Dạy học một số nội dung Tổ hợp Xác suất trong chương trình Toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo hợp đồng

Đứng trước những yêu cầu và thách thức đó nhà nước ta đã có những chủ trương cụ thể thể hiện trong điều 28, chương II của Luật Giáo dục 2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát hu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐÀM THU TRANG

DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG “TỔ HỢP - XÁC SUẤT”

TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 11 THEO HÌNH THỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2012

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐÀM THU TRANG

DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG “TỔ HỢP - XÁC SUẤT”

TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 11 THEO HÌNH THỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy Toán

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ THỊ THÁI

THÁI NGUYÊN - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Đàm Thu Trang

LỜI CẢM ƠN

Với tấm lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn PGS.TS Vũ Thị Thái, người trực tiếp hướng dẫn và tận tình chỉ bảo em trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ bộ môn phương pháp dạy học đã truyền thụ cho em những kiến thức quý báu về phương pháp dạy học môn Toán

Em xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô đặc biệt là các thầy

cô giảng dạy bộ môn Toán và các học sinh hai lớp 11C, 11C1 trường THPT Hoà An đã tạo điều kiện giúp đỡ để em hoàn thành quá trình thực nghiệm

Em xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã động viên, giúp đỡ em trong thời gian học tập và nghiên cứu

Thái Nguyên, tháng 8 năm 2012

Tác giả

Đàm Thu Trang

MỤC LỤC

Trang

Trang bìa phụ

Lời cảm ơn

Lời cam đoan

Mục lục i

Danh mục các từ viết tắt iii

Danh mục các bảng iv

Danh mục các hình v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 7

1.1 Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học 7

1.1.1 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học 7

1.1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 8

1.2 Tổng quan về dạy học theo hợp đồng 10

1.2.1 Dạy học theo hợp đồng 10

1.2.2 Mối quan hệ giữa dạy học theo hợp đồng với các phương pháp dạy học tích cực khác trong quá trình tổ chức dạy học 17

1.2.3 Một số kĩ thuật dạy học tích cực có thể áp dụng trong hình thức dạy học theo hợp đồng 19

1.2.4 Các dạng hợp đồng học tập 25

1.2.5 Đánh giá trong dạy học theo hợp đồng 30

1.3 Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh THPT 35

1.4 Thực trạng dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” và việc tổ chức dạy học theo hợp đồng ở trường THPT 36

1.4.1 Tình hình dạy và học nội dung “Tổ hợp – Xác suất” và việc tổ chức dạy học theo hợp đồng ở trường THPT 37

1.4.2 Thuận lợi 38

1.4.3 Khó khăn 38

1.5 Quy trình tổ chức dạy học theo hợp đồng cho học sinh THPT 39

1.6 Tiêu chí lựa chọn những nội dung có thể tổ chức dạy học theo hợp đồng 44

Kết luận chương 1 45

Chương 2 XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC MỘT SỐ NỘI DUNG “TỔ HỢP - XÁC SUẤT” TRONG CHƯƠNG TRÌNH TOÁN LỚP 11 THEO HÌNH THỨC DẠY HỌC THEO HỢP ĐỒNG 46

2.1 Một số nguyên tắc khi tổ chức dạy học theo hợp đồng 46

2.2 Tổ chức dạy học một số nội dung về “Tổ hợp – Xác suất” ở THPT theo hình thức học theo hợp đồng 47

2.2.1 Đề xuất những nội dung về “Tổ hợp – Xác suất” ở THPT có thể dạy học theo hình thức học theo hợp đồng .47

2.2.2 Tổ chức dạy học theo hợp đồng những HĐHT đã đề xuất cho học sinh THPT 47

2.3 Thiết kế một số giáo án dạy học một số nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong chương trình toán lớp 11 theo hình thức học theo hợp đồng 55

2.3.1 Thiết kế bản hợp đồng học tập và nhiệm vụ học tập 55

2.3.2 Lập kế hoạch một số bài học trong chương “Tổ hợp - Xác suất” có sử dụng hình thức dạy học theo hợp đồng 78

Kết luận chương 2 92

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 93

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 93

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 93

3.3 Nội dung thực nghiệm sư phạm 94

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 95

3.4.1 Đánh giá về mặt định tính 95

3.4.2 Đánh giá về mặt định lượng 97

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 100

KẾT LUẬN 101

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 3.1: Kết quả học tập môn Toán ở lớp 10 của học sinh hai lớp 11C và

11C1 trường THPT Hoà An 93

Bảng 3.2 Kết quả học tập nội dung Tổ hợp – Xác suất của học sinh hai lớp

11C và 11C1 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những đặc điểm của xã hội tri thức đã đặt ra những yêu cầu và thách thức mới cho giáo dục đó là: Giải quyết mâu thuẫn giữa sự tăng lên nhanh chóng của khối lượng tri thức và sự có hạn của thời gian đào tạo; giáo dục cần đào tạo ra những con người đáp ứng những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng như cuộc sống, có khả năng hòa nhập và cạnh tranh quốc tế đặc biệt là năng lực hành động, tính sáng tạo, năng động, tự lực, trách nhiệm, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, khả năng học tập suốt đời Đứng trước những yêu cầu và thách thức đó nhà nước ta đã có những chủ trương cụ thể thể hiện trong điều 28, chương II của Luật Giáo dục 2005: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học; khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm vui hứng thú học tập của học sinh.”[29]

Để thực hiện nhiệm vụ trên ngành giáo dục đã và đang tích cực tiến hành đổi mới về mọi mặt như: Chương trình, nội dung, phương pháp dạy học, phương tiện dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập Nhưng cho đến nay việc đổi mới phương pháp dạy học chưa đem lại kết quả như mong đợi Vì thế vấn đề nghiên cứu những giải pháp nhằm đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh vẫn còn là một vấn đề được đặc biệt quan tâm, nhất là ở những vùng khó khăn

Trong dự án Việt – Bỉ, nhiều hình thức, phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực được triển khai ở 14 tỉnh miền núi phía Bắc trong đó có hình thức dạy học theo hợp đồng Với hình thức dạy học này, học sinh có nhiều cơ hội lựa chọn cho mình cách chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng và thái độ diễn đạt

những gì mà họ thu nhận được Dạy học theo hợp đồng còn cho phép học sinh lựa chọn thứ tự thực hiện các nhiệm vụ trong hợp đồng Thông qua đó, có thể tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi học sinh trong lớp Tuy nhiên việc nghiên cứu và vận dụng hình thức dạy học này vào dạy học môn Toán ở trường THPT vẫn còn nhiều hạn chế trong việc: Giúp học sinh làm việc độc lập; giúp học sinh có thái độ nghiêm túc khi cam kết và thực hiện hợp đồng; phân loại học sinh và xây dựng phiếu hỗ trợ …

Trong quá trình dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” giáo viên và học sinh đã gặp không ít những khó khăn Với giáo viên, đây là một trong những nội dung mới đưa vào giảng dạy nên kinh nghiệm giảng dạy chưa nhiều, không ít giáo viên khi dạy chủ yếu chỉ đưa ra các khái niệm, định lý, quy tắc,

… một cách áp đặt không tự nhiên, khi dạy bài tập chỉ đơn thuần là cung cấp lời giải, chưa có nhiều sự liên hệ thực tế Cũng chính vì vậy mà trong học tập,

đa số học sinh học một cách máy móc, thụ động chưa phát huy được năng lực học tập tích cực của bản thân Tuy nhiên nội dung này lại có nhiều điều kiện

để khai thác, nghiên cứu và vận dụng hình thức dạy học theo hợp đồng đóng góp vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học

Từ những lí do trên đề tài được chọn là: Dạy học một số nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong chương trình Toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo hợp đồng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Từ những năm 30 của thế kỷ XX, tạp chí Giáo dục Mĩ đã đăng tải các bài viết về một số giáo viên thành công trong việc dạy học cho những người lớn (lứa tuổi sinh viên đại học, cao đẳng), (Knowles, 1980) Theo đó, do đối tượng giảng dạy có sự khác biệt về nguồn gốc, sở thích, năng lực, tốc độ học tập … nên giáo viên đã gặp phải các vấn đề khó khăn trong việc giảng dạy cho các đối tượng này Do đó, các giáo viên đã đưa ra phương án giao các

nhiệm vụ học tập cho mỗi cá nhân và cho phép họ hoàn thành nhiệm vụ học tập để chiếm lĩnh tri thức theo cách riêng của họ Đến năm 1968, Knowles Malcolm lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ “Andragogy” để chỉ những hoạt động học tập thông qua trải nghiệm trong đó có học theo hợp đồng, nó có ý nghĩa như là một khoa học về cách tổ chức giảng dạy cho người lớn “Andragogy”

có nguồn gốc từ sự kết hợp hai từ “andr” (có nghĩa là "người đàn ông") và

“agogus” (có nghĩa là "lãnh đạo") trong tiếng Hy Lạp (Knowles, 1975) Từ đây, hình thức dạy học theo hợp đồng chính thức được biết đến Học theo hợp đồng trao cho người học quyền tự chủ, tự kiểm soát, sự lựa chọn, dựa trên nhu cầu, tạo không khí học tập vui vẻ, nhiệt tình và hiệu quả Trong học theo hợp đồng, giáo viên là người lắng nghe, tư vấn, hướng dẫn, cung cấp tài liệu, cung cấp thời gian, đôi lúc giáo viên còn trở thành người cùng học với học sinh, là người công nhận, thẩm định, giám sát chất lượng và tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động học tập của học sinh Dạy học theo hợp đồng cho phép học sinh được tham gia nhiều hơn trong hoạt động học tập của mình, trở thành thành viên tích cực trong việc tạo ra kiến thức chứ không phải là người tiếp nhận thụ động; dạy học theo hợp đồng giải quyết, hoặc ít nhất làm giảm, vấn

đề đối phó với các khác biệt lớn trong bất kỳ nhóm học sinh có sở thích, phong cách học tập, và tốc độ học tập khác nhau; dạy học theo hợp đồng tôn trọng cá nhân người học, phát huy được các thế mạnh của cá nhân người học

vì vậy mà nó được các nhà nghiên cứu giáo dục, các nhà giáo dục thế giới quan tâm và ứng dụng rộng rãi Hình thức học theo hợp đồng có nhiều công trình của các nhà nghiên cứu giáo dục thế giới nghiên cứu và đề cập đến:

Brockett,R.G & Hiemstra, R.(1991), Self-direction in adult learning:

Perspectives on theory, research, and practice New York: Routledge;

Gross, R (1977) The lifelong learner New York: Simon and Schuster; Hiemstra, R., & Sisco, B (1990) Individualizing instruction for adult

learners:Making learning personal, powerful, and successful San Francisco:

Jossey-Bass;

Knowles, M S (1980) The modern practice of adult education

(revised and updated) Chicago: Follett Publishing Company;

Knowles, M S (1986) Using learning contracts San Francisco:

Jossey-Bass; Knowles, M S & Associates (1984) Andragogy in action San

Francisco: Jossey-Bass;

Tough, A (1979) The adult's learning projects Toronto: Ontario

Institute for Studies in Education (originally published in 1971);

David A Sousa, Carol Ann Tomlinson, Differentiation and the Brain

Ở nước ta, để đáp ứng quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2009 –

2020: “Giáo dục phải bám sát nhu cầu và đòi hỏi của xã hội, thông qua việc

thiết kế các chương trình đào tạo đáp ứng yêu cầu cung cấp nhân lực phục vụ

các ngành kinh tế đa dạng Giáo dục phải chú trọng nhiều hơn cơ hội lựa chọn

trong học tập cho mỗi học sinh Các chương trình, giáo trình và các phương

án tổ chức dạy học phải đa dạng hơn, tạo cơ hội cho mỗi học sinh những gì

phù hợp với chuẩn mực chung nhưng gắn với nhu cầu, nguyện vọng và điều

kiện học tập của mình” [5] Dự án Việt Bỉ đã triển khai một số phương pháp,

hình thức tổ chức học tập mang tính phân hoá phù hợp với mục đích yêu cầu

chung của giáo dục đồng thời tạo cơ hội lựa chọn phương pháp, cách thức, nhu

cầu của mỗi cá nhân người học trong đó có hình thức dạy học theo hợp đồng

Hiện nay học theo hợp đồng đã nhận được sự quan tâm của một số nhà nghiên

cứu giáo dục với các công trình nghiên cứu và các bài báo liên quan như:

Mô đun phương pháp học theo hợp đồng Nguyễn Thị Tuyết Nga Leen Pil, (2011);

-Dạy và học tích cực - Một số phương pháp và kỹ thuật dạy học;

Đổi mới phương pháp dạy học ở các trường sư phạm trong xu thế hội nhập - Cao Đức Tiến - Viện Nghiên cứu Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội;

Dạy học lấy người học làm trung tâm - Trần Bá Hoành

Tuy nhiên do điều kiện về cơ sở vật chất, nền kiến thức của học sinh và giáo viên và khung chương trình chưa thật sự tạo điều kiện tốt cho việc áp dụng hình thức này, cho nên đến nay hình thức này vẫn chưa triển khai thật rộng rãi và chưa được khai thác triệt để

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn của hình thức dạy học theo hợp đồng, xây dựng kế hoạch dạy học một số nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong chương trình Toán lớp 11 theo hình thức nói trên nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán ở trường THPT

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

 Nghiên cứu cơ sở lí luận của hình thức học theo hợp đồng và thực tiễn áp

dụng hình thức dạy học này ở nước ta và một số trường THPT ở tỉnh Cao Bằng

 Thiết kế một số giáo án dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong chương trình Toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo hợp đồng

 Bước đầu tiến hành dạy thực nghiệm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của các phương án dạy học đã xây dựng

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức và sử dụng hợp lí hình thức dạy học theo hợp đồng nội dung

“Tổ hợp – Xác suất” trong chương trình môn Toán lớp 11 thì có thể nâng cao chất lượng dạy học nội dung này, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trường phổ thông

5 Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu: Các phương pháp dạy học tích cực

5.2 Đối tượng nghiên cứu: Dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” ở trường THPT theo hình thức dạy học theo hợp đồng

6 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu việc dạy học theo hợp đồng một số nội dung “Tổ hợp – Xác suất” lớp 11 theo chương trình và SGK dành cho ban cơ bản

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu tài liệu liên quan đến nội

dung tổ hợp xác suất, tài liệu về hình thức dạy học theo hợp đồng và tài liệu

về các phương pháp dạy học tích cực

- Phương pháp quan sát: Quan sát hành vi của học sinh trong quá trình học tập

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động cá nhân: Nghiên cứu các

sản phẩm hoạt động của học sinh (các bài tập, các hợp đồng học sinh thực hiện ) trong quá trình học tập

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm

nhằm kiểm định tính khả thi và hiệu quả của việc vận dụng hình thức học theo hợp đồng trong dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” và so sánh với quá trình dạy học thông thường

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2 Xây dựng kế hoạch dạy học một số nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong chương trình toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo hợp đồng

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học

1.1.1 Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học

Sự phát triển cách mạng khoa học - công nghệ hiện nay diễn ra một cách nhanh chóng đã đưa thế giới chuyển từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên công nghệ thông tin và phát triển tri thức, đồng thời tác động tới tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội và làm biến đổi nhanh chóng và sâu sắc đời sống vật chất, tinh thần của xã hội hiện nay Sự phát triển mạnh mẽ đó làm cho thời gian ứng dụng thông tin khoa học vào thực tiễn được rút ngắn; kho tàng kiến thức của nhân loại ngày càng đa dạng và phong phú Khoa học - công nghệ trở thành động lực cơ bản của sự phát triển kinh tế - xã hội Với sự phát triển mạnh mẽ này đòi hỏi người lao động phải đáp ứng được các yêu cầu mới như năng động, sáng tạo, có khả năng thích nghi trước sự lão hóa tri thức ngày một nhanh

Giáo dục là nền tảng của sự phát triển khoa học - công nghệ, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại và đóng vai trò chủ yếu trong việc nâng cao ý thức dân tộc

Đứng trước nhu cầu đó, đáng tiếc là trong tình hình hiện nay, phương pháp dạy học ở nước ta còn có những nhược điểm phổ biến: Kiến thức được truyền thụ dưới dạng có sẵn, ít yếu tố tìm tòi phát hiện; thầy áp đặt, trò thụ động, thầy thuyết trình tràn lan; thiên về dạy, yếu về học, thiếu hoạt động tự giác, tích cực và sáng tạo của người học; không kiểm soát được việc học

Điều này đặt ra nhiệm vụ cấp bách cho ngành giáo dục là phải nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Và đó cũng chính là những lý do dẫn tới nhu cầu đổi mới PPDH nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo con người mới, con người lao động sáng tạo phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa của

đất nước Điều này đã được Đảng và Nhà nước ta khẳng định thông qua Nghị

quyết Trung ương II khóa VIII của Đảng cộng sản Việt Nam: “Phải đổi mới

phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho học sinh Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh ”.[12]

1.1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy học

Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khoá VII (01/1993), Nghị quyết Trung ương 2 khoá VIII (12/1996), được thể chế hoá trong Luật Giáo dục, được cụ thể hoá trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14 (4 - 1999)

Luật Giáo dục, điều 28.2,[29] đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học và bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Với mục tiêu giáo dục phổ thông là “Giúp học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực

cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”; Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo

quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 5/5/2006 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục

và Đào tạo cũng đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng

tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh”

Đổi mới PPDH cần chú trọng vào thay đổi tư duy, thay đổi kiểu tư duy đơn tuyến thành kiểu tư duy đa tuyến Tư duy đơn tuyến là tư duy coi phương pháp là hệ thống các nguyên tắc, điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn; chuyển kiến thức của thầy sang trò theo một chiều Tư duy đa tuyến là tư duy đặt phương pháp vào hệ thống hoạt động gồm nhiều thành tố, là

tư duy theo kiểu hình thái tương tác, bao quát tổng thể mỗi sự vật, từ đó nắm được bản chất cụ thể và sâu xa của sự vật

Có thể quan niệm một cách khái quát rằng: Đổi mới PPDH là hoạt động nhằm chuyển từ việc dạy học theo kiểu truyền thụ một chiều của giáo viên sang việc tổ chức hoạt động học tập chủ động, tự lực, sáng tạo trong hoạt động học tập của học sinh

Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới nhất; khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn Rất cần phát huy cao năng lực tự học, học tập suốt đời trong thời đại bùng nổ thông tin Tăng cường học tập cá thể phối hợp với hợp tác Định hướng vào người học được coi là quan điểm định hướng chung trong đổi mới PPDH Quan điểm định hướng chung cần được cụ thể hoá thông qua những quan điểm dạy học khác, như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống, dạy học định hướng hành động cũng như các phương pháp, kĩ thuật dạy học cụ thể, nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lí thuyết với thực tiễn, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội Đổi mới PPDH được thực hiện theo các định hướng sau: Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông; phù hợp với nội dung dạy học cụ thể; phù hợp với lứa tuổi học sinh; phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường; phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy - học; kết hợp giữa việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc, có hiệu quả

các phương pháp dạy học tiên tiến, hiện đại với việc khai thác những yếu tố tích cực của các PPDH truyền thống; tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học, thiết bị dạy học và đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin

1.2 Tổng quan về dạy học theo hợp đồng

1.2.1 Dạy học theo hợp đồng

1.2.1.1 Khái niệm hợp đồng học tập và dạy học theo hợp đồng

 Hợp đồng học tập

HĐHT bao gồm các nhiệm vụ thống nhất và khả thi giữa giáo viên và

học sinh, theo đó học sinh cam kết sẽ hoàn thành các nhiệm vụ trong thời gian nhất định Bản hợp đồng phải đủ chi tiết để học sinh có thể dễ dàng tìm hiểu các nhiệm vụ cần thực hiện, có hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ cá nhân hay nhóm, tự chọn hay bắt buộc, có sự hỗ trợ của các bạn khác và có sự hỗ trợ từ giáo viên thông qua các phiếu hỗ trợ (nếu cần) Một HĐHT còn được gọi là kế hoạch học tập, cam kết học tập, thoả thuận học tập, hay tự phát triển kế hoạch

 Dạy học theo hợp đồng

Thuật ngữ tiếng anh là “Contract Work” hoặc “Contract learning” được dịch là làm việc theo hợp đồng hay học theo hợp đồng, nhấn mạnh vai trò chủ thể của học sinh trong dạy học

Theo Knowles [46]: Học theo hợp đồng bản chất là, một cách thay thế cơ

cấu kinh nghiệm học tập, thay thế kế hoạch nội dung bằng kế hoạch quá trình

Theo PGS.TS Nguyễn Tuyết Nga [30]: “Có thể hiểu học theo hợp đồng

là một phương pháp tổ chức hoạt động học tập theo đó học sinh được giao một hợp đồng trọn gói bao gồm các nhiệm vụ/ bài tập bắt buộc và tự chọn khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định Học sinh chủ động và độc lập quyết định về thời gian cho mỗi nhiệm vụ/ bài tập và thứ tự thực hiện các

Theo chúng tôi: Dạy học theo hợp đồng là một hình thức dạy học trong

đó mỗi học sinh được giao một HĐHT bao gồm các nhiệm vụ, bài tập bắt buộc và tự chọn khác nhau trong khoảng thời gian nhất định Học sinh chủ động và độc lập về thứ tự thực hiện các nhiệm vụ, thời gian cho mỗi nhiệm vụ

và có lựa chọn hỗ trợ từ giáo viên hoặc bạn bè hay không

1.2.1.2 Đặc điểm của dạy học theo hợp đồng

Học theo hợp đồng là một hình thức dạy học mang tính cá thể hóa, tạo điều kiện phân hóa trình độ của học sinh, khuyến khích học sinh phát triển tối

đa năng lực học tập, năng lực xã hội (năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp) và

tự kiểm soát, tự đánh giá kết quả học tập của mình Hình thức dạy học này khác với việc dạy học mang tính đồng loạt cho toàn thể lớp học, cho phép giáo viên có thể quản lí và kiểm soát, thẩm định, đánh giá được năng lực học tập của mỗi học sinh Hình thức dạy học này tạo cơ hội học tập cho tất cả học sinh trong lớp theo trình độ, nhịp độ và theo năng lực

Khi yêu cầu học sinh thực hiện một số các nhiệm vụ, bài tập theo một thứ tự cố định thì chỉ có thể gọi là hình thức làm việc độc lập chứ không phải

là học theo hợp đồng Học theo hợp đồng chủ yếu phù hợp với những nội dung luyện tập, ôn tập Đối với các nội dung lý thuyết thì hợp đồng chỉ được thực hiện nếu các nhiệm vụ học tập không được yêu cầu thực hiện theo một thứ tự nhất định Học theo hợp đồng đôi khi bị nhầm với học cá nhân Tuy nhiên trong học theo hợp đồng không phải không có nhiệm vụ lắng nghe và trình bày Học theo hợp đồng có thể có hoạt động theo cặp, theo nhóm (có thỏa thuận hướng dẫn rõ ràng) Các nhiệm vụ làm theo nhóm, các nhiệm vụ bắt buộc và tự chọn có thể làm cho các hoạt động học theo hợp đồng phong phú và hấp dẫn hơn vì khi đó học sinh có thể thể hiện khả năng sáng tạo của mình, có thể xây dựng, thực hành các kỹ năng xã hội như kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thể hiện mình với người khác, kỹ năng trình bày vấn đề

1.2.1.3 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học theo hợp đồng

Trong học theo hợp đồng, giáo viên là người: thiết kế, xây dựng các nhiệm vụ, bài tập trong hợp đồng; tổ chức, hướng dẫn học sinh nghiên cứu hợp đồng, kí kết hợp đồng và thực hiện hợp đồng theo năng lực, trình độ và nhịp độ học tập của cá nhân nhằm đạt được mục tiêu dạy học; đánh giá, thẩm định sản phẩm hoạt động học tập của học sinh

Học sinh là người thực hiện nội dung học tập theo khả năng của mình: học sinh có thể quyết định nhiệm vụ nào cần thực hiện trước và có thể dành bao nhiêu thời gian cho nhiệm vụ đó Học sinh phải tự giải quyết các vấn đề nảy sinh trong quá trình học tập với sự hỗ trợ của giáo viên hoặc học sinh khác (nếu cần) Như vậy, học sinh có thể quyết định tạo ra một môi trường học tập cá nhân phù hợp để đạt hiệu quả theo hợp đồng đã kí

1.2.1.4 Ưu điểm và hạn chế của dạy học theo hợp đồng

Dạy học theo hợp đồng cũng giống như những hình thức dạy học khác cũng có những ưu điểm và những hạn chế Vì vậy, khi tổ chức dạy học theo hợp đồng giáo viên cần quan tâm khai thác các ưu điểm và đồng thời biết khắc phục những hạn chế của hình thức dạy học này để giúp cho giờ học đạt

được kết quả cao hơn Dạy học theo hợp đồng có những ưu điểm và hạn chế sau:

a Ưu điểm

- Cho phép giáo viên nắm được năng lực học tập của từng học sinh:

Giáo viên có thể biết được năng lực của từng học sinh thông qua hoạt động học tập từ đó có hướng giúp đỡ phù hợp đối với học sinh yếu kém và phát huy năng lực học tập của học sinh khá giỏi

- Cho phép phân hóa nhịp độ và trình độ của học sinh: Cá nhân học

sinh được phép tự quyết định về thứ tự thực hiện nhiệm vụ, chọn nhiệm vụ tự chọn, thời gian thực hiện nhiệm vụ theo khả năng của mình, phù hợp với nhịp độ và trình độ phát huy khả năng của mỗi cá nhân

- Rèn luyện khả năng làm việc độc lập của học sinh: Học sinh có thể

độc lập thực hiện nhiệm vụ cần hay không cần sự hỗ trợ của giáo viên hoặc học sinh khác

- Tạo điều kiện cho học sinh được hỗ trợ cá nhân: Sự hỗ trợ của giáo

viên qua các phiếu hỗ trợ được xây dựng phù hợp với từng trình độ của học sinh Nhu cầu hỗ trợ ít đối với học sinh khá, nhu cầu hỗ trợ nhiều đối với học sinh yếu kém Do đó phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh giỏi

và tạo điều kiện để học sinh yếu kém có cơ hội phát triển, hoàn thành nhiệm

vụ học tập tốt hơn

- Hoạt động học tập của học sinh đa dạng phong phú hơn: Do có hệ

thống các nhiệm vụ, bài tập đa dạng phong phú và cách thức thực hiện phần lớn do học sinh tự quyết định tạo nên sự đa dạng trong hoạt động học tập của học sinh

- Tạo điều kiện cho học sinh được lựa chọn phù hợp với năng lực: Học

sinh có thể chọn nhiệm vụ tự chọn, chọn mức độ trợ giúp hoặc cách thức thực hiện phù hợp với năng lực của mình

- Tăng cường trách nhiệm học tập đối với học sinh: Học sinh đã kí hợp

đồng với giáo viên nên có trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ theo hợp đồng đã kí

- Tăng cường sự tương tác giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh

với học sinh: Giáo viên có thời gian hỗ trợ cá nhân học sinh nên chắc chắn

tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh có nhu cầu trợ giúp Học sinh khá, giỏi sau khi hoàn thành nhiệm vụ, bài tập của mình có thể hỗ trợ các học sinh yếu có nhu cầu cần sự trợ giúp

- Tạo cơ hội cho học sinh tham gia vào quá trình đánh giá: Học sinh

được khuyến khích tự đánh giá sản phẩm của mình và đánh giá sản phẩm của thành viên khác

- Tăng cường cảm giác thoải mái và dấn thân của học sinh: Có thể nói,

thỉnh thoảng tổ chức học theo hợp đồng sẽ mang đến một sự đổi mới trong lớp học, khiến học sinh hứng thú hơn Học theo hợp đồng mang đến cơ hội phân hóa, cá thể hóa học sinh (trái ngược với việc dạy đồng loạt) Ngoài ra các kỹ năng như lập kế hoạch, làm việc theo nhóm, sắp xếp công việc, tự tổ chức và quản lý được phát triển và được giám sát thường xuyên

b Hạn chế

- Cần thời gian nhất định để làm quen với hình thức: Đây là một hình

thức dạy học mới, một cách học tập mới không giống với học tập truyền thống nên cần hướng dẫn để học sinh biết cách học theo hợp đồng Học sinh cần được làm quen với cách làm việc, đặc biệt là làm việc độc lập và thực hiện cam kết theo hợp đồng

- Không phải mọi nội dung đều có thể tổ chức dạy học theo hợp đồng:

Hình thức học theo hợp đồng chủ yếu phù hợp với các nội dung ôn tập, luyện tập thực hành Với các bài hình thành kiến thức và kỹ năng mới giáo viên cần cân nhắc kĩ trước khi áp dụng để đảm bảo đúng đặc trưng của phương pháp này

- Đòi hỏi thời gian và công sức của giáo viên cho việc chuẩn bị và tổ

chức dạy học: Thiết kế HĐHT bao gồm cả xây dựng các nhiệm vụ đa dạng,

phân hóa và chuẩn bị đủ các tài liệu (các bài tập, tư liệu, đáp án, phiếu hỗ trợ, ) Phần chuẩn bị này cần nhiều thời gian và trí lực của giáo viên Hơn nữa việc tổ chức dạy học trên lớp để đáp ứng với sự khác biệt của học sinh cũng là một vấn đề khó khăn đối với giáo viên nhất là đối với giáo viên mới bắt đầu làm quen với hình thức này

- Đối tượng học sinh: Hình thức này chỉ có thể áp dụng đối với những học

sinh có khả năng đọc hiểu và thực hiện các nhiệm vụ một cách tương đối độc lập đồng thời biết cách làm việc hợp tác với mức độ chủ động tương đối cao Do đó, trong lớp học nếu học sinh có sự chênh lệch quá lớn về mặt bằng kiến thức thì việc vận dụng hình thức dạy học này khó đạt hiệu quả cao

- Phương tiện học tập: Học theo hợp đồng cần nhiều sự hỗ trợ từ các

phương tiện hiện đại như máy chiếu Overhead, máy chiếu Projecter, computer hay cần có các phương tiện khác như bảng phụ, giấy trong, bút viết giấy trong, bảng hoạt động nhóm

- Một nguy cơ có thể xảy ra là một số giáo viên không bố trí đủ thời gian cho học sinh thực hiện hợp đồng trên lớp nên các em phải thực hiện hoạt động tự chọn ở nhà, hoặc họ trông đợi là học sinh thực hiện các hoạt động ấy như bài tập về nhà

1.2.1.5 Những yêu cầu khi tổ chức dạy học theo hợp đồng

a Nội dung

Nội dung được lựa chọn phù hợp, đa dạng và phong phú với việc học theo hợp đồng để học sinh có thể thực hiện linh hoạt theo nhu cầu, nhịp độ và năng lực

b Thời gian

Cần có đủ thời gian để học sinh nghiên cứu hợp đồng, lựa chọn nhiệm vụ,

kí hợp đồng, thực hiện hợp đồng, và nghiệm thu hợp đồng một cách thích hợp

Giáo viên phải quyết định thời gian của học theo hợp đồng trong quá trình dạy học (trong ngày, tuần, tháng, …) Việc xác định thời hạn của hợp đồng theo số các tiết học trên lớp là tốt nhất để giúp học sinh quản lý thời gian tốt hơn Tuy nhiên đối với đối tượng học sinh khá, giỏi như học sinh lớp chọn thì việc lựa chọn hợp đồng dài hạn sẽ phát huy được khả năng sáng tạo, khả năng tự học và tự nghiên cứu của học sinh Do đó, chúng ta có thể xác định thời lượng cho từng hợp đồng cụ thể

c Tài liệu

Các tài liệu cần được chuẩn bị đầy đủ Trước hết, học theo hợp đồng chủ yếu dựa trên các sách bài tập sẵn có, khi đó hợp đồng sẽ chỉ đơn giản chỉ

ra số trang và số các bài tập nhất định

Chuẩn bị tài liệu được xem là điểm xuất phát duy nhất Bước tiếp theo, giáo viên chuẩn bị những nhiệm vụ được viết trên tấm thẻ hoặc những phiếu làm bài riêng Ngay cả khi có những phần tham khảo trong sách bài tập, bước thứ hai này cho phép học sinh có nhiều sự độc lập hơn Giáo viên có thể bổ sung những nhiệm vụ mới hoặc sửa đổi những bài tập cũ

d Tổ chức

Hình thức dạy học theo hợp đồng khá mới mẻ đối với giáo viên và học sinh, vì thế ban đầu có thể làm quen qua một số giờ học và cần tập trung vào dạng hợp đồng đơn giản, sau đó sẽ tăng dần mức độ phân hóa trong hợp đồng

và có thể không chỉ áp dụng những hợp đồng ngắn hạn mà dần dần còn áp dụng hợp đồng kéo dài trong một tuần hoặc dài hơn

Giáo viên có thể thiết kế thời gian áp dụng học theo hợp đồng trong kế hoạch giảng dạy hàng năm của mình Tuy nhiên, nếu tuần nào cũng tổ chức dạy học theo hợp đồng thì kế hoạch không mang tính khả thi Mỗi tháng có thể tổ chức 1 hợp đồng kéo dài trong 1 tuần, chẳng hạn như bao gồm các bài tập ôn tập lại những nội dung kiến thức đã học

Giáo viên có kinh nghiệm tổ chức học sinh học theo hợp đồng có thể tổ chức hợp đồng kéo dài 1 hay 2 tuần Trong những giờ học này, học theo hợp đồng là một phần trong những việc hàng ngày và được tổ chức hàng tuần Đối với giáo viên mới áp dụng hình thức này nên tổ chức mỗi tháng hay mỗi học

kỳ 1 hợp đồng Lý do là việc tổ chức học theo hợp đồng cần có thời gian và công sức cho việc chuẩn bị, thực hiện và rút kinh nghiệm

e Đánh giá

Khi hợp đồng hoàn thành, học sinh vẫn có thể được tham gia tích cực vào việc đánh giá, tự đánh giá Thay vì đánh giá dựa trên nhận xét của giáo viên hoặc đánh giá theo kết quả hoạt động, một hình thức đánh giá trên phạm

vi rộng hơn có thể được áp dụng như một phương pháp tăng cường sự tham gia trong các hoạt động của học sinh

Cơ sở của hình thức đánh giá này là bản hợp đồng, trong đó học sinh sẽ trình bày những hoạt động đã hoàn thành và kết quả Điều này thể hiện sự tiến

bộ mà học sinh đã đạt được và giúp phát hiện những khó khăn gặp phải Giáo viên có thể phát hiện được mức độ phù hợp về nội dung kiến thức, khối lượng công việc, thời gian dành cho hợp đồng đối với trình độ và năng lực của học sinh Kết quả học tập của một học sinh nào đó có bị ảnh hưởng, chi phối bởi học sinh khác trong lớp gây ra hay không? Học sinh có gặp phải vấn đề khó khăn gì ở gia đình hay không? …

Khi chuẩn bị cho hợp đồng tiếp theo, giáo viên cần dựa trên kết quả đánh giá của hợp đồng trước đó

f Tổ chức lại lớp học

Trong học theo hợp đồng, không cần phải sắp xếp lại lớp học Giáo viên hoàn toàn có thể tổ chức lớp học theo hình thức này trong lớp học nhỏ với không gian hạn chế, ít điều kiện di chuyển

Tuy nhiên, học theo hợp đồng sẽ hiệu quả hơn nếu có điều kiện sắp xếp lại lớp học Các bàn học có thể được kê lại (cho học sinh ngồi đối diện nhau hoặc ngồi theo vòng tròn) nhằm thu hút học sinh làm việc tập trung hơn trong nhóm Sự sắp xếp các góc và bố trí phương tiện dạy học cần tạo ra cơ hội và thách thức đối với học sinh trong khi thực hiện nhiệm vụ trong hợp đồng

g Điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị

Dạy học theo hợp đồng cũng đòi hỏi một số điều kiện về trường lớp, thiết bị dạy học, đồ dùng dạy học như: Computer, máy chiếu Overhead, máy

chiếu projecter, giấy trong, bút viết trên giấy trong, bảng phụ

1.2.2 Mối quan hệ giữa dạy học theo hợp đồng với các phương pháp dạy học tích cực khác trong quá trình tổ chức dạy học

Dạy học theo hợp đồng có sự phối hợp chặt chẽ những PPDH tích cực, những hình thức dạy học và những quan điểm dạy học khác Trong dạy học theo hợp đồng nếu không có sự phối hợp các quan điểm, các hình thức, các PPDH tích cực khác dễ dẫn đến sự nhàm chán, thiếu hiệu quả trong quá trình

học tập của học sinh Việc vận dụng, lồng ghép các phương pháp dạy học khác nhau cùng với việc lựa chọn sử dụng phù hợp các kĩ thuật dạy học tích cực giúp học sinh học tập tốt nhất Trong quá trình học tập, người học phải thực hiện những nhiệm vụ học tập đã kí kết trong hợp đồng và hoàn thành các sản phẩm của cá nhân hay nhóm mình tham gia Dạy học theo hợp đồng là một hình thức của dạy học trong hoạt động và bằng hoạt động

Trong quá trình thực hiện hoạt động học tập, cá nhân có thể tự lực hay tương tác nhóm để hoàn thành nhiệm vụ được giao Trong quá trình thực hiện những hoạt động nhóm, người học cần tiến hành làm việc theo nhóm Do đó, trong dạy học theo hợp đồng, giáo viên cần phải vận dụng phương pháp dạy học hợp tác để tổ chức các hoạt động dạy học cần thiết giúp học sinh hoàn thành hoạt động học tập của mình Bên cạnh đó để thực hiện các nhiệm vụ trong hợp đồng đôi lúc học sinh cần sự hỗ trợ từ các phiếu hỗ trợ, từ các bạn xung quanh hay từ sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên Vì vậy, giáo viên cần thiết lập hệ thống các gợi ý, câu hỏi, các cách tìm và giải quyết vấn đề nhằm

hỗ trợ tốt cho học sinh trong quá trình hoạt động học tập diễn ra Đây là một hình thức vận dụng dạy học giải quyết vấn đề

Đối với việc trình bày sản phẩm, giáo viên giúp học sinh có điều kiện thăm quan sản phẩm của nhóm bạn hay cá nhân khác từ đó học hỏi và rút kinh nghiệm cho bản thân và để thực hiện khâu này hiệu quả hơn giáo viên nên sử dụng phối hợp phương pháp học theo góc

Để hoàn thành sản phẩm HĐHT chung của nhóm, học sinh trong nhóm cần tiến hành trao đổi, thảo luận về những nội dung cẩn tìm hiểu, nghiên cứu

để thống nhất và có được sản phẩm chung của nhóm Trong quá trình tổ chức cho các nhóm báo cáo sản phẩm hoạt động học tập, giáo viên cùng học sinh trao đổi, đánh giá, nhận xét, góp ý về sản phẩm của nhóm trình bày Như vậy, trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học theo hình thức này nhiều lúc giáo viên cần vận dụng phương pháp thảo luận để tổ chức các hoạt động hiệu quả hơn

Như vậy để tổ chức tốt dạy học theo hợp đồng giáo viên sử dụng phối hợp với các phương pháp dạy học khác nhau nhằm mang lại hiệu quả cao hơn trong công việc giảng dạy của giáo viên và trong học tập của học sinh

1.2.3 Một số kĩ thuật dạy học tích cực có thể áp dụng trong hình thức dạy học theo hợp đồng [11]

1.2.3.1 Kĩ thuật khăn phủ bàn

Kĩ thuật khăn phủ bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và nhóm

 Mục tiêu

- Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực của học sinh

- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân học sinh

- Phát triển mô hình có sự tương tác giữa học sinh với học sinh

 Cách tiến hành:

- Chia học sinh thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0

- Trên giấy A0 chia thành các phần, gồm phần chính giữa và các phần xung quanh Phần xung quanh được chia theo số thành viên của nhóm (ví dụ nhóm 4 người) Mỗi người ngồi vào vị trí tương ứng với từng phần xung quanh

24

3

1

Viếtýkiếncánhân

Viết ý kiến cá nhân

Viếtýkiếncánhân

Ý kiến chungcủa cả nhómViết ý kiến cá nhân

Sơ đồ 1.1: Kĩ thuật “khăn phủ bàn”

- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trả lời câu hỏi theo cách nghĩ, cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy của mình trên tờ A0

- Trên cơ sở những ý kiến của mỗi cá nhân, học sinh thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy A0 “Khăn phủ bàn”

 Cách tiến hành: Hoạt động học tập được tiến hành theo 2 giai đoạn thể hiện qua sơ đồ kĩ thuật sau:

Nhóm mảnh ghép

1 2 3 1 2 3 1 2 3

Giai đoạn 1:“Nhóm chuyên sâu”

Lớp học chia thành các nhóm (khoảng từ 3 – 6 học sinh) Mỗi nhóm được giao nhiệm vụ tìm hiểu hoặc nghiên cứu sâu một phần nội dung học tập khác nhau nhưng có sự liên quan chặt chẽ với nhau Các nhóm này được gọi

là “nhóm chuyên sâu” Các nhóm nhận nhiệm vụ và nghiên cứu, thảo luận, đảm bảo mỗi thành viên trong các nhóm đều nắm vững và có khả năng trình bày lại được các nội dung trong nhiệm vụ được giao cho các bạn ở nhóm khác Mỗi học sinh trở thành “chuyên sâu” của lĩnh vực đã tìm hiểu trong nhóm mới ở giai đoạn tiếp theo

Giai đoạn 2: “Nhóm mảnh ghép”

- Sau khi hoàn thành ở giai đoạn 1, mỗi học sinh từ các nhóm “chuyên sâu” khác nhau hợp thành các nhóm mới, gọi là “nhóm mảnh ghép” Lúc này mỗi học sinh “chuyên sâu” trở thành những “mảnh ghép” trong “nhóm mảnh ghép” Các học sinh phải lắp ghép các mảng kiến thức thành một “bức tranh” tổng thể

- Từng học sinh từ các nhóm “chuyên sâu” trong nhóm “mảnh ghép” lần lượt trình bày lại nội dung tìm hiểu của mình Đảm bảo tất cả các thành viên trong nhóm “mảnh ghép” nắm bắt được đầy đủ toàn bộ nội dung của các nhóm chuyên sâu giống như nhìn thấy một “bức tranh” tổng thể

- Sau đó nhiệm vụ mới được giao cho các nhóm “mảnh ghép” Nhiệm

vụ này mang tính khái quát, tổng hợp toàn bộ nội dung đã được tìm hiểu từ các nhóm “chuyên sâu” Bằng cách này, học sinh có thể nhận thấy những phần vừa thực hiện không chỉ để giải trí đơn thuần mà thật sự là những nội dung học tập quan trọng

1.2.3.3 Sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy, là con đường dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Đồng thời

là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó: “sắp xếp” ý nghĩ

Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép có thể sử dụng màu sắc và hình ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng

 Mục tiêu: Sử dụng trong dạy học mang lại hiệu quả cao, phát triển tư duy lôgic, khả năng phân tích tổng hợp, học sinh hiểu bài, nhớ lâu thay cho ghi nhớ dưới dạng thuộc lòng

 Tác dụng với học sinh: Phù hợp với tâm sinh lí học sinh, đơn giản, dễ hiểu thay cho việc ghi nhớ lý thuyết bằng ghi nhớ dưới dạng sơ đồ hoá kiến thức

 Cách tiến hành:

- Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khoá thể hiện một

ý tưởng, khái niệm, chủ đề hay nội dung chính

- Từ trung tâm sẽ được phát triển nối với các hình ảnh hay từ khoá là các tiểu chủ đề cấp 1 liên quan bằng các nhánh chính (thường tô đậm nét)

- Từ các nhánh chính tiếp tục phát triển phân nhánh đến các hình ảnh hay từ khoá là tiểu chủ đề cấp 2 có liên quan đến nhánh chính

- Cứ thế, sự phân nhánh tiếp tục và các khái niệm, nội dung hay vấn đề liên quan luôn được kết nối với nhau

1.2.3.4 Kĩ thuật KWL (Trong đó K (Know) - Những điều đã biết; W (Want

to know) - Những điều muốn biết; L (Learned) - Những điều đã học được

Là sơ đồ liên hệ các kiến thức đã biết liên quan đến bài học, các kiến thức muốn biết và các kiến thức được học sau bài học

 Mục tiêu: Học sinh xác định được động cơ, nhiệm vụ học tập và tự đánh giá kết quả học tập sau nội dung bài học thông qua việc xác định những hiểu biết, kinh nghiệm và kiến thức mới và đánh giá kết quả của mình sau bài học Trên cơ sở kết quả thu được; Tăng cường tính độc lập của học sinh; Phát triển

mô hình có sự tương tác giữa học sinh với học sinh; Giáo viên có thể đánh giá

được kết quả của giờ học thông qua tự đánh giá, thu hoạch của học sinh Trên

cơ sở đó điều chỉnh cách dạy của mình cho phù hợp

 Cách tiến hành:

Sau khi giới thiệu bài học, mục tiêu cần đạt của bài học, giáo viên phát phiếu học tập (KWL) Kĩ thuật này có thể thực hiện cho cá nhân hoặc cho nhóm học sinh

Học sinh điền các thông tin trên phiếu sau:

Tên bài học: Tên học sinh: Lớp Trường

K (Những điều đã biết)

W (Những điều muốn biết)

L (Những điều đã học được sau bài học)

-

-

Yêu cầu học sinh viết vào cột K những gì đã biết liên quan đến nội dung bài học hoặc chủ đề Sau đó viết vào cột W những gì các em muốn biết

về nội dung bài học hoặc chủ đề Sau khi kết thúc bài học hoặc chủ đề, học sinh điền vào cột L của phiếu những gì đã học được Lúc này, học sinh xác nhận những điều các em đã học được qua bài học đối chiếu với điều muốn biết, đã biết để đánh giá được kết quả học tập, sự tiến bộ của mình qua giờ học

1.2.3.5 Kĩ thuật học tập hợp tác

Kĩ thuật hợp tác không chỉ nhằm chuẩn bị cho học sinh hướng tới xã hội hợp tác sau này mà còn có thể giúp quá trình học tập tốt hơn Khi kĩ thuật hợp tác được sử dụng trong môi trường giáo dục, hầu hết các kết quả đều được cải thiện Tuy nhiên sự tiến bộ này không thể dẫn đến một cách dễ dàng, nhiệm vụ học tập cần phải khuyến khích sự phối hợp với nhau và các học sinh phải đạt được mức độ thành thạo nhất định khi làm việc cùng nhau

Một số nhiệm vụ đòi hỏi sự hợp tác thường liên quan đến hoạt động học tập, các nhiệm vụ này giúp nâng cao mối quan hệ của học sinh, học sinh học cách chia sẻ và tôn trọng lẫn nhau, phối hợp với nhau theo nhóm tạo cơ hội nhiều hơn cho học tập có sự phân hoá

Để đảm bảo học tập hợp tác có hiệu quả cần quan tâm đến năm yếu tố sau:

- Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các thành viên một cách tích cực: sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực có nghĩa là thành công của cả nhóm sẽ phụ thuộc vào thành công của từng cá nhân Những đóng góp của cá nhân cần được thể hiện rõ Điều này có thể đạt được thông qua hoạt động trong áp dụng

“kĩ thuật khăn phủ bàn”

- Trách nhiệm của cá nhân: Mỗi học sinh phải chịu trách nhiệm về đóng góp của mình trong toàn bộ kết quả của cả nhóm Làm việc cùng nhau

sẽ giúp nỗ lực của từng cá nhân hoàn thiện hơn

- Khuyến khích sự tương tác: Để gia tăng sự tương tác giữa học sinh với học sinh đòi hỏi cần thay đổi cách bố trí bàn ghế trong lớp học để học sinh được ngồi đối diện, nhìn thấy nhau Các nhiệm vụ cũng cần được thiết kế hợp

lí tạo ra những thách thức để học sinh khám phá, chia sẻ, phản hồi và hỗ trợ lẫn nhau Khi đã tạo thành thói quen học tập theo hình thức này, việc chuẩn bị bàn ghế, tổ chức hoạt động sẽ trở nên đơn giản, dễ dàng, nhanh chóng, không mất nhiều thời gian

- Rèn luyện các kĩ năng xã hội: Làm việc cùng nhau học sinh sẽ hiểu người khác theo những cách khác nhau, biết tin tưởng, lắng nghe, tôn trọng, chấp nhận và biết hỗ trợ nhau Đồng thời học sinh biết cách giải quyết vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ Những kĩ năng xã hội được hình thành một cách tốt nhất thông qua giao tiếp, vì vậy giáo viên cần có sự hướng dẫn và làm mẫu Đặc biệt chú ý đến kĩ năng nghe và nói, học sinh phải biết tôn trọng ý kiến của người khác, không ngắt lời người khác, diễn đạt lại ý kiến của người khác và kiểm tra lại việc hiểu nội dung đối thoại

- Cả nhóm thường xuyên rà soát công việc đang làm “Chúng ta đang làm như thế nào?” Để tăng hiệu quả làm việc của nhóm, học sinh có thể tiến hành việc đánh giá định kì và thường xuyên về tiến độ thực hiện nhiệm vụ của mình

1.2.4 Các dạng hợp đồng học tập

Nội dung này được trình bày theo tài liệu của Nguyễn Tuyết Nga – Leen Pil [30]

Thực tế có nhiều cách dạy học theo hợp đồng Điều này có nghĩa là tất

cả giáo viên đều có thể chủ động tổ chức dựa trên kinh nghiệm của mình Các hình thức hợp đồng có thể là những dạng đơn giản (có thể hoàn thành ngay) đến những dạng phức tạp đòi hỏi năng lực của giáo viên cũng như của học sinh Giáo viên là người quyết định nội dung hoạt động học tập mà họ mong muốn từ học sinh (được ghi vào trong HĐHT) Có thể phân chia các dạng hợp đồng khác nhau dựa vào mức độ đáp ứng sự phân hoá học sinh, và dựa vào thời gian thực hiện hợp đồng

1.2.4.1 Dựa vào mức độ đáp ứng sự phân hoá học sinh

Dựa vào mức độ đáp ứng sự phân hóa học sinh có thể phân thành 3 dạng hợp đồng cơ bản sau:

 Hợp đồng gồm các nhiệm vụ giống nhau cho tất cả học sinh

Lúc đầu mới áp dụng hình thức học theo hợp đồng, giáo viên thường sử dụng mẫu hợp đồng đơn giản này vì mẫu này đơn giản nhất, dễ chuẩn bị, tổ chức

và quản lý Dạng hợp đồng này cho phép học sinh học cách làm việc độc lập

Một số giáo viên thường xây dựng nhiệm vụ (bắt buộc) giống nhau cho tất cả học sinh, không làm từng hợp đồng riêng lẻ cho từng học sinh Chỉ có phần “nhiệm vụ cá nhân”, giáo viên mới chú ý đến nhu cầu cụ thể của từng học sinh Không phải học sinh nào cũng được yêu cầu làm phần này (mà chỉ

có học sinh có nhu cầu đặc biệt trong một khoảng thời gian cụ thể nào đó)

 Hợp đồng gồm các nhiệm vụ mang tính phân hóa

Dạng hợp đồng thứ 2 là sử dụng gói các nhiệm vụ mang tính thích ứng (phù hợp với từng học sinh) Nội dung của nhiệm vụ đáp ứng tối đa nhu cầu

và sở thích của học sinh Có nhiều dạng phân hóa trong học theo hợp đồng, có thể là những can thiệp nhỏ, đơn giản cho đến những dạng cá thể hóa phức tạp hơn Tùy từng nội dung học tập, điều kiện cụ thể (mức độ quen thuộc của giáo viên và học sinh với hình thức học theo hợp đồng, trình độ của giáo viên, học sinh và đặc biệt mức độ tự định hướng và mức độ thực hiện nhiệm vụ độc lập của học sinh) giáo viên có thể tạo ra nhiều sự phân hóa trong học theo hợp đồng

Hợp đồng phải thể hiện sự đa dạng hóa, có thể thể hiện ở một loạt các nhiệm vụ, không chỉ cho từng lĩnh vực nội dung từ Toán học đến âm nhạc mà còn là sự đa dạng trong thực hiện nhiệm vụ từ nhiệm vụ viết trên giấy đến nhiệm vụ hoạt động vận động, trải nghiệm Trong quá trình thực hiện hợp đồng, học sinh thực hành các nội dung môn học, tự tìm tòi, khám phá các nội dung mới

Ngoài ra, học theo hợp đồng không chỉ giới hạn ở hoạt động cá nhân

mà có thể thực hiện được theo cặp, theo nhóm, trong khi đó đối với một số học sinh cần thiết phải có sự hướng dẫn của giáo viên trong hợp đồng Học theo hợp đồng có thể kết hợp với học theo dự án và học theo góc Với sự đa dạng, phong phú của các nhiệm vụ, học sinh có nhiều cơ hội “học cách học”

và các kỹ năng xã hội khác

Mẫu hợp đồng có thể là:

Môn: ……… Thời gian: Từ ……… đến ………

Những kí hiệu dùng trong hợp đồng

 = Tô màu hộp này khi đã hoàn thành xong bài tập

 = Thời gian

 = Nội dung cần thực hiện chính xác

 = Tôi sẽ nhận được các thông tin bổ sung

 = Tôi sẽ được hỗ trợ

 = Tôi cần nhận thêm tài liệu bổ sung

 = Tôi tự hoàn thành bài tập này

 = Tôi làm việc cùng một bạn khác cùng lớp

 = Hoạt động nhóm

 = Bài khó

 = Tôi sẽ tự chữa bài của mình

 = Giáo viên sẽ chữa bài của tôi

 = Tôi thực sự thích nhiệm vụ này

 = Tôi không thích nhiệm vụ này

 = Tôi thấy nhiệm vụ này thật nhàm chán

 = Tôi đã hoàn thành tốt nhiệm vụ này

 = Tôi đã không hoàn thành tốt nhiệm vụ này

= Ý kiến của giáo viên

 Hợp đồng có hướng dẫn theo nhóm nhỏ

Với loại hợp đồng có hướng dẫn theo nhóm nhỏ, đại diện nhóm sẽ kí kết hợp đồng Trong hợp đồng nhóm có nhiệm vụ cá nhân và nhiệm vụ của

nhóm Ví dụ: cá nhân làm việc độc lập sau đó trao đổi trong nhóm, kết quả, ý

kiến cuối cùng là chung của nhóm, trong thảo luận nhóm có thể kết hợp các

kỹ thuật dạy học như kỹ thuật khăn trải bàn, kỹ thuật dạy học hợp tác, sơ đồ

tư duy, kỹ thuật mảnh ghép, kỹ thuật KWL

Trong những giờ học áp dụng học theo hợp đồng, giáo viên dành thời gian để hướng dẫn cho cá nhân hoặc hướng dẫn cho nhóm nhỏ Có thể mời giáo viên khác đến hỗ trợ: giáo viên chính quản lý lớp trong khi giáo viên hỗ trợ có nhiệm vụ làm việc với cá nhân học sinh hoặc giáo viên hỗ trợ giúp quản lý chung cả lớp khi giáo viên chính hỗ trợ cho các nhóm học sinh

1.2.4.2 Dựa vào thời gian hợp đồng

Dựa vào thời gian hợp đồng có thể chia thành 2 dạng hợp đồng: Hợp

đồng ngắn hạn và hợp đồng dài hạn

 Hợp đồng ngắn hạn (không nhất thiết thực hiện trong 1 tiết học)

Đối với việc lập thời gian cho hoạt động học theo hợp đồng, giáo viên

có thể bố trí thời gian ví dụ như từ 40 đến 50 phút hoặc lâu hơn Cần chú ý đến các yếu tố liên quan như độ tuổi của học sinh (liệu học sinh có thể tự làm việc được chưa, có thể tập trung trong khoảng thời gian dài chưa?) Loại nhiệm vụ cũng quyết định thời gian học theo hợp đồng (một số nhiệm vụ cần nhiều thời gian để hoàn thành, hoặc có nhiệm vụ cần sự liên tục, không bị ngắt quãng) như việc tổ chức và thực hiện thí nghiệm, bài tập gồm một chuỗi các hoạt động liên quan, vẽ tranh …Giáo viên cũng có thể tổ chức dạy học theo hợp đồng trong một hoặc nhiều tiết học

Khi đưa hình thức học theo hợp đồng vào thời gian học tập trên lớp, giáo viên cần lưu ý bố trí thời lượng sao cho học sinh có đủ thời gian để

chuẩn bị: Chọn nhiệm vụ và quản lý thời gian Nếu bố trí ít thời gian quá, học sinh không có cơ hội để chuẩn bị, lựa chọn cẩn thận Vì vậy, đôi khi giáo viên buộc phải bố trí thêm thời gian cho tiết học để áp dụng hình thức này

 Hợp đồng dài hạn (Hợp đồng theo tuần hoặc theo tháng, …)

Hầu hết các hợp đồng kéo dài 1 hoặc 2 tuần Hợp đồng kéo dài 1 tuần

là tốt nhất để học sinh dễ theo dõi Đồng thời, nó thúc đẩy việc lập kế hoạch học theo hợp đồng bao gồm xem xét tổng thể thời gian và khối lượng công việc Một số hợp đồng có bao gồm các bài tập dự án (được thực hiện trong thời gian của một chuỗi các hợp đồng) Trong trường hợp này, cần nêu rõ thời gian cho hợp đồng trình bày bài tập này trong thư hợp đồng

Với các học sinh ở các lớp lớn hơn, có thể tổ chức dạy học theo hợp đồng với thời gian dài

1.2.5 Đánh giá trong dạy học theo hợp đồng

Để dạy học theo hợp đồng có hiệu quả giáo viên phải dựa vào các tiêu chí đánh giá kế hoạch bài học, thiết kế bài giảng và quá trình thực hiện giờ dạy để điều chỉnh phù hợp và có hiệu quả hơn trong các giờ giảng có vận dụng hình thức dạy học theo hợp đồng cụ thể các tiêu chí đó được trình bày trong các phiếu đánh giá sau đây

1.2.5.1 Phiếu đánh giá kế hoạch bài học áp dụng hình thức dạy học theo hợp đồng [11]

PHIẾU ĐÁNH GIÁ KẾ HOẠCH BÀI HỌC

Áp dụng hình thức dạy học theo hợp đồng

Họ tên người thiết kế: Trường Tỉnh Tên bài: Môn Lớp

Họ tên người đánh giá:

Chuyên môn Chức vụ Đơn vị công tác:

đa

Điểm đánh giá Nhận xét

1 Hiểu biết về đối tượng (người học) 2

1.1 Nêu được những kiến thức, kỹ năng

học sinh đã biết có liên quan đến bài học 1

1.2 Nêu được những kiến thức, kỹ năng

2.2 Viết mục tiêu cụ thể và là căn cứ để

3.1 Nêu rõ đồ dùng dạy học cho người

dạy, người học Đồ dùng phù hợp với

học theo hợp đồng khả thi

1

3.2 Thiết kế các bài tập, nhiệm vụ phù

hợp với nội dung bài học, đảm bảo tính

thiết thực, hiệu quả và khả thi

* Nhiệm vụ bắt buộc bám sát chuẩn kiến

thức kĩ năng

* Nhiệm vụ tự chọn liên quan đến nội

dung bài học, nhằm củng cố, mở rộng,

4