, chính quyền quan tâm chỉ đạo và các cấp, các ngành thực hiện nghiêm túc, nhưng quỹ nhà tái định cư của Hà Nội còn thiếu, tiến

độ đầu tư xây dựng các khu tái định cư chưa đáp ứng yêu cầu ảnh hưởng đến tiến độ giải phóng mặt bằng Một số cán bộ cán bộ trực tiếp làm công tác giải phóng mặt bằng ở cơ sở còn tiêu cực, vi phạm pháp luật, gây bức xúc trong

dư luận

Đặc biệt, 6 tháng qua, Ủy ban nhân dân thành phố và các Sở, ban, ngành ban hành trên 900 văn bản bổ sung chính sách, hướng dẫn đôn đốc thực hiện giải phóng mặt bằng (trung bình mỗi ngày ban hành 5 văn bản) cho thấy chính sách giải phóng mặt bằng tại Hà Nội còn nhiều bất cập Ông Lê Văn Thư, Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Từ Liêm, Ủy ban nhân dân thành phố cần điều chỉnh quyết định 108 về hỗ trợ, tái định cư giải phóng mặt bằng vì có những điểm không phù hợp thực tế, thậm chí gây mất công bằng Theo ông Thư: Hiện nay gia đình nào có diện tích thu hồi dưới 40m2 (có thể là 5 - 10m2) được 40 m2 nhà tái tái định cư, trong khi đó có gia đình bị thu hồi 300m2 chỉ được tái định cư 180 m2 thôi Như thế người mất nhiều lại được hưởng ít, nếu chia tách nhỏ ra lại được hưởng nhiều Thứ 2 đất nông nghiệp công ích chỉ đền bù 201.000đ/1m2 thôi, còn nếu đất nông nghiệp giao theo

NĐ 64 CP cho hộ gia đình được hỗ trợ thêm 5 lần nữa, cũng là bất cập vì cùng là đất nông nghiệp mà giá lại khác nhau Thứ 3 là hỗ trợ ổn định đời sống Nếu hộ gia đình nào mất 30% đất nông nghiệp thì được hỗ trợ 6 tháng mỗi tháng 30kg gạo, nếu mất 70% thì được hỗ trợ 12 tháng Như vậy không công bằng vì thực tế những hộ có 100 m2 đất nông nghiệp, thu hồi 70m2 thì được hỗ trợ 30kg gạo trong 12 tháng Nhưng có hộ có 500m2 mất 150m2 gấp đôi hộ gia đình kia thì lại được hỗ trợ ít hơn ”

Một số lãnh đạo quận, huyện kiến nghị thành phố Hà Nội bố trí nhà tái định cư cho địa phương trước khi thực hiện giải phóng mặt bằng Ông Phan Tiến Bình, Chủ tịch quận Hai Bà Trưng cho rằng: hiện chất lượng nhà và hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tại khu tái định cư chưa được đảm bảo tốt nên gây khó khăn, bức xúc cho việc giải phóng mặt bằng Ông Phan Tiến Bình nêu dẫn chứng: Chúng tôi vừa rồi có giải phóng mặt bằng một số dự án

về di tích, có mấy chục hộ đi xuống Khu tái định cư Pháp Vân, bà con đi rồi, nhưng nhà 7 tầng thang máy vẫn chưa xong, rất khổ Dân nghe chính quyền nên đồng thuận chuyển đi, nhưng đến nơi cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ khiến cho đời sống nhân dân khổ hơn chỗ cũ, gây bức xúc cho nhân dân

Mặt khác, tại những dự án có đông dân cư, vẫn còn tình trạng không chịu chấp hành việc di dời và nhận đền bù khiến các cơ quan có liên quan phải tiến hành cưỡng chế thu hồi đất với số ít các hộ cố tình không chấp hành quyết định thu hồi đất 06 tháng đầu năm 2011 trên toàn địa bàn Thành phố, các quận, huyện, thị xã đã tổ chức 25 cuộc cưỡng chế thu hồi đất theo các quyết định của UBND các quận, huyện, thị xã Hầu hết khi đến điểm nút buộc phải áp dụng biện pháp hành chính thì các hộ dân lại chấp thuận bàn giao mặt bằng và các lực lượng liên quan chuyển từ cưỡng chế sang hỗ trợ, giúp đỡ người dân tháo dỡ để bàn giao mặt bằng, đơn cử như tại dự án cầu Phù Đổng,

dự án Văn Cao-Hồ Tây

Hà Nội vẫn còn ngổn ngang các công trình vướng về GPMB

Tăng cường đối thoại, tháo gỡ khó khăn từ cơ sở

Để công tác giải phóng mặt bằng được nhanh chóng và có trọng điểm, UBND Thành phố đã chỉ đạo tập trung vào các dự án có khả năng hoàn thành nhằm thực hiện nghiêm chỉ đạo của Chính phủ tại Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 24/02/2011; Tập trung quyết liệt, hoàn thành dứt điểm, đúng tiến độ đối với những dự án được tiếp tục triển khai để sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu

tư, góp phần kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội Đồng thời tập trung đẩy nhanh việc thực hiện Đề án “Xây dựng khu đô thị tái định cư” đã được UBND Thành phố phê duyệt để đảm bảo sớm có các khu tái định cư chất lượng cao, đa dạng các loại hình căn hộ, đồng bộ hạ tầng

kỹ thuật, hạ tầng xã hội

Bên cạnh đó, cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính trong việc ban hành các cơ chế chính sách, thực hiện các quy trình thủ tục trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư-GPMB nhằm tháo gỡ kịp thời các khó khăn vướng mắc phát sinh từ cơ sở, từ các địa bàn, các dự án

Thành phố cũng sẽ tiếp tục tập trung tháo gỡ và từng bước giải quyết những tồn tại của các dự án dở dang, chuyển tiếp từ cơ chế chính sách của các tỉnh trước khi hợp nhất về Hà Nội, có dấu hiệu phát sinh điểm nóng, đạt kết quả khá, góp phần ngăn chặn không để tình hình phức tạp xảy Thành phố đã chỉ đạo quyết liệt, giao Ban Chỉ đạo GPMB Thành phố chủ trì cùng liên ngành tổ chức đối thoại, rà soát các cơ chế chính sách đã thực hiện và đề xuất các giải pháp khắc phục bổ sung, đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của người dân, đáp ứng được lợi ích của Nhà nước, của nhà đầu tư

