Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật đối với chuối tây nuôi cấy mô tại Bắc Kạn

Trong thời gian gần đây các nhà khoa học đã đầu tư nghiên cứu nhằm tạo ra được những cây giống có chất lượng cao, cho năng suất cao và phẩm chất tốt mà giá thành có thể chấp nhận được th

––––––––––––––––

MA THỊ DIỄM

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP

KỸ THUẬT ĐỐI VỚI CHUỐI TÂY NUÔI CẤY MÔ

TẠI BẮC KẠN

Chuyên ngành: Khoa học cây trồng

Mã số: 60.62.01.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐÀO THANH VÂN

Thái Nguyên - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng:

Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được sử dụng, công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào

Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn Các thông tin, tài liệu trình bày trong luận văn này đều được ghi rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Ma Thị Diễm

Ban lãnh đạo Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Bắc Kạn, các đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện về thời gian cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Chân thành cảm ơn lãnh đạo, bà con nông dân 2 xã Xuất Hoá, Nông Thượng, thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn đã quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện

để tôi tiến hành các thí nghiệm nghiên cứu khoa học tại địa phương

Tác giả luận văn

Ma Thị Diễm

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài 5

1.1.1 Cơ sở khoa học 5

1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 5

1.2 Nguồn gốc, sự phân bố và hệ thống phân loại chuối 6

1.2.1 Nguồn gốc và phân bố 6

1.2.2 Phân loại 8

1.2.3 Một số giống chuối được trồng phổ biến ở Việt Nam 10

1.3 Đặc điểm thực vật học, sinh thái học của cây chuối 13

1.3.1 Các nghiên cứu về đặc điểm thực vật học 13

1.3.2 Những nghiên cứu về sinh thái học 16

1.4 Một số nghiên cứu về kỹ thuật đối với cây chuối 20

1.5 Tình hình sản xuất chuối trên thế giới và Việt Nam 24

1.5.1 Tình hình sản xuất chuối trên thế giới 24

1.5.2 Tình hình sản xuất chuối của Việt Nam 26

1.5.3 Tình hình sản xuất chuối tại Bắc Kạn 29

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 33

2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 33

2.2 Nội dung nghiên cứu 33

2.3 Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 34

2.4 Tình hình sâu bệnh hại 35

2.5 Thành phần của một số vật liệu tham gia thí nghiệm 35

2.5.1 Phân bón lá KanhumatP 35

2.5.2 Phân bón lá Vibio 35

Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 36

3.1 Đặc điểm tự nhiên, khí hậu và sản xuất chuối tại thị xã bắc kạn 36

3.1.1 Đặc điểm tự nhiên 36

3.1.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của độ dốc địa hình đến sinh trưởng, phát triển của chuối nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 38

3.1.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của thời vụ trồng đến sinh trưởng, phát triển của chuối nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 42

3.1.4 Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại phân bón qua lá đến sinh trưởng, phát triển của chuối nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 46

3.1.5 Nghiên cứu ảnh hưởng hình thức canh tác đến sinh trưởng, phát triển của chuối nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 49

3.1.6 Tình hình sâu bệnh hại 51

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 53

5.1 Kết luận 53

5.2 Đề nghị 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

PHỤ LỤC 56

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CV% : Sai số thí nghiệm

EU : Liên minh châu Âu

FAO : Tổ chức Nông lương Liên hiệp quốc

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Phân loại các nhóm chuối ở Việt Nam theo đặc điểm hình thái 9 Bảng 1.2: Khối lượng quả/ buồng và cấp buồng cây chuối theo từng

tháng thu hoạch 17 Bảng 1.3 Diện tích, năng suất và sản lượng chuối của 10 nước có sản

lượng lớn trên thế giới năm 2010 25 Bảng 1.4 Diện tích chuối cho thu hoạch tại một số vùng 27 Bảng 1.5 Sản lượng chuối tại một số vùng 28 Bảng 1.6 Tình hình sản xuất, thu hoạch và tiêu thụ chuối tại xã Nông

Thượng và Xuất Hóa, thị xã Bắc Kạn 30 Bảng 1.7 Tình hình áp dụng các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất chuối

tại thị xã Bắc Kạn 31 Bảng 3.1 Một số yếu tố thời tiết tại Thị xã Bắc Kạn 37 Bảng 3.2 Ảnh hưởng của địa hình đến một số chỉ tiêu sinh trưởng, phát

triển của chuối tây nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 39 Bảng 3.3 Ảnh hưởng của địa hình đến năng suất và các yếu tố cấu thành

năng suất của chuối tây nuôi cấy mô 40 Bảng 3.4 Ảnh hưởng của địa hình đến một số chỉ tiêu về quả của chuối

tây nuôi cấy mô 41 Bảng 3.5 Ảnh hưởng của thời vụ đến một số chỉ tiêu về sinh trưởng,

phát triển của chuối tây nuôi cấy mô 43 Bảng 3.6 Ảnh hưởng của thời vụ đến một số chỉ tiêu về quả của chuối

tây nuôi cấy mô 44 Bảng 3.7 Ảnh hưởng của thời vụ đến năng suất và các yếu tố cấu thành

năng suất của chuối tây nuôi cấy mô tại xã Nông Thượng 45 Bảng 3.8 Ảnh hưởng của thời vụ đến tình hình sâu hại đến xã Nông Thượng 46

Bảng 3.9 Ảnh hưởng của phân bón qua lá đến các chỉ tiêu sinh trưởng

cuối cùng của chuối tây nuôi cấy mô 47 Bảng 3.10 Ảnh hưởng của phân bón qua lá đến năng suất và các yếu tố

cấu thành năng suất của chuối tây nuôi cấy mô 47 Bảng 3.11 Ảnh hưởng của phân bón qua lá đến một số chỉ tiêu về quả

của chuối tây nuôi cấy mô 48 Bảng 3.12 Ảnh hưởng của hình thức canh tác đến các chỉ tiêu hình thái

của chuối tây nuôi cấy mô 49 Bảng 3.13 Ảnh hưởng của hình thức canh tác đến một số chỉ tiêu về quả

của chuối tây nuôi cấy mô 50 Bảng 3.14 Ảnh hưởng của hình thức canh tác đến năng suất và các yếu

tố cấu thành năng suất của chuối tây nuôi cấy mô 51 Bảng 3.15 Ảnh hưởng của thời vụ đến tình hình sâu hại của chuối nuôi

cấy mô tại xã Nông Thượng 52

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cây chuối Musa spp được trồng phổ biến trên 100 nước và có diện tích

trồng khoảng 10 triệu ha sản lượng hàng năm khoảng 88 triệu tấn Cây chuối được xếp là loại cây ăn quả đặc biệt quan tâm Trong thời gian gần đây các nhà khoa học đã đầu tư nghiên cứu nhằm tạo ra được những cây giống có chất lượng cao, cho năng suất cao và phẩm chất tốt mà giá thành có thể chấp nhận được thuận lợi để triển khai vào sản xuất ở quy mô thương mại