Phát biểu kết luận Hội nghị, đồng chí Phạm Quang Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội yêu các cấp uỷ, chính quyền cầu tiếp tục phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị từ thành phố đến cơ sở; nêu cao vai trò, xác định trách nhiệm của người đứng đầu các tổ chức, đơn vị trong thực hiện các nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư giải phóng mặt bằng Thực hiện thường xuyên và sâu rộng vấn đề công khai, minh bạch, tăng cường đối thoại và cải cách hành chính nhằm đảm bảo dân chủ, kỷ cương trong việc giải phóng mặt bằng Tiếp tục nghiên cứu bổ sung, hoàn thiện cư chế chính sách về giải phóng mặt bằng để triển khai thực hiện với phương châm tăng cường phân cấp, kiểm tra xử lý, giải quyết kịp thời các vướng mắc phát sinh từ thực tiễn Sau giải phóng mặt bằng không để tình trạng dự án treo Thực hiện nghiêm đề án “Xây dựng khu đô thị tái định cư” đã được Thành phố phê duyệt, đảm bảo sớm có các khu tái định cư chất lượng cao, đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội cho người dân ổn định cuộc sống[1]

1.2.2 Công tác giải phóng mặt bằng ở một số nước trên thế giới

a Thái Lan

Pháp LĐĐ Thái Lan cho phép hình thức sở hữu cá nhân với đất đai, vì vậy khi Nhà nước hoặc các tổ chức lấy đất thì đều phải có sự thỏa thuận về sử dụng đất giữa chủ dự án và chủ đang sử dụng khu đất đó (chủ sở hữu) trên cơ

sở một hợp đồng

Năm 1987 Thái Lan ban hành luật về trưng dụng bất động sản áp dụng cho việc trưng dụng đất phục vụ vào các mục đích xây dựng các công trình công cộng, an ninh quốc phòng Luật BE 2530 quy định những nguyên tắc thu

hồi đất, nguyên tắc tính giá trị bồi thường các loại tài sản được bồi thường, trình tự lập dự án, duyệt dự án, lên kế hoạch bồi thường trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt Luật còn quy định thủ tục thành lập các cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường TĐC, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, trình tự khiếu nại, giải quyết khiếu nại, trình tự đưa ra toà án

Về giá đất làm căn cứ bồi thường thì căn cứ mức giá do một ủy ban của Chính phủ xác định trên cơ sở thực tế giá thị trường chuyển nhượng bất động sản Quá trình bồi thường chủ yếu bằng tiền mặt

Việc chuẩn bị khu TĐC được chính quyền Nhà nước quan tâm đúng mức, luôn đáp ứng đầy đủ các nhu cầu tái định cư, cho nên họ chủ động được công tác này

Việc tuyên truyền vận động đối với các đối tượng được di dời được thực hiện rất tốt, việc bố trí cán bộ có phẩm chất, năng lực phục vụ công tác bồi thường, GPMB rất được quan tâm, các tổ chức chuyên trách thực hiện công tác này

Sự thống nhất trong chỉ đạo điều hành giải quyết, sự phân công nhiệm vụ

rõ ràng, phân cấp rõ về trách nhiệm, sự phối hợp cao trong quá trình giải quyết vấn đề, cũng góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác bồi thường, GPMB [3]

b Australia

Đất đai thuộc sở hữu Nhà nước và sở hữu tư nhân Quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu được luật pháp bảo hộ tuyệt đối Nhà nước có quyền trưng thu đất tư nhân để sử dụng vào mục đích công cộng, phục vụ phát triển kinh tế xã hội đồng thời gắn với việc Nhà nước thực hiện chính sách bồi thường

Cơ quan chức trách có thể thu hồi lại đất đai bằng hai cách: thoả thuận tự nguyện và cưỡng bức

Về bồi thường, luật quy định chủ sở hữu sẽ được bồi thường thiệt hại do việc thu hồi đất

Nguyên tắc bồi thường bao gồm:

- Giá thị trường mảnh đất của chủ sở hữu;

- Giá trị đặc biệt dành cho chủ sở hữu cao hơn hoặc trên giá trị thị trường của mảnh đất;

- Những thiệt hại gây ra khi thu hồi đất;

- Thiệt hại về việc gây phiền hà;

- Các khoản chi phí về luật pháp và thẩm định giá;

Bất cứ người nào có quyền lợi trên mảnh đất đó đều có thể khiếu nại về bồi thường

Quy định mức bồi thường: khi tính toán mức bồi thường cần xem xét 6 yếu tố sau:

- Giá trị thị trường của mảnh đất;

- Sự chia cắt đất đai;

- Những phiền nhiễu;

- Các khoản chi phí về chuyên môn hoặc pháp lý hợp lý;

- Người đi thuê, có thể khiếu nại mức bồi thường cho bất cứ tài sản nào

bị ảnh hưởng mà bạn quản lý theo hợp đồng cho thuê;

- Tiền bồi thường về mặt tinh thần;

Thanh toán khoản bồi thường gồm thanh toán ứng trước và thanh toán cuối cùng

- Thanh toán ứng trước: Chính phủ sẽ thanh toán cho chủ nhân toàn bộ khoản bồi thường một khi đơn khiếu nại đã được xem xét Nếu Chính phủ không chấp thuận toàn bộ các khoản mục trong đơn khiếu nại thì Chính phủ

sẽ thanh toán trước ít nhất là 90% số tiền đã được định ra

- Thanh toán cuối cùng: Chính phủ sẽ thanh toán đầy đủ số tiền bồi thường ngay sau khi tổng số tiền cuối cùng đã được chấp thuận[2]

c Trung Quốc

Ở Trung Quốc, đất đai thuộc chế độ công hữu, gồm sở hữu toàn dân và

sở hữu tập thể Đất đai ở khu vực thành thị và đất xây dựng thuộc sở hữu nhà nước Đất ở khu vực nông thôn và đất nông nghiệp thuộc sở hữu tập thể, nông dân lao động Theo quy định của Luật đất đai Trung Quốc năm 1998, đất đai

thuộc sở hữu nhà nước được giao cho các tổ chức, cá nhân sử dụng theo các hình thức giao đất không thu tiền sử dụng đất (cấp đất), giao đất có thu tiền sử dụng đất và cho thuê đất

Đất thuộc diện được cấp bao gồm đất sử dụng cho cơ quan nhà nước, phục vụ mục đích công cộng, xây dựng cơ sở hạ tầng và phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh Đất sử dụng vào mục đích sản xuất kinh doanh thì được Nhà nước giao đất theo hình thức giao đất có thu tiền sử dụng đất hoặc

là cho thuê đất

Trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng để sử dụng vào mục đích công cộng, lợi ích quốc gia thì Nhà nước có chính sách bồi thường và tổ chức TĐC cho người bị thu hồi đất

Vấn đề bồi thường cho người có đất bị thu hồi được pháp luật đất đai Trung Quốc quy định như sau:

Về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có Chính phủ (Quốc vụ viện) và chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có quyền thu hồi đất Quốc

vụ viện có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha trở lên đối với các loại đất khác Dưới hạn mức này thì do chính quyền tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ đất thuộc sở hữu tập thể thành đất thuộc sở hữu nhà nước

Về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định, người nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi thường do người sử dụng đất trả Tiền bồi thường bao gồm các khoản như

lệ phí sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước và các khoản tiền trả cho người có đất bị thu hồi Ngoài ra, pháp luật đất đai Trung Quốc còn quy định mức nộp

lệ phí trợ cấp đời sống cho người bị thu hồi đất là nông dân cao tuổi không thể chuyển đổi sang ngành nghề mới khi bị mất đất nông nghiệp, khoảng từ 442.000 - 2.175.000 nhân dân tệ/ha

Các khoản phải trả cho người bị thu hồi đất gồm tiền bồi thường đất đai, tiền trợ cấp TĐC, tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp TĐC căn cứ theo giá trị tổng sản lượng của

đất đai những năm trước đây rồi nhân với một hệ số do Nhà nước quy định Còn đối với tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất thì xác định theo giá thị trường tại thời điểm thu hồi đất

Về nguyên tắc bồi thường: Các khoản tiền bồi thường phải đảm bảo cho người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở cũ Ở Bắc Kinh, phần lớn các gia đình dùng số tiền bồi thường đó cộng với khoản tiền tiết kiệm của họ có thể mua được căn hộ mới Còn đối với người dân ở khu vực nông thôn có thể dùng khoản tiền bồi thường mua được hai căn hộ ở cùng một nơi

Tuy nhiên, ở thành thị, cá biệt cũng có một số gia đình sau khi được bồi thường cũng không mua nổi một căn hộ để ở Những đối tượng trong diện giải toả mặt bằng thường được hưởng chính sách mua nhà ưu đãi của Nhà nước, song trên thực tế họ thường mua nhà bên ngoài thị trường

Về tổ chức thực hiện và quản lý giải toả mặt bằng: Cục quản lý tài nguyên đất đai ở các địa phương thực hiện việc quản lý giải toả mặt bằng Người nhận khu đất thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải toả mặt bằng khu đất đó, thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải toả

Nhìn chung hệ thống pháp luật về bồi thường và TĐC của Trung Quốc đều nhằm bảo vệ những người mà mức sống có thể bị giảm do việc thu hồi đất để thực hiện các dự án Theo một nghiên cứu gần đây của WB thì các luật

về TĐC của Trung Quốc đối với các dự án phát triển đô thị, công nghiệp và giao thông "đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của WB trong tài liệu hướng dẫn thực hiện TĐC"

Tại thành phố Thượng Hải, tiêu chuẩn sắp xếp bồi thường di dời nhà hiện nay được thực hiện theo 3 loại:

- Loại 1: Lấy theo giá thị trường của nhà đất đối với nhà bị tháo dời cộng thêm với “Giá tăng thêm nhân với diện tích xây dựng của ngôi nhà

bị tháo dỡ”

- Loại 2: Đổi nhà theo tiêu chuẩn giá trị, bố trí nhà lấy theo giá thị trường, giá tương đương với giá nhà bị tháo dỡ, di dời

- Loại 3: Bố trí nhà theo tiêu chuẩn diện tích, đây là tiêu chuẩn chính quyền quận, huyện nơi có nhà di dời lập ra đối với những người có khó khăn

về nhà ở Người bị di dời có thể chọn hình thức bố trí nhà ở cho phù hợp Dựa vào khu vực bố trí nhà ở để tăng thêm diện tích, dựa theo phân cấp từng vùng trong thành phố Càng ra ngoại vi hệ số tăng thêm càng cao, mức tăng thêm

có thể là 70%, 80% hay 100% [2]

1.3 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam

1.3.1 Chính sách bồi thường GPMB của Việt Nam

1.3.1.1 Thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của Luật Đất đai 1993

Điều 27, Luật Đất đai 1993 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người bị thu hồi đất được đền bù thiệt hại” Nghị định số 90/CP ngày 17/8/1994 của Chính phủ quy định việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định này là cơ sở pháp lý quan trọng, là chính sách cơ bản cho việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trong giai đoạn từ 1994 đến 1998 Nghị định số 22/1998/NĐ-CP ngày 24 tháng 4 năm 1998 của Chính phủ thay thế cho Nghị định số 90/CP Chính sách bồi thường thiệt hại về đất được thể chế tại Nghị định số 22/1998/NĐ-CP đã điều chỉnh đầy đủ Việc thực hiện chính sách hiện hành đã đạt được những kết quả quan trọng, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế, tồn tại:

- Việc bồi thường đất ở đối với các trường hợp sử dụng đất trước Luật Đất đai năm 1993 còn chưa được quy định cụ thể, nên trong tổ chức thực hiện còn nhiều cách làm khác nhau dẫn đến khiếu kiện

- Giá đất tính bồi thường thiệt hại quy định tại Điều 8 của Nghị định số 22/1998/NĐ-CP là phù hợp với chế độ sở hữu về đất đai và tình hình thực tế

ở nước ta Tuy nhiên, quy định hiện hành còn có hai khía cạnh khó khăn và vướng mắc cho tổ chức thực hiện: một là, việc xác định giá đất phù hợp với khả năng sinh lợi và giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất; hai là, việc xác định hệ số K Không ít địa phương bồi thường theo giá đất do UBND tỉnh ban hành nhiều địa phương quy định giá bồi thường đất quá thấp và thường thấp nhiều so với giá đất thực tế hình thành qua chuyển nhượng quyền sử dụng đất

ở địa phương

- Quy định về điều kiện để được bồi thường hoặc không được bồi thường thiệt hại về đất tuy đã cụ thể, chi tiết và phù hợp với thực trạng quản lý, sử dụng đất đai, song còn chưa rõ ràng và chưa gắn kết với trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thiệt hại dẫn đến cách hiểu, cách làm khác nhau sinh ra khiếu kiện ảnh hưởng đến thời gian thực hiện dự án

- Chính sách bồi thường thiệt hại về đất chưa gắn với chính sách thu tiền

sử dụng đất, nhất là thu tiền sử dụng đất khi cấp GCNQSD đất (hợp pháp hoá) cho người sử dụng đất ở trước Luật Đất đai năm 1993

- Chưa có quy định chi tiết về vấn đề tái định cư như: tiêu chuẩn của khu tái định cư, phân định trách nhiệm của chủ dự án, của chính quyền các cấp trong việc tạo lập và bố trí tái định cư, quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở, các biện pháp khôi phục đời sống và sản xuất tại các khu tái định cư…

- Chưa quy định cụ thể về việc cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đất, quyết định bồi thường đối với các trường hợp cố tình không thực hiện đã dẫn đến một số đối tượng lợi dụng kẽ hở trong chính sách của Nhà nước cố tình chây ỳ không chịu cho HĐBT tiến hành đo đạc, kiểm kê, không chịu nhận tiền bồi thường, không chịu di chuyển, lôi kéo người khác không thực hiện quyết định của Nhà nước, làm cho tình hình vốn đã phức tạp càng trở lên phức tạp hơn

1.3.1.2.Thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định của Luật Đất đai 2003

Luật đất đai năm 2003 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực ngày 01 tháng 7 năm 2004 Để hướng dẫn việc bồi thường GPMB theo quy định của Luật đất đai năm 2003, một số văn bản sau đã được ban hành:

LĐĐ 2003 quy định về thu hồi đất, việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế là một quy định mới của LĐĐ 2003 Bổ sung trường hợp thu hồi đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liền hoặc tiến độ sử dụng đất chậm hơn 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án Quy định thêm về việc thu hồi đất đối với các trường hợp đất bị lấn, chiếm [18]

Về vấn đề bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi được quy định tại điều 42: Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất;

- Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07 tháng 12 năm 2004 của Bộ Tài Chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 69/2006/TT-BTC ngày 02 tháng 8 năm 2006 của Bộ Tài chính sửa đổi, bổ sung Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07 tháng 12 năm

2004 của Bộ Tài Chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Tuy nhiên để tháo gỡ những vướng mắc, khó khăn trong công tác bồi thường GPMB ngày 25/5/2007, Chính phủ đã ban hành Nghị định 84/2007/NĐ-CP quy định bổ sung về việc cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai [13]

Thông tư 06 Hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định 84/2007/NĐ-CP, Thông tư 145/2007/TT-BTC Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/204/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất; Thông tư liên tịch số 14/2008/TTLT/BTC-BTNMT ngày 31 tháng 01 năm 2008 Hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai; Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/08/2009 của Chính Phủ về quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư [6]; Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT ngày 01/10/2009 của

Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư và trình tự thủ tục thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất

- Về Nghị định 69/2009/NĐ/CP tập trung vào việc làm rõ, bãi bỏ một số điều Nghị định 181/2004/NĐ-CP và Nghị định số 84/20067NĐ-CP về một

số những vấn đề cơ bản về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư [13]

1.3.1.3 Nhận xét, đánh giá

Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư

và các văn bản hướng dẫn thi hành việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ

và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất Theo đó tuỳ từng thời kỳ kịp thời điều chỉnh và quy định trình tự, thủ tục thu hồi đất, trình tự, thủ tục về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Quy định tính pháp lý, giá trị của đất đai, tài sản trên đất để từ đó có căn cứ tính bồi thường thiệt hại, cùng đó là quy định các khoản hỗ trợ, giải pháp hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất (tư liệu sản xuất) Quy định quyền lợi, nghĩa vụ của người bị thu hồi đất trong việc bồi thường thiệt hại và khiếu nại khi thấy việc bồi thường, hỗ trợ chưa thoả đáng Quy định vai trò thẩm quyền của các cơ quan chức năng trong việc được giao nhiệm vụ thực hiện

Qua nghiên cứu chính sách bồi thường GPMB của Việt Nam qua các thời kỳ cho thấy vấn đề bồi thường GPMB đã được đặt ra từ rất sớm, các

chính sách đều xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và được điều chỉnh tích cực để phù hợp hơn với xu hướng phát triển của đất nước Trên thực tế các chính sách đó đã có tác dụng tích cực trong việc đảm bảo sự cân đối và ổn định trong phát triển, khuyến khích được đầu tư và tương đối giữ được nguyên tắc công bằng

Cùng với sự đổi mới về tiến trình xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan lập pháp và các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất trong những năm gần đây đã có nhiều điểm đổi mới thể hiện chính sách ưu việt của một Nhà nước của dân, do dân và vì dân

1.3.2 Thực trạng bồi thường giải phóng mặt bằng tại Việt Nam

1.3.2.1 Về diện tích đất nông nghiêp, đẩt ở bị thu hồi để phát triển các khu công nghiệp, đô thị và các công trình công cộng

Những địa phương có diện tích đất thu hồi lớn là Tiền Giang (20.308 ha), Đồng Nai (19.752 ha), Bình Dương (16.627 ha), Quảng Nam (11.812 ha),

Cà Mau (13.242 ha ), Hà Nội (7.776 ha), Hà Tĩnh (6.391 ha), Vĩnh phúc (5.573 ha) Theo số liệu điều tra của BNNPTNT tại 16 tỉnh trọng điểm về thu hồi đất, diện tích đất nông nghiệp bị thu hồi chiếm khoảng 89% và diện tích đất thổ cư chiếm 11% Đồng bằng sông Hồng là vùng có diện tích đất bị thu hồi lớn nhất, chiếm 4,4% tổng diện tích đất nông nghiệp của cả nước, tỷ lệ này ở Đông Nam Bộ là 2,1%, ở nhiều vùng khác là duới 0,5% [4]

Trước tình trạng đất nông nghiệp bị thu hẹp đáng báo động, vào năm

2009, Bộ NNPTNT đã “mạnh tay” đề nghị đưa ra một dự thảo nghị định về quản lý đất lúa nước và chính phát triển lúa đảm bảo an ninh lương thực quốc gia Theo đó, điều khoản về quy định đền bù đất trồng lúa với mục đích phi nông nghiệp nêu rõ: Đối với vùng đất trồng lúa thích hợp, có hạ tầng thuận lợi, tiền bồi thường khi thu hồi phải cao gấp đôi giá đất thổ cư ở cùng thời điểm Còn ở vùng đất trồng lúa hạ tầng kém thì tiền thu hồi đất phải cao gấp 3 - 4 lần giá đền bù của đất nông nghiệp khác Đặc biệt, nhà đầu tư khi thu hồi đất lúa phải bồi thường toàn bộ số tiền đầu tư hạ tầng trên đất đó như các công trình về thuỷ lợi, điện lưới

1.3.2.2 Về đời sống, lao động và việc làm của các hộ nông dân bị thu hồi đất

Các khu công nghiệp, đã thu hút được hàng chục ngàn dự án đầu tư của các nhà đầu tư ở trong và ngoài nước với số vốn vài chục tỷ USD và hàng trăm ngàn tỷ đồng Hàng triệu lao động được giải quyết việc làm với thu nhập cao hơn, ổn định hơn Việc thu hồi đất để xây dựng các khu công nghiệp chính là điều kiện và thời cơ tốt nhất để chuyển một bộ phận quan trọng lực lượng lao động nông nghiệp, là khu vực có năng suất lao động thấp, sang công nghiệp và dịch vụ

Theo báo cáo của BNNPTNT [4]cho thấy việc thu hồi đất nông nghiệp trong 5 năm qua đã tác động đến đời sống của trên 627.000 hộ gia đình với khoảng 950.000 lao động và 2,5 triệu người Trung bình mỗi ha đất bị thu hồi ảnh hưởng tới việc làm của trên 10 lao động nông nghiệp Vùng đồng bằng sông Hồng có số hộ bị ảnh hưởng do thu hồi đất lớn nhất: khoảng 300 nghìn hộ; Đông Nam Bộ khoảng 108 nghìn hộ Mặc dù quá trình thu hồi đất, các địa phương đã ban hành nhiều chính sách cụ thể đối với người dân

bị thu hồi đất về các vấn đề như bồi thường, hỗ trợ giải quyết việc làm, đào tạo chuyển đổi nghề, hỗ trợ tái định cư Tuy nhiên trên thực tế, có tới 67% lao động nông nghiệp vẫn giữ nguyên nghề cũ sau khi bị thu hồi đất, 13 % chuyển sang nghề mới và khoảng 20% không có việc làm hoặc có việc làm nhưng không ổn định

Người nông dân có duy nhất đất nông nghiệp là công cụ sản xuất, khi bị thu hồi rồi thì người ta không còn công cụ sản xuất nữa Chính vì vậy mà nhu cầu chuyển đổi việc làm là rất cần thiết Những người đang trong độ tuổi lao động phải đi tìm lấy một nghề để học và đáp ứng nhu cầu tuyển dụng của các

DN Người nông dân phải tự vay kinh phí từ các chương trình và tự học nghề, sau đó họ tự tạo việc làm Các huyện ngoại thành, các ngành nghề chưa phát triển lắm, phần lớn là thuần nông, cho nên có sự chênh lệch về trình độ đào tạo, giáo dục phổ thông so với người dân trong nội thành Ngoài ra, các cơ sở dạy nghề tại khu vực nông thôn còn ít

Trước khi bị thu hồi đất, phần lớn người dân đều có cuộc sống ổn định vì

họ có đất sản xuất, có tư liệu sản xuất mà đất sản xuất, tư liệu sản xuất đó

được để thừa kế từ thế hệ này cho các thế hệ sau Sau khi bị thu hồi đất, đặc biệt là những hộ nông dân bị thu hồi hết đất sản xuất, điều kiện sống và sản xuất của họ bị thay đổi hoàn toàn Mặc dù nông dân được giải quyết bồi thường bằng tiền, song họ vẫn chưa định hướng ngay được những ngành nghề hợp lý để có thể ổn định được cuộc sống Sau khi bị thu hồi đất, chỉ có 32,3%

số hộ đánh giá là đời sống có tốt hơn trước, 42,3% số hộ cho rằng đời sống không có gì cải thiện, và số hộ còn lại khẳng định đời sống của họ kém đi so với trước khi bị thu hồi đất Như vậy, có đến 67,7% số hộ dân được điều tra khẳng định đời sống của họ kém đi hoặc không có gì cải thiện hơn sau khi Nhà nước thu hồi đất để chuyển sang xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị mới và các dự án khác về phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương Một số địa phương chưa thực hiện chính sách hỗ trợ tuyển dụng đào tạo việc làm cho các hộ thuộc diện chính sách, mặc dù số hộ được hưởng chính sách rất cao

Một số dự án có thực hiện chính sách đào tạo việc làm cho lao động bị thu hồi đất nông nghiệp song chất lượng đào tạo không đảm bảo trình độ và tay nghề để làm việc ở các nhà máy

Tình trạng không có việc làm ở khu vực có dự án ngày càng cao, nhất là đối với các dự án chiếm dụng đất nông nghiệp có quy mô lớn Vì vậy, sự di dân tự do vào các thành phố lớn ngày càng nhiều gây hậu quả lâu dài về mặt

xã hội, nên phải có biện pháp giải quyết kịp thời

1.3.2.3 Những ưu nhược điểm về tình hình GPMB trong thời gian qua

a, Những mặt đạt được:

- Nhiều địa phương đã vận dụng chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư thỏa đáng nên việc thu hồi đất tiến hành bình thường hầu như không có hoặc có rất ít khiếu nại

- Các quy định về thu hồi đất, bồi thường, tái định cư ngày càng phù hợp hơn với quy luật kinh tế, quan tâm nhiều hơn đến lợi ích của người có đất bị thu hồi; trình tự, thủ tục thu hồi đất ngày càng rõ ràng hơn

- Đối với trường hợp thu hồi đất để sử dụng vào mục đích lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, quốc phòng, an ninh; việc triển khai bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khá thuận lợi và ít gặp trở ngại từ phía người có đất bị thu hồi

- Việc bổ sung quy định về tự thỏa thuận giữa nhà đầu tư cần đất với người sử dụng đất đã giảm sức ép từ các cơ quan hành chính trong việc thu hồi đất [25]

b, Những mặt thiếu sót, yếu kém và vướng mắc:

- Giá đất bồi thường, hỗ trợ nhìn chung chưa sát giá thị trường trong điều kiện bình thường, trong nhiều trường hợp quá thấp so với giá đất cùng loại chuyển nhượng thực tế, đặc biệt là đối với đất nông nghiệp trong khu vực đô thị và liền kề với khu dân cư Tại vùng giáp ranh giữa các tỉnh và vùng giáp ranh giữa đô thị và nông thôn còn chênh lệch quá lớn về giá đất bồi thường,

hỗ trợ

- Tiền bồi thường đất nông nghiệp thường không đủ để chuyển sang làm ngành nghề khác Những trường hợp bị thu hồi đất ở thì tiền bồi thường trong nhiều trường hợp không đủ để nhận chuyển nhượng lại đất ở tương đương hoặc nhà ở mới tại khu tái định cư

- Việc xác định tính hợp thức về quyền sử dụng đất để tính toán mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đang là một vấn đề nổi cộm trong thực tế Một mặt, tính hợp thức chưa được quy định rõ trong Nghị định số 22/1998/NĐ- CP trước đây Mặt khác, việc áp dụng pháp luật ở các địa phương để giải quyết vấn đề này cũng khác nhau, nhiều trường hợp mang tính chủ quan, không công bằng trong xử lý giữa những trường hợp có cùng điều kiện

- Chưa giải quyết tốt mối quan hệ giữa quyền của Nhà nước với tư cách

là đại diện sở hữu toàn dân về đất đai và quyền của người sử dụng đất được pháp luật công nhận Đặc biệt là trong việc định giá đất bồi thường, xử lý mối tương quan giữa giá đất thu hồi với giá đất TĐC (thu hồi giá quá thấp, chưa sát với thị trường)

- Chưa giải quyết tốt việc làm cho người có đất bị thu hồi, nhất là đối với nông dân không còn hoặc còn ít đất sản xuất hoặc những người không còn việc làm như nơi ở cũ

- Chưa giải quyết tốt mối quan hệ về lợi ích giữa nhà đầu tư cần sử dụng đất với người có đất bị thu hồi Việc quy định giá đất quá thấp so với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường tuy có tác động tích cực tới việc việc khuyến khích nhà đầu tư nhưng lại gây ra những phản ánh gay gắt của những người có đất bị thu hồi

- Tại nhiều dự án, các cơ quan có trách nhiệm thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để giải phóng mặt bằng chưa thực hiện đúng trình tự, thủ tục

từ khi công khai quy hoạch, thông báo kế hoạch, quyết định thu hồi, v.v…cho tới khâu cưỡng chế

- Thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế hoặc xây dựng công trình công cộng nhưng một thời gian sau lại quyết định sử dụng vào mục đích xây dựng nhà ở hoặc phân lô bán nền

- Nhiều dự án chưa có khu TĐC đã thực hiện thu hồi đất ở Nhìn chung các địa phương chưa coi trọng việc lập khu TĐC chung cho các dự án tại địa bàn, một số khu TĐC đã lập nhưng không bảo đảm điều kiện tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ, có trường hợp người có đất bị thu hồi phải đi thuê nhà ở 5 năm nay mà vẫn chưa được bố trí vào khu TĐC

- Chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC ngày càng được Nhà nước quan tâm giải quyết thoả đáng hơn; tuy nhhiên, việc thay đổi chính sách cùng với việc thiếu sự vận dụng cụ thể, linh hoạt tại các dự án mức bồi thường khác nhau do sự thay đổi chính sách đã dẫn tới sự so bì và khiếu kiện kéo dài của người có đất bị thu hồi Vì vậy việc GPMB để thực hiện một số dự án không bảo đảm tiến độ

- Một số địa phương thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành; chưa làm tốt công tác tuyên truyền, vận động, giải thích cho nhân dân hiểu rõ quy định của pháp luật; hoặc né tránh, thiếu cương quyết, không giải quyết dứt điểm, làm cho việc GPMB bị dây dưa kéo dài nhiều năm

- Đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, GPMB gồm các thành viên được trưng tập từ các ngành khác nhau, thiếu kinh nghiệm, chưa am hiểu sâu chính sách, pháp luật về đất đai, lúng túng trong việc giải thích chính sách pháp luật cho nhân dân, thậm chí làm trái quy định của pháp luật, dẫn tới khiếu nại và phải tạm dừng việc GPMB

- Nhiều nhà đầu tư không đủ khả năng về tài chính để bồi thường, hỗ trợ cho người có đất bị thu hồi Việc ngân hàng rút bỏ cam kết, không cho vay vốn khi thị trường nhà đất chững lại cũng ảnh hưởng đến việc huy động vốn của nhà đầu tư để triển khai dự án

1.4 Tình hình thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi nhà nước thu hồi đất của tỉnh Thái Nguyên

1.4.1 Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách pháp luật bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư

Để phân tích, đánh giá tình hình thực hiện việc bồi thường, GPMB trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, chúng tôi đã nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước ở Trung ương, UBND tỉnh Thái Nguyên bàn hành và việc tổ chức thực hiện của UBND thành phố Thái Nguyên từ ngày 01 tháng 7 năm 2004 đến nay như sau:

1.4.2 Các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước ở Trung ương ban hành

- Luật Đất đai năm 2003

- Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29 tháng 10 năm 2004 của Chính phủ về thi hành Luật Đất đai

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 3 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi

đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27 tháng 7 năm 2007 của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày

16 tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương pháp định giá đất và khung giá các loại đất

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13 tháng 8 năm 2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư

1.4.3 Các văn bản quy phạm pháp luật được Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên ban hành

Để cụ thể hóa quy định bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất, từ luật, Nghị định của Chính phủ, Thông tư của các Bộ, ngành, UBND Tỉnh Thái Nguyên đã ban hành các văn bản pháp quy bao gồm:

- Quyết định số 2044/2005/QĐ-UBND ngày 30 tháng 9 năm 2005 của UBND tỉnh Thái Nguyên v/v ban hành quy định bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư theo 197/2004/NĐ-CP ngày 3 tháng 12 năm 2004 của Chính phủ trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

- Quyết định số 18/QĐ-UBND ngày 11 tháng 4 năm 2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc ban hành đơn giá bồi thường cây cối hoa màu gắn liền với đất khi Nhà nước thu đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

- Quyết định số 58/2008/QĐ-UBND ngày 31 tháng 10 năm 2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc sửa đổi bổ sung một số điều tại quy định ban hành kèm theo Quyết định số 2044/2005/QĐ-UBND ngày 30 tháng 9 năm 2005

- Quyết định số 72/2008/QĐ-UBND ngày 29 tháng 12 năm 2008 của UBND tỉnh Thái Nguyên về việc phê duyệt giá các loại đất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên năm 2009

1.4.4 Việc tổ chức thực hiện bồi thường giải phóng mặt bằng

Trong những năm gần đây tỉnh Thái nguyên đã đẩy mạnh thu hút đầu tư, trong đó thành phố Thái Nguyên đóng một vai trò hết sức quan trọng, có nhiều dự án được đầu tư liên quan tới công tác GPMB

Quy trình được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Thành lập hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Tổ chức họp với người dân bị thu hồi đất để thông báo các Quyết định, văn bản liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; phát tờ khai và hướng dẫn người

bị thu hồi đất tự kê khai Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 2:Người bị thu hồi đất tự kê khai; cam kết đã nộp đủ văn bản, giấy

tờ có liên quan về đất, và tài sản trên đất bị thu hồi Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 3:Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tổ chức kiểm kê thực

tế về đất và tài sản gắn liền với đất bị thu hồi và lập biên bản kiểm kê đất đai, tài sản của từng người bị thu hồi đất Thời gian không quá 30 ngày làm việc Bước 4: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tổng hợp, phân loại và họp xét, xác định các trường hợp được bồi thường, hỗ trợ, không được bồi thường và dự kiến tái định cư (nếu có) Thời gian không quá 15 ngày làm việc

Bước 5: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, công khai các hạng mục được bồi thường, hỗ trợ, không được bồi thường và dự kiến tái định cư (nếu có) chi tiết đến từng người bị thu hồi đất và niêm yết công khai tại thôn, bản, xóm, tổ dân phố Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 6: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư họp với người bị thu hồi đất, giải quyết những kiến nghị, vướng mắc (nếu có) Thời gian không quá

5 ngày làm việc

Bước 7: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư lập phương án bồi thường trình Hội đồng thẩm định bồi thường của tỉnh xem xét thẩm định Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 8: Hội đồng thẩm định bồi thường của tỉnh thẩm định và lập tờ trình, trình duyệt phương án bồi thường Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 9: Cấp có thẩm quyền phê duyệt phương án bồi thường Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 10: Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư họp thông báo công khai phương án bồi thường được phê duyệt và giải quyết những vướng mắc (nếu có) Thời gian không quá 5 ngày làm việc

Bước 11: Chủ đầu tư xây dựng công trình lập hồ sơ thu hồi đất trình Sở Tài nguyên môi trường thẩm định Thời gian không quá 15 ngày làm việc Bước 12: Hội đồng thẩm định bồi thường của tỉnh thẩm định dự toán và trình duyệt dự toán Thời gian không quá 15 ngày làm việc

Bước 13: Cấp có thẩm quyền quyết định phê duyệt dự toán bồi thường,

hỗ trợ Thời gian không quá 15 ngày làm việc

Bước14: Chủ đầu tư xây dựng công trình tổ chức thanh toán kinh phí bồi thường cho từng người bị thu hồi đất Thời gian không quá 5 ngày làm việc Bước 15: Người bị thu hồi đất tự tháo dỡ, di chuyển tài sản, bàn giao mặt bằng cho Chủ đầu tư xây dựng công trình Thời gian không quá 30 ngày làm việc Bước 16: Chủ đầu tư xây dựng công trình lập hồ sơ quyết toán kinh phí bồi thường hỗ trợ trình cơ quan tài chính thẩm tra theo quy định Thời gian không quá 30 ngày làm việc

1.4.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến tiến độ giải phóng mặt bằng tại Thái Nguyên

Tiến độ công tác GPMB phụ thuộc vào bảy yếu tố sau:

Một là, thực trạng quản lý đất đai, hay nói đúng hơn là hiệu lực pháp lý

về quản lý đất đai của nơi có dự án Nơi nào công tác quản lý đất đai tốt như

đã hoàn chỉnh bản đồ địa chính có chất lượng, làm rõ nguồn gốc đất, ban hành công khai hạn mức diện tích đất ở và đất canh tác thì khâu đo đạc, xác định tính pháp lý của đất để áp giá bồi thường hoặc hỗ trợ, di chuyển tái định cư thường thuận lợi hơn Trái lại, những nơi chưa tiến hành tốt những việc thuộc nội dung quản lý đất đai thường xuyên nói trên sẽ gặp không ít khó khăn trong việc xác định nguồn gốc đất, chủ sở hữu hợp pháp, diện tích, ranh giới của khu đất giữa thực địa và hồ sơ giải thửa do mất nhiều thời gian để đối chiếu, xác minh Mặt khác, mặc dù đã nhận được thông báo về chủ trương thu hồi đất và yêu cầu giữ nguyên hiện trạng đất nằm trong chỉ giới giải phóng

mặt bằng, nhưng một số hộ dân vẫn tự ý trồng cây, cơi nới các công trình khiến việc thống kê, đền bù GPMB gặp không ít khó khăn

Hai là, khả năng tổ chức thực hiện và giải quyết các thủ tục hành chính trong GPMB như trích lục, trích đo địa chính, thu hồi đất, thẩm định giá, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Ba là, khả năng giải quyết các chế độ, chính sách đối với các hộ dân trong vùng bị ảnh hưởng, thái độ và năng lực của cán bộ, công chức của cơ quan có thẩm quyền khi tiếp xúc với dân trong quá trình giải quyết các chế

độ, chính sách triển khai công tác GPMB Những phức tạp này thường nảy sinh do việc không đạt được sự đồng thuận với người dân về mức giá đền bù, hoặc khi đạt được sự đồng thuận thì lại không có khả năng chi trả nên luôn gây khó khăn về sau và đòi hỏi phải thương lượng lại khi mức giá thị trường tăng Sự am hiểu pháp luật, cách giải quyết nhanh gọn cùng với sự cảm thông, tôn trọng lợi ích của người dân, thấu hiểu được tâm lý và nguyện vọng của người dân khi thực thi công vụ của cán bộ, công chức sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo dựng sự hợp tác của nhân dân trong vùng dự án nhằm tránh các phản ứng tiêu cực lây lan gây bất lợi cho tiến độ GPMB

Bốn là khả năng xử lý những vướng mắc phát sinh của các cơ quan chức năng Thắc mắc của dân phần lớn tập trung ở kết quả đo đạc, nguồn gốc đất, hạn mức đất, đơn giá đền bù hoặc hỗ trợ, một số vấn đề phức tạp về đất đai do quá khứ để lại và về vị trí, chất lượng, giá cả nhà hoặc đất khu tái định cư Trong bối cảnh đó, chỉ cần một trường hợp xử lý sai (do chưa am hiểu các quy định, thiếu trách nhiệm, chậm giải quyết, vô cảm, thiên vị, tiêu cực hoặc nhượng bộ vô nguyên tắc) dễ dẫn đến phản ứng dây chuyền, có thể toàn

bộ phương án bồi thường bị đổ vỡ phải làm lại từ đầu

Chính từ những sự bất đồng thuận với cách giải quyết các chế độ, chính sách và xử lý những vướng mắc phát sinh của các cơ quan chức năng mà người dân trong vùng dự án dường như không quan tâm đến việc GPMB và bất hợp tác với các các cán bộ, công chức của cơ quan chức năng đến làm việc Đó là điểm đầu cho một xâu chuỗi phát sinh các vấn đề rắc rối khác kéo dài mà chính quyền phải tìm cách xử lý để hoàn thành công việc

Trong trường hợp này, nếu chính quyền địa phương không quyết liệt và triệt

để xử lý dứt điểm vướng mắc và đảm bảo trật tự, an ninh trong vùng, chống các hành vi quấy rối thì tiến độ đầu tư dự án sẽ chỉ có thể dậm chân tại chỗ

Năm là, khả năng hoàn thành khu tái định cư, bố trí di dời mồ mả phục

vụ cho công tác di dân, tái định cư và khu tái định cư được xây dựng có điều kiện bằng hoặc tốt hơn khu dân cư có đất bị thu hồi

Sáu là, khả năng tài chính và năng lực quản lý, điều hành của nhà đầu tư

hạ tầng KCN trong quá trình tham gia triển khai công tác GPMB với tư cách

là một thành viên trong Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Nhà đầu

tư phải đủ khả năng tài chính để kịp thời chi trả bồi thường cho các hộ dân theo đúng kế hoạch, tiến độ đã được thông báo Ngược lại, công tác bồi thường sẽ bị trì hoãn và có thể tạo ra sự bất bình, phản ứng tiêu cực, thiếu hợp tác và khiếu kiện trong nhân dân Trong quá trình GPMB, sự tham gia tích cực, năng động của nhà đầu tư cùng với các cơ quan có thẩm quyền giải quyết các khó khăn, vướng mắc có vai trò rất quan trọng trong việc đẩy nhanh tiến

độ GPMB

Bảy là, công tác tuyên truyền chính sách về pháp luật, về đất đai, bồi thường, giải tỏa khi nhà nước thu hồi đất (công tác dân vận trong GPMB) chưa thường xuyên, sâu rộng, do đó sự hiểu biết về pháp luật của người dân còn hạn chế nên có suy bì khi người bị thu hồi đất lại coi đất đang sử dụng vào mục đích nông nghiệp như đất phi nông nghiệp theo dự án đang triển khai, so sánh khiếu nại về chính sách và giá đền bù giữa người được áp dụng theo thời điểm đã ban hành chính sách cũ với người đang được thực hiện chính sách mới Mặt khác, ý thức tự giác của nhân dân trong chấp hành quyết định thu hồi đất của Nhà nước để phát triển kinh tế nhằm xây dựng các KCN trở nên nhạy cảm và phức tạp khi hình thành sự so sánh về thiệt thòi của mình khi đất do mình đang sử dụng được giao cho người khác với khả năng sinh lợi cao hơn nhiều Từ đó đã nảy sinh nhiều khiếu kiện của dân về mức bồi thường, hỗ trợ, đồng thời tạo nên tâm lý nặng nề đối với nhà đầu tư khi thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để GPMB

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng, địa bàn nghiên cứu

- Địa bàn nghiên cứu: xã Hà Thượng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài: Chủ yếu tập trung vào thực trạng và kết quả thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, các chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.2 Nội dung nghiên cứu

2.2.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội ảnh hưởng đến công tác giải phóng mặt bằng Dự án Khai thác Chế biến Khoáng sản Núi Pháo 2.2.2 Đánh giá thực trạng quản lý Nhà nước về đất đai trên địa bàn xã

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp điều tra cơ bản

a Tài liệu thứ cấp:

- Được tổng hợp từ các báo cáo về tình hình thu hồi đất của xã Hà Thượng, và các số liệu tại các phòng, ban có liên quan: Về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội, số liệu dân số, lao động, số liệu kiểm kê đất đai năm 2010, số liệu về thực trạng phát triển kinh tế xã hội, thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng,

thực trạng quản lý đất đai của xã Hà Thượng và thu thập các văn bản chính sách pháp luật liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất của TW (Chính phủ, Bộ) và của tỉnh Thái Nguyên

b Tài liệu sơ cấp:

- Điều tra phỏng vấn trực tiếp cán bộ tham gia lập phương án bồi thường, hỗ trợ GPMB Lập phiếu điều tra phỏng vấn người có đất bị thu hồi

để tìm hiểu xem đối tượng, mức giá bồi thường, hỗ trợ đối với đất ở, đất nông nghiệp, nhà ở, vật kiến trúc, cây cối hoa mầu, tái định cư có hợp lý hay chưa hợp lý

2.3.2 Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh số liệu

Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để xử lý số liệu, tổng hợp, phân tích

và so sánh đánh giá

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Hà Thượng

3.1.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1.1 Vị trí địa lý

Xã Hà Thượng là xã trung du miền núi nằm ở phía Đông Nam huyện Đại Từ; cách trung tâm thị trấn huyện lỵ khoảng 05km, cách trung tâm thành phố Thái Nguyên khoảng 15Km Có tuyến quốc lộ 37 chạy qua khu trung tâm xã

Do vậy đây là khu vực có vị trí hết sức thuận lợi cho việc giao thương trong

và ngoài huyện

Vị trí địa lý như sau:

- Phía Đông giáp xã Cù Vân

- Phía Bắc giáp xã Phục Linh

- Phía Nam giáp xã Tân Thái

- Phía Tây giáp xã Hùng Sơn