Chuối là loại trái cây nhiệt đới được trồng phổ biến ở nhiều quốc gia và vùng miền trên thế giới, đồng thời cũng chiếm một tỷ trọng đáng kể trong thương mại rau quả của toàn cầu, là cây có ưu thế xuất khẩu đứng đầu về khối lượng và đứng thứ hai về kim ngạch, sau cam trong cơ cấu xuất khẩu trái cây của thế giới Đây cũng là loại hàng hoá nhạy cảm về kinh tế, chính trị, xã hội Theo đánh giá của FAO, tổng kim ngạch xuất khẩu chuối đạt 16,8 triệu tấn vào năm 2010 Cùng với gạo, lúa mỳ thì chuối là một trong số những mặt hàng chủ lực của nhiều nước đang phát triển

Ở Việt Nam cây chuối đã được trồng phổ biến từ lâu đời rải rác trong các vườn gia đình khắp cả nước từ đồng bằng, trung du, đến miền núi và có vai trò quan trọng trong đời sống nhân dân Quả chuối được sử dụng làm lương thực, ăn tươi, làm bánh, kẹo, nước giải khát, bột dinh dưỡng cho trẻ em…Ngoài sản phẩm quả các bộ phận khác của cây chuối đều có thể sử dụng vào mục đích khác như thân giả dùng để chăn nuôi, cây non và hoa dùng làm rau, các phần khác có thể làm phân bón…hoặc phơi khô làm chất đốt

Sản lượng chuối ở nước ta luôn đứng đầu trong tổng các loại cây ăn quả Người ta ước tính, 1 ha trồng chuối đem lại giá trị sản phẩm bằng 3,8 ha trồng lúa, bằng 10 ha trồng lạc và bằng 6 ha trồng ớt Ngoài ra các phụ phẩm của sản xuất chuối như thân, lá, vỏ quả … là nguồn phân bón và thức ăn gia

súc giàu dinh dưỡng Với những đặc điểm trên, cây chuối đã và đang trở thành một trong những cây trồng tiềm năng có thể mang lại hiệu quả kinh tế cao góp phần vào công tác xóa đói giảm nghèo của người dân, đặc biệt đối với những người nông dân dân tộc vùng núi và trung du phía Bắc

Hiện nay, chuối được đánh giá là một trong ba cây ăn quả chính cam, chuối, dứa và diện tích trồng không ngừng tăng lên Năm 2010 diện tích chuối trong cả nước là 119.500 ha với sản lượng chuối 1.660.800 tấn

Hiện nay năng suất chuối ở Việt Nam còn rất thấp trung bình là 13,14 tấn/ha Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến năng suất thấp là do sản xuất đang sử dụng nhiều giống cũ với chất lượng chưa đồng đều, chưa có quy trình chính thức trong sản xuất và phát triển sản xuất Vì vậy, việc chọn lựa các biện pháp canh tác phù hợp với điều kiện của địa phương để tăng năng suất là hết sức cần thiết

Cây chuối yêu cầu mật độ trồng rất cao trung bình 1 ha chuối cần 1.500 cây giống, chuối là cây ăn quả ngắn ngày, nhanh cho thu hoạch nhưng nhanh phải trồng lại để có thể đạt năng suất cao và chất lượng quả tốt đảm bảo yêu cầu xuất khẩu Trong khi đó, các cây ăn quả khác thường chỉ cần vài trăm cây/ha; không chỉ thế mà hàng chục năm sau chưa phải trồng lại

Chính vì thế mà việc cung cấp cây giống đủ về số lượng và chất lượng

là vấn đề khó khăn, và muốn để sản phẩm chuối xuất khẩu trở thành một mặt hàng mạnh có sức cạnh tranh thì việc xây dựng những vùng trồng tập trung, những trang trại lớn ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất mới có thể đáp ứng được yêu cầu của thực tế sản xuất Hai giống chuối bản địa Phấn Vàng và chuối Bắc Kạn với đặc điểm như năng suất cao, chất lượng tốt, phù hợp với nhiều địa phương có các điều kiện địa hình thổ nhưỡng khí hậu khác nhau hiện đang được trồng khá rộng rãi tại một số tỉnh miền núi phía Bắc, tuy nhiên do các đặc điểm về điều kiện sản xuất của địa phương cùng với tập

quán canh tác của bà con nông dân dẫn đến hiệu quả sản xuất và chất lượng sản phẩm vẫn chưa cao

Bắc Kạn là một tỉnh miền núi phía Bắc, có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển các loại cây ăn quả và đã hình thành nhiều vùng sản xuất cây ăn quả đặc sản nổi tiếng: cam, quýt, mơ, chuối

Chuối là loại cây ăn quả được trồng ở hầu hết tất cả các huyện, thị của tỉnh Bắc Kạn, trong đó tập trung ở Thị xã Bắc Kạn với diện tích trên 500 ha hàng năm đạt sản lượng 8.000 tấn

Chuối trồng tại Thị xã Bắc Kạn tập trung ở một số xã: Thanh Vận, Xuất Hóa, Nông Thượng với chủ yếu là giống chuối tây do người dân nhân giống

và phát tán Việc trồng chuối đã đem lại một nguồn thu nhập đáng kể cho một

số hộ dân Tuy nhiên việc phát triển cây chuối còn mang tính tự phát, chưa chú trọng việc áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong việc canh tác loại cây ăn quả này nên năng suất thấp, chất lượng sản phẩm chưa cao, việc nhân giống chuối chủ yếu bằng chồi liên tục qua nhiều thế hệ nên giống bị thoái hoá, nhiều sâu bệnh hại lan truyền… nên ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng chuối tây tại TX Bắc Kạn

Cây chuối tây nuôi cấy mô đã được trồng thử nghiệm ở nhiều địa phương: Thái Nguyên, Bắc Giang, Hưng Yên cho kết quả tốt Để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi và điều chỉnh kinh tế nông lâm nghiệp trong quá trình phát triển kinh tế của thị xã Bắc Kạn, khai thác tiềm năng sẵn có của địa phương tạo ra nguồn hàng hoá phục vụ nhu cầu trong tỉnh và xuất khẩu, góp phần xoá đói giảm nghèo, từng bước ổn định và nâng cao đời sống của nhân dân các dân tộc trên địa bàn thì việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật mới vào trồng

và chăm sóc chuối tây nuôi cấy mô vào sản xuất là vấn đề rất cần thiết, do vậy

đề tài: “Nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật đối với chuối tây nuôi cấy

mô tại Bắc Kạn” vừa có cơ sở khoa học vừa có tính thực tiễn cao

2 Mục tiêu, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

2.1 Mục tiêu

Xác định một số biện pháp kỹ thuật đối với chuối tây nuôi cấy mô nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế trong sản xuất chuối tây tại thị xã Bắc Kạn

2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa trong việc định hướng khả năng sinh trưởng phát triển của chuối tây nuôi cấy mô Lựa chọn được biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp,…góp phần nâng cao năng suất, phẩm chất chuối tây tại thị xã Bắc Kạn

Bổ sung tư liệu để xây dựng hoàn thiện một số biện pháp kỹ thuật trong sản xuất chuối tây tại thị xã Bắc Kạn

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

1.1.1 Cơ sở khoa học

Nghiên cứu sự sinh trưởng, phát triển của cây chuối nuôi cấy mô để phát hiện các biểu hiện hình thái, các hiện tượng sinh lý của cây, nhằm xác định được giai đoạn, chu kỳ sinh trưởng khác nhau của cây chuối như thân, lá, hoa, quả Trên cở sở đó nghiên cứu áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác,

có ảnh hưởng tốt đến năng suất, chất lượng chuối Góp phần nâng cao sản lượng chuối, tăng thu nhập cho người dân

Chuối là cây ăn quả ngắn ngày, khả năng thích nghi rộng, sau trồng 12

- 24 tháng là đã cho thu hoạch tùy thuộc vào điều kiện trồng trọt và vật liệu nhân giống Cây chuối được trồng từ vật liệu nuôi cấy mô tế bào có các ưu điểm nổi bật: sạch bệnh, cây sinh trưởng khỏe, đồng đều, năng suất cao, chất lượng đảm bảo như cây mẹ Hiện nay chuối trồng từ cây nuôi cấy mô tế bào rất phổ biến trên thế giới và cũng đã được áp dụng tại các vùng trồng chuối thâm canh: Thái Nguyên, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Nội

1.1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Nông Thượng và Xuất Hóa là hai xã có kinh nghiệm trồng cây chuối tây

từ lâu đồng thời cũng là vùng có diện tích trồng chuối tập trung nhất của thị

xã Bắc Kạn hiện nay

Điều kiện tự nhiên và xã hội tại xã Nông Thượng và Xuất Hóa tương đối phù hợp cho việc thực hiện các mô hình dự án cũng như việc mở rộng mô hình đối với một số xã, phường trên địa bàn thị xã sau này

Xuất phát từ nhu cầu thay đổi tập quán canh tác của người dân địa phương để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả từ việc trồng chuối

1.2 Nguồn gốc, sự phân bố và hệ thống phân loại chuối

1.2.1 Nguồn gốc và phân bố

Từ xa xưa việc trồng và nhân giống chuối đã tồn tại Ở châu Đại Dương, nơi mà nghề nông đã có sớm nhất khoảng 8.000 năm trước Công nguyên

vùng này đầu tiên đã thấy xuất hiện chuối Austramusa, loài này đã được coi là

một trong những cây nông nghiệp đầu tiên Chúng được thu thập nhờ các cuộc thám hiểm, người ta tìm thấy chúng đầu tiên ở New Guinea (Simmonds, 1966) và được di chuyển đến Thái Bình Dương từ thời tiền sử (Krich, 1978) Khoảng 4000 năm trước Công nguyên việc giao lưu văn hóa và nông nghiệp được phát triển sớm nhất ở Thái Bình Dương và Đông Nam Á (Yên, 1993) Philippin cũng là một nước được trao đổi các cây trồng khác nhau trong đó có

những cây thuộc chi Emusa (Krich, 1978), mà sau này được xác định là nhóm

chuối có kiểu gen AAB và ABB (Simonds, 1996)

Về sau người châu Âu đã quay trở lại thăm dò nhiều dạng chuối ở khu vực này để xác minh lại, trong đó có cả những nơi xa xôi như châu Đại Dương (Longdon, 1993) [1]

Việc sử dụng và trồng chuối ở Ấn Độ cũng đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước đây, chúng đã được viết trong kinh thánh và được khắc họa trên tường ở các thánh đường (Rcynolds, 1927 và Kervegant, 1935) Ở về phía Tây của trái đất diện tích trồng chuối và chuối ăn luộc cũng ngày càng được mở rộng trong thời gian gần đây (Kervegant, 1935)

Sự mô tả về chuối một cách rõ ràng và sớm nhất do người Hy Lạp cổ xưa thực hiện từ 325 năm trước Công nguyên Trong cuộc hành trình của Alexrander đến Ấn Độ (Rcynolds, 1927 và Kervegand, 1935) Sau đó khoảng 100 năm sau Công nguyên người Ả Rập đã thống trị mảnh đất từ

Ấn Độ đến Tây Ban Nha (Kinder và Higeman, 1974) và chuối lại được quan tâm phát triển Đặc biệt là chuối ăn tươi và chuối ăn luộc đã được đưa đến Bắc Phi và phát triển rộng ở đây, mặc dù mảnh đất này rất khô cằn

Rcynolds, (1927) đã dựa vào những hóa thạch và các bức vẽ trên các hang động cho rằng chuối cũng được trồng và phát triển được 15 thế kỷ ở châu Phi, trong đó Đông Phi chủ yếu trồng 2 loài chuối có kiểu gen AA và AAA vùng gần xích đạo phát triển chủ yếu chuối ăn luộc mang kiểu gen AAB Vansina, (1984 - 1990) đã giải thích về sự xuất hiện chủ yếu của chuối mang kiểu gen AAB ở châu Phi và cả ở Ấn Độ là một phần do sự thích nghi về khí hậu, song chủ yếu là nhu cầu cấp bách về lương thực ở những nước này

Đến thế kỷ X do ảnh hưởng của nền văn minh Ả Rập, mối quan hệ giữa các nước được mở rộng Thời kỳ này chuối là mặt hàng được trao đổi mạnh nhất trên thị trường, cả ở những nước xa xôi như Trung Quốc (Davidson, 1974) Người ta cho rằng chuối được di chuyển đến Mỹ nhờ người Bồ Đào Nha từ thế kỷ XIV và sau đó được phát triển mạnh vào năm

1607 (Kervegant, 1935) Trong thời gian gần đây sự thu thập và phổ biến

về chuối đã có cơ sở khoa học, hơn nữa chuối đã được đưa ra thương trường làm mặt hàng xuất khẩu chính Điều này đã gây sự chú ý đầu tư của các nhà khoa học về chất lượng và năng suất của các giống chuối Ngày nay, chuối đã được phát triển rộng khắp trên thế giới, chuối không chỉ quan trọng do được xuất khẩu nhiều mà còn ở sự đa dạng về mặt hình thái và chủng loại [1]

Như vậy, chuối đã có một lịch sử phát triển lâu dài đầu tiên là những dạng hoang dại mọc rải rác ở New Guinea sau đó được thuần hóa và lan rộng nhờ dân chúng, các nhà thám hiểm và qua các cuộc chinh chiến Ở châu Á chuối đã được xuất hiện từ 4000 năm trước Công nguyên Vì vậy

có thể nói chuối có nguồn gốc từ châu Á

Như tại Philippin có 43 loài chuối, Malaysia có 32 loài chuối, Indonesia có 9 loài, New Guinea có 54 loài, Easterm Australia có 8 loài,

Fiji có 10 loài, Hawai 19 loài, Thái Lan 18 loài, Ấn Độ 57 loài [7]

1.2.2 Phân loại

Cây chuối có tên khoa học là Musa sp, họ chuối Musaceae, gồm 2 loài Ensete và Musa Chuối ăn được thuộc chi Eumusa, loài Musa paradisiaca,

loài này có bộ NST tam bội 3n = 33 loài này được bắt nguồn từ 2 loài

chuối dại: Musa acuminata và Musa balbisiana có bộ nhiễm sắc thể nhị

bội 2n = 22 Chuối tam bội không có hạt còn chuối nhị bội thì có hạt

Sự phân loại các giống thuộc chi Eumusa đã được đề cập đến bởi

công trình phân loại của Kzur, (1865), sau đó là học giả Chesmen, (1945)

và gần đây nhất là học giả Simmonds và Slepherd, (1955)

Theo các tác giả nghiên cứu về cây chuối (mà đại diện là Simmonds,

1966), tất cả các giống chuối ăn được thuộc chi Eumusa, có thể hình thành

do lai tự nhiên giữa hai loài Musa acuminata và Musa balbisiana, trong kiểu gen đều có gen A và gen B Chi Eumusa có bộ NST cơ sở n = 11 (các

chi khác có bộ NST cơ sở n = 10 hoặc 14) hiện nay trên thế giới có trên

300 giống chuối khác nhau được xếp trong 9 - 10 loài của chi Eumusa

(trong đó có đến 150 giống được tạo thành do đột biến mầm) và họ phân

loại chủ yếu dựa vào nhiễm sắc thể A hoặc B, cụ thể như: Musa acuminata (A) và Musa balbisiana (B)

Các loài chuối trồng hiện nay thuộc dòng Musa acuminata gồm:

- Loại chuối có lưỡng bội thể AA: cây có đặc điểm màu lá xanh vàng,

vỏ mỏng, cây mảnh mai, quả ngắn, mập, thịt quả ngọt, thơm nhưng do vỏ mỏng, vận chuyển gặp nhiều khó khăn nên ít xuất khẩu Là loại chuối tiêu thụ nội địa ăn tráng miệng tốt [19]

- Loại chuối có tam bội thể AAA: nhóm này gồm hầu hết các loài chuối trồng xuất khẩu hiện nay như Grosmichel, cây cao trồng nhiều ở châu Mỹ Latinh, Cavendish, Lacatan, Grandenaine, và Naine, giống chuối tiêu ở Việt Nam cũng thuộc nhóm này [19]

- Loại tam bội thể có tính trội Acuminata (AAB) : loại này quả thường

phải nấu mới ăn được, trồng nhiều ở châu Phi và châu Mỹ Ở Việt Nam có giống chuối tây (chuối sứ) thuộc nhóm này [19]

- Loại tam bội thể có tính trội Balbisiana (ABB): cây to cao, quả to, có

cạnh, dùng lấy bột Ở Trung Mỹ loại chuối này có thể được trồng để che bóng cho cao su, cà phê lúc còn nhỏ [19]

Ở Việt Nam các nhóm chuối được phân loại theo hình thái như sau:

Bảng 1.1: Phân loại các nhóm chuối ở Việt Nam theo đặc điểm hình thái

chuối

Các giống (tên khác)

Đặc điểm thân

Đặc điểm hoa quả

Tính thích nghi chống chịu

Tiêu cao Tiêu lùn Tiêu nhỡ

Cao 3,5 m

2-Quả dài cong, vỏ dày 5 cạnh Mùa Đông nhiệt

độ thấp thì quả ngon, mùa Hè quả nhũn

Sinh trưởng khoẻ, thích hợp khí hậu khô lạnh

Cao 3-4

m

Quả to mập, thơm ít, mùa Hè quả ngon, mùa Đông quả sượng

Dễ bị bệnh vàng lá Panama

ngốp

Ngốp cao Ngốp thấp

Ngự tiến Ngự mắn Chuối cau Quảng

Cao 2,5-3 m

Quả ngắn nhỏ, vỏ sáng, thịt quả chắc, thơm đặc

biệt

Trần Thế Tục, Đoàn Thế Lư, [21]

1.2.3 Một số giống chuối được trồng phổ biến ở Việt Nam

Theo GS.TS Trần Thế Tục thì các giống chuối ở miền Bắc được xếp

Sau đây là một số giống chuối đang được trồng phổ biến tại Việt Nam:

1.2.3.1 Chuối tiêu (Musa acuminata)

Còn được gọi là chuối già ở miền Nam Đây là giống được trồng phổ biến nhất, hàng năm cho sản lượng cao nhất và cũng đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu chuối ở nước ta Giống chuối này có phẩm chất tốt, thích hợp nhất để ăn tươi, hàm lượng đường và vitamin cũng cao nhất [3]

Dựa vào thân giả người ta chia chuối tiêu thành:

- Chuối tiêu lùn: cao 1,2 - 1,6m, buồng chuối thường sát đất, cây có khả năng chống đỡ rất tốt song thường bị nghẹn buồng do các lá nằm rất sát nhau

- Chuối tiêu vừa: cây cao 2 - 2,5m, dễ dàng chăm sóc, sản lượng cao, phẩm chất tốt, được trồng chủ yếu ở ven các sông lớn và chiếm sản lượng chính trong chuối tiêu xuất khẩu

- Chuối tiêu cao: cây cao 2,5 - 3m, chịu được khô hạn, thích hợp với vùng đồi trung du, nghèo dinh dưỡng Loài này quả to, đầu tròn múp, dễ nứt

vỏ, vị chua và không được thơm như hai loại trên [22]

Chuối tiêu thích hợp với vùng có khí hậu mùa đông lạnh Giống chuối tiêu

ở miền Bắc đạt 13 - 14 kg/buồng, năng suất trung bình 12 - 15 tấn/ha [23]

Các giống chuối tiêu có vỏ dày, khi chín có màu vàng, ruột quả vàng, ăn ngọt và thơm Độ thơm ngon của chuối một phần phụ thuộc vào điều kiện thời tiết khí hậu khi quả chín Chuối tiêu ở miền Bắc ngon hơn ở miền Nam,

chuối chín vào mùa Đông ngọt và thơm hơn vụ Hè Thu tại vì vào vụ Hè Thu khi chín gặp nhiệt độ cao chuối sẽ nhanh bị nhũn và ít hương thơm [22]

Nhóm chuối tiêu có khả năng chống chịu bệnh Panama nhưng lại rất mẫn cảm với bệnh Sigatoka Chúng cũng yêu cầu điều kiện đất tốt, độ

ẩm cao [23]

Giống chuối tiêu vừa Phú Thọ được trung tâm nghiên cứu cây ăn quả Phú Hộ - Viện Nghiên cứu Rau quả tuyển chọn từ tập đoàn các giống chuối được thu thập từ các nguồn khác nhau trong nước và đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận là giống chính thức năm 2006 [22]

1.2.3.2 Chuối tây (Musa paradisina )

Có tên gọi khác là chuối gòn, chuối sứ, chuối xiêm [5] Được trồng phổ biến ở nước ta do có tính thích nghi rộng, có thể trồng được trên nhiều loại đất, sản lượng chỉ sau chuối tiêu Khả năng chống chịu (chống đổ, chịu úng hạn) tốt hơn chuối tiêu Mùa Hè chuối tây chín đủ thì phẩm chất tốt hơn mùa Đông, nếu chín kỹ thì hàm lượng đường còn cao hơn cả chuối tiêu

Đặc điểm: cây cao 2,5 - 4,5m, màu xanh, lá dài rộng, mặt dưới lá thường phủ một lớp phấn trắng Gốc lá hình tim, cuống lá tròn song vẫn hở Buồng có dạng hình trụ, có 5 - 10 nải Quả tròn, ngắn, thẳng, dài 15 - 18cm

Đường kính quả 2,5 - 4cm Vỏ quả mỏng, khi chín có màu vàng đậm Thịt quả chắc, màu vàng đậm, ăn rất ngọt, có vị chua nhẹ [20]

Có thể nói chuối tây là loại chuối dễ trồng, ít yêu cầu chăm sóc phức tạp như chuối tiêu và chuối ngự, khả năng chống gió bão, chịu úng, chịu hạn tốt, tiềm năng năng suất cao Nếu lựa chọn được giống tốt, trồng và chăm sóc trong điều kiện thâm canh thì đây là cây ăn quả có nhiều tiềm năng phát triển thành vùng hàng hóa [3]

1.2.3.3 Chuối ngự

Hay còn được gọi là chuối cau Bao gồm: ngự thóc, ngự trâu Là giống chuối ngon thường được người xưa đem tiến vua Giống này có xuất xứ từ

Đại Hoàng - Lý Nhân - Hà Nam, là giống chuối thơm ngon nổi tiếng [22] Tương truyền trước đây dùng để tiến vua nên còn có tên gọi khác là chuối ngự tiến Xu hướng hiện nay của người tiêu dùng là các sản phẩm quả tươi có chất lượng cao nên chuối ngự bán được giá hơn so với chuối tây và chuối tiêu Đây là giống có phẩm chất tốt, năng suất thấp nhưng hiệu quả kinh tế không thua kém hai giống trên do giá bán cao [24]

Đặc điểm: thân gầy yếu cao 2 - 3m, quả nhỏ, vỏ quả mỏng, màu sáng đẹp, dễ bị nứt, thịt quả chắc, có ánh kim, vị thơm đặc biệt Buồng ngắn hình trụ có 5 - 8 nải, quả ngắn 10 - 12cm, quả tròn múp đầu Nếu quả chín vào tháng 4 - 8 sẽ cho phẩm chất tốt hơn quả chín vào mùa Đông Chuối ngự có thể phát triển tốt và cho giá trị xuất khẩu quả tươi cao ở những vùng có điều kiện thuận lợi về đất đai và giao thông [5], [9], [24]

Chuối mật có khả năng chống chịu rất cao, ít đổ gãy, ít sâu bệnh, không kén đất nên có thể phát triển ở nhiều vùng đồi núi

1.2.3.5 Chuối cơm (chuối mắn)

Cây nhỏ thấp (2 - 2,5m), buồng nhỏ hình trụ 3 - 5 nải, quả nhỏ đường kính 2 - 2,5cm, dài 7 - 10cm, quả múp đầu Gồm chuối mắn cau (quả ngắn) và chuối mắn mít (thơm gần như chuối ngự) [24]

Loài này không kén đất, có ý nghĩa trong tập quán tuy nhiên ý nghĩa kinh tế không được cao

1.3 Đặc điểm thực vật học, sinh thái học của cây chuối

1.3.1 Các nghiên cứu về đặc điểm thực vật học

1.3.1.1 Bộ rễ

Chuối không có rễ cái mà chỉ có rễ tơ và rễ cọc Đối với cây con thực sinh rễ sơ cấp cũng chỉ tồn tại một thời gian ngắn, sau đó nhường chỗ cho các rễ phụ mọc ra từ thân Kích thước của rễ đạt từ 5,1 - 5,7mm đối với các dòng lưỡng bội, từ 6,2 - 8,5mm đối với nhóm tam bội và lớn hơn 7,4mm là các nhóm tứ bội Rễ thường mọc ra từ vách các tổ chức bó mạch của thân ngầm dưới đất Khi còn non rễ có màu trắng, khi già có màu nâu vàng Với điều kiện bình thường một cây chuối có thể có từ 200 - 300 rễ và tối đa là

500 - 1.000 rễ [24]

Rễ phân bố trong đất phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trước hết là thành phần

cơ giới, độ xốp đất, mực nước ngầm và chế độ canh tác, chăm sóc Nhiệt độ thích hợp nhất cho rễ hoạt động là 25 - 30oC Khi bị tổn thương mô phân sinh đỉnh thì sẽ sinh ra các rễ con nhỏ hơn rễ chính, gọi là rễ thứ cấp tạo thành chùm rễ ở các đầu rễ chính [21], [24] Theo Fawcerr, (1913) rễ chuối có thể

ăn sâu 5.2m và theo chiều ngang 2 – 3,5m

1.3.1.2 Thân chuối

Được chia làm 2 phần: thân thật và thân giả

- Thân thật hay còn gọi là thân ngầm, nằm dưới đất, nó là đoạn thân hình tròn dẹt Trên thân có nhiều đốt, các đốt đều có mầm sinh trưởng, từ đó mọc lên các chồi con để thay thế cho cây mẹ ở những chu kỳ tiếp theo cũng từ thân

mẹ Cũng chính từ thân mọc ra các rễ và từ đỉnh sinh trưởng mọc ra các lá

Vì vậy thân thật tích lũy dinh dưỡng để cung cấp cho các chồi, rễ và lá

Nó có liên quan chặt chẽ đến thời gian trỗ buồng và năng suất của cây chuối Thân thật có thể sống nhiều năm dưới đất, nó là cơ quan sinh sản để duy trì nòi giống

Theo Lâm Nhật Minh, (Trung Quốc) thì trước khi chuối ra hoa, sự phát triển thân thật giảm hẳn về chiều ngang, nhưng khoảng cách giữa các đốt lại thưa ra, đó là thời kỳ phân hóa hoa

- Thân giả: được cấu tạo bởi bẹ lá, tùy theo loài và chế độ chăm bón mà thân giả có thể cao hay thấp, to hay nhỏ, màu sắc và độ bền chắc khác nhau

Do đó khả năng chống đổ, chống sâu bệnh cũng khác nhau Trong quá trình phát triển, thân giả cần được vệ sinh sạch sẽ để tránh sâu bệnh, đặc biệt là sâu đục thân [24]

Để phát triển tốt thân thật yêu cầu điều kiện ngoại cảnh tương tự yêu cầu của rễ Đối với thân giả cần chú ý phòng chống gió bão làm gãy cây

1.3.1.3 Lá chuối

Bao gồm phiến lá, gân lá, cuống lá, các bẹ lá xếp theo hình xoắn ốc ôm lấy nhau tạo thành thân cứng nâng đỡ các phiến lá gọi là thân giả Hình thái phiến lá là một chỉ tiêu phân định giống, các bẹ lá phát sinh từ thân thật phân

bố theo mặt cắt ngang là 1/3 - 2/5 đối với cây con tức là một vòng tròn cắt ngang có từ 2,5 - 3 lá và 3/7 - 4/9 đối với cây trưởng thành tức là một vòng tròn cắt ngang có từ 2,1 - 2,2 lá, góc độ phân bố là 120 - 160o Sự ra lá của cây chuối phụ thuộc nhiệt độ và độ ẩm đất Trong điều kiện thuận lợi thì tốc

độ ra lá là 7 - 10 ngày/lá, lá to, dày, xanh đậm Nếu gặp hạn, thiếu dinh dưỡng thì 20 - 30 ngày ra một lá, lá nhỏ, mỏng, xanh nhạt [24]

Tuổi thọ của lá thay đổi theo vị trí lá trên cây, chế độ dinh dưỡng, nước Nhìn chung các lá đầu thường có tuổi thọ ngắn 30 - 60 ngày, các lá ở

vị trí giữa có tuổi thọ từ 75 - 125 ngày, các lá từ 17 - 33 có tuổi thọ cao nhất 125 - 165 ngày, các lá sau có tuổi thọ thấp hơn [24]

Qua các nghiên cứu thấy diện tích lá và năng suất của cây có tương quan rất chặt Nhìn vào bộ lá có thể đánh giá tình hình sinh trưởng của cây và

là căn cứ để quyết định việc bón phân đem lại hiệu quả tốt

1.3.1.4 Hoa và quả chuối

Chuối ra một chùm hoa gồm rất nhiều thùy, mỗi thùy được bao bọc bởi một lá bắc màu tím đỏ Cấu tạo một hoa đơn gồm đủ các bộ phận đế, đài, tràng, nhị, nhụy song căn cứ vào hình thái hoa mà người ta chia ra hoa cái, hoa đực và hoa lưỡng tính [24]

Hoa chuối thuộc loại hoa tự và được sắp xếp trên trục tạo thành các chùm, mỗi chùm có một lá bắc bao bọc Tuy nhiên sự sinh trưởng, phát triển thành quả của các chùm trên hoa tự là không giống nhau, số chùm hoa phát triển thành quả biến động từ 6 - 12 nải đối với nhóm chuối tiêu và 4 -

12 nải đối với nhóm chuối tây [24]

Theo các nhà nghiên cứu khi cây chuối đạt 28 - 55 lá thì phân hóa và

ra hoa, sự phân hóa kéo dài 60 - 85 ngày trước khi hoa nhú ra khỏi thân giả Cây chuối có thể ra hoa quanh năm khi đã tích lũy đủ lượng dinh dưỡng cần thiết Vì vậy thời vụ trồng, chế độ chăm sóc là vô cùng quan trọng đối với sự ra hoa của cây chuối [24]

Sự phát triển thành quả sau khi nở hoa phụ thuộc vào nhiều yếu tố, quan trọng nhất là chế độ dinh dưỡng, nhiệt độ, chế độ nước và môi trường Thời gian ra hoa biến động từ 80 - 100 ngày đối với các giống thuộc nhóm AAA và lên đến 180 ngày đối với các giống thuộc nhóm ABB [21]

1.3.1.5 Chồi con và sự đẻ chồi của chuối

Từ thân thật, các chồi bên hình thành các chồi con Khi bộ rễ hoạt động mạnh cũng là thời kỳ các chồi bên phân hóa và sinh trưởng mạnh để hình thành chồi con, đó là thời kỳ ẩm độ và nhiệt độ thích hợp trước khi phân hóa hoa Thường thì sau trồng 6 - 7 tháng cây chuối bắt đầu ra chồi con [24]

Sau khi hình thành, các cây con và cây mẹ có mối quan hệ mật thiết, đến khi cây con đã hình thành bộ rễ tương đối hoàn chỉnh ảnh hưởng của cây con đến năng suất và chất lượng của cây mẹ cũng rất khác nhau

Do đặc điểm ra chồi nên sau khi trồng một vài năm, bụi chuối sẽ rất rậm rạp và năng suất giảm dần Vì vậy trong kỹ thuật thâm canh cần chú ý biện pháp tỉa chồi thích hợp để kéo dài tuổi thọ và năng suất của vườn chuối

1.3.1.6 Hoạt động của cây con thực sinh

Phần lớn các giống chuối ăn được thuộc nhóm tam bội nên việc hình thành hạt không xảy ra Việc nhân giống bằng hạt chỉ áp dụng với các giống thuộc nhóm lưỡng bội hoặc thông qua việc lai giữa các dạng đa lưỡng bội hóa

Kỹ thuật dung hợp tế bào trần cũng cho phép nhận được các phôi mới

để tạo cây con Bằng kỹ thuật này cây con thường có sức sinh trưởng yếu và

có xu hướng trở về dạng bố mẹ ban đầu [24]

Nhìn chung năng lực nảy mầm của các phôi thường yếu và hạt rất dễ mất sức nảy mầm nên thường phải nuôi cấy trong môi trường nhân tạo

1.3.2 Những nghiên cứu về sinh thái học

Kết quả nghiên cứu của bộ môn Rau quả trường Đại học Nông nghiệp I

Hà Nội cho biết thu hoạch chuối ở các tháng khác nhau thì khối lượng buồng

và cấp buồng khác nhau Thể hiện qua bảng 1.2

Bảng 1.2: Khối lƣợng quả/ buồng và cấp buồng cây chuối theo từng

Tỉ lệ buồng loại A (trên 15kg/buồng)

Tỉ lệ buồng loại B (13-15 kg/buồng)

Tỉ lệ buồng loại C (6-12 kg/buồng)

Khi nhiệt độ quá cao trong thời gian ngắn cũng ảnh hưởng đến năng suất, phẩm chất quả như quá trình hóa nâu quả, tích lũy tinh bột, chuyển hóa

và tạo thành các este thơm cũng như độ chắc của thịt quả

1.3.2.2 Nước

Nhu cầu nước của chuối là rất lớn, người ta thấy lượng nước cần cho chuối tốt nhất là 150 - 200 mm/tháng Thí nghiệm tưới phun ở Ghine cho thấy

chuối đạt năng suất cao nhất ở lượng mưa 180 mm/tháng [24]

Theo tính toán lượng nước thoát ra qua bề mặt lá đạt mức 600 mg/m2/ha Như vậy cây chuối có diện tích là 13,5m2

thì cần 25 lít nước ở ngày nắng, 18 lít nước nếu ngày có mây và 9,5 lít trong ngày mưa [20]

Khả năng chịu hạn của chuối không lớn, khi thiếu nước cây chuối có biểu hiện tốc độ ra lá chậm, kéo dài thời gian sinh trưởng, tuổi thọ lá ngắn, gây hiện tượng nghẹt lá, nghẹt buồng, quả phát triển chậm, vỏ quả dày, quả bé [9]

Nếu không có sự hỗ trợ của nước tưới thì hạn hán sẽ gây héo lá này đến

lá khác rồi đến héo bẹ, cuối cùng thân giả bị nứt Củ thì trái lại chịu đựng khô hạn kéo dài một cách dễ dàng và có thể giữ được khả năng mọc lại lá ngay sau khi thân giả biến mất [15]

Để thỏa mãn nhu cầu nước cho chuối thì hầu hết các vùng trồng chuối phải xây dựng hệ thống tưới nước, không thể căn cứ vào tổng lượng mưa mà phải dựa vào sự phân bố lượng mưa trong năm Trong thời gian khô hạn 2 - 3 tháng liên tục thì bắt buộc phải tính đến các biện pháp tưới mưa nhân tạo Tuy nhiên chuối cũng rất sợ ngập úng lâu ngày hoặc mưa nhiều, nước mặt thoát không kịp Đất úng, mực nước ngầm nông gây ảnh hưởng đến bộ

rễ, rễ ăn nông, ra chồi kém, lá bị úa vàng dẫn đến khô héo

1.3.2.3 Ánh sáng

Người ta đã thí nghiệm trong điều kiện thiếu ánh sáng không ảnh hưởng đến sự ra lá mà chỉ ảnh hưởng đến màu sắc phiến lá và độ vươn cao của chuối Nếu thiếu ánh sáng hoàn toàn, phiến lá sẽ có màu trắng nhạt, bẹ lá vươn dài nhanh Trong điều kiện vườn chuối thiếu ánh sáng, cây chuối vươn cao [21], [24]

Ánh sáng ảnh hưởng đến chu kỳ sinh trưởng của cây Nếu giảm 75% cường độ ánh sáng thì chu kỳ của cây sẽ kéo dài thêm 2 tháng Hoạt động quang hợp của lá mạnh nhất ở cường độ ánh sáng 2.000 - 5.000lux (có thể lên đến 10.000lux) Nếu bức xạ quá mạnh sẽ làm rám chỗ cong của buồng

và quả chuối Thời gian chiếu sáng trong ngày cũng ảnh hưởng đến chuối [1], [7], [21], [24]

Theo Murray, (1961) chuối trồng trong điều kiện 50% độ chiếu sáng của mặt trời không ảnh hưởng đến năng suất quả Ở vùng nhiệt độ cao chuối được trồng dưới bóng dừa, trồng xen với các cây trồng khác Nhìn chung, khi chiếu sáng không đầy đủ chuối vươn cao hơn, thời gian sinh trưởng kéo dài hơn Chuối tây yêu cầu cường độ ánh sáng mạnh hơn chuối tiêu Khi đủ ánh sáng, lá sinh trưởng mạnh, lá to, dày, màu xanh đậm, phản quang, tốc độ ra lá nhanh [24]

1.3.2.4 Gió bão

Gió ảnh hưởng rất lớn đến chuối, làm cho cây bốc hơi nước nhanh, làm rách lá, gãy buồng, đổ cây nhất là các vùng gió bão hàng năm Chỉ việc rách

lá cũng giảm năng suất 20 - 25 % ở Camorun và 10% ở Bờ Biển Ngà [24]

Ở nước ta chuối bị ảnh hưởng của gió Lào làm lá bị khô héo, quả nhỏ

và bị quắt lại Để hạn chế tác hại của gió người ta làm đai rừng chắn gió, chọn giống có khả năng chống đổ tốt [5]

Gió chỉ có lợi khi có tốc độ 4 – 5 m/s có tác dụng làm thông thoáng vườn, giảm sâu bệnh Khi tốc độ gió đạt 40 km/h làm hại đến các giống cao cây, tốc độ gió khoảng 70 km/h làm hại cả những giống thấp cây Mức độ ảnh hưởng của gió bão phụ thuộc vào giống, giống cao cây sẽ chịu ảnh hưởng mạnh hơn và ngược lại [24]

Tóm lại, cây chuối cần có độ chiếu sáng đầy đủ để giữ được nhịp điệu

ra lá bình thường và cây đạt tới độ lớn bình thường, nhiệt độ biến động giữa

25oC và 30oC với biên độ tối thiểu tuyệt đối không dưới 12oC Nhu cầu về nước của chuối rất cao, tương đương với lượng mưa hàng tháng từ 100 - 150mm tùy theo cường độ chiếu sáng, nhưng các trận mưa phải phân bố đều Thiếu nhiệt lượng có hậu quả làm cho lá mọc rất chậm [15]

1.4 Một số nghiên cứu về kỹ thuật đối với cây chuối

Thời vụ trồng chuối rất khác nhau tùy thuộc vào các vùng trồng nhưng được xác định là thích hợp nhất từ cuối mùa khô đến đầu mùa mưa Ở Puertorico và một số vùng trồng lý tưởng có thể trồng chuối quanh năm Trong khi đó, ở những vùng khác thời vụ trồng cần phải sắp xếp sao cho tránh được nắng gắt đầu vụ và nhất là tránh rét khi trỗ buồng Nhiều kết quả nghiên cứu đã khẳng định thời vụ trồng khác nhau ảnh hưởng rất nhiều đến thời gian

từ trồng đến thu hoạch, năng suất và chất lượng quả

Mật độ và khoảng cách trồng thay đổi giữa các giống, tùy thuộc độ màu mỡ của đất trồng và nhiều yếu tố khác Trồng dày giúp vườn chuối tăng khả năng chống gió bão nhưng hạn chế ra chồi, khó phòng trừ sâu bệnh và chỉ đạt lợi nhuận cao ở vụ đầu Những vụ sau, quả nhỏ dần, hay bị chín ép và thịt quả nhão Mật độ trồng phổ biến ở các nước vùng Trung Mỹ là 1235 cây/ha Trồng dày đến 1976 cây/ha, năng suất tăng 4 tấn/ha Tuy nhiên, nếu tăng mật

độ đến 3212 cây/ha năng suất có chiều hướng giảm Mật độ trồng ở Surinam biến động rất lớn trong khoảng từ 600-4400 cây/ha nhưng mật độ 2000-2500 cây/ha được xác định là thích hợp nhất

Về dinh dưỡng khoáng cho cây chuối là công việc thường xuyên của những nước trồng chuối tiên tiến trên thế giới Vì sự thiếu hụt dinh dưỡng trong đất luôn diễn ra theo thời gian Trên cơ sở đó người ta đã xây dựng công thức phân bón phù hợp với điều kiện sinh thái và hoàn cảnh cụ thể ở mỗi vùng chuối

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu chuối Đài Loan với giống Pei chiao vòng đời 11 - 12 tháng trọng lượng buồng 25 - 30 kg, mật độ trồng 2.200 cây/ha thì bón với tỷ lệ N:P:K = 11 : 5,5 : 22 = 38,5 đơn vị; 1 đơn

vị bằng 52gam Lượng phân nguyên chất sẽ là 572g N + 286g P2O5 + 1.144g

K2O Có thể nói rằng tùy điều kiện đất đai mà người ta “điều chỉnh” chế độ phân bón cho phù hợp nhằm đưa lại hiệu quả kinh tế cao

Các kết quả nghiên cứu ở Ecuador đã xác định với lượng bón N - P2O5

- K2O tính cho 1 ha là 600 - 100 - 600 kg, năng suất quả vụ 1 chỉ đạt 30 tấn ở mật độ trồng 1500 cây/ha nhưng lại đạt tới 55 tấn nếu trồng dày đến 3000 cây/ha Năng suất quả vụ 2 cao hơn với các giá trị tương ứng là 47 tấn và 65 tấn Không có sự khác biệt đáng kể về các chỉ tiêu chất lượng quả giữa các mật độ trồng kể trên Để duy trì năng suất cao ở những vụ tiếp theo thì cần chú trọng đánh tỉa chồi và đối với mật độ trồng dày hơn thì lượng phân bón phải nhiều hơn Tuy nhiên, mật độ trồng quá dày thì lợi nhuận có xu hướng giảm Những năm gần đây, ở Philippine, Australia, Đài Loan và nhiều nước trồng chuối xuất khẩu bắt đầu chú trọng thiết kế vườn chuối theo kiểu trồng hàng kép gồm 2- 4 hàng đơn và để đường đi rộng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho chăm sóc, thu hoạch và vận chuyển

Việc xác định liều lượng và phương pháp bón phân đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học Phần lớn các kết quả nghiên cứu đều chỉ ra rằng cây chuối rất phàm ăn và nhấn mạnh sự cần thiết phải bón phân cân đối Ở Puertorico, lượng bón phổ biến 1 ha là 250 - 325 kg đạm, 125 -

163 kg lân và 500 - 650 kg kali Tuy nhiên, lượng bón thích hợp đối với mỗi vùng phải qua nghiên cứu mới xác định được do tùy thuộc rất nhiều vào đặc điểm giống, loại đất và mật độ trồng … Vì vậy, liều lượng và phương pháp bón thích hợp ở vùng này đôi khi lại không đạt hiệu quả cao ở nhiều vùng khác Mặc dù vậy, tỷ lệ bón NPK được khuyến cáo ở nhiều nước là 8:10:8

Các loại phân vô cơ đạt hiệu quả cao nhất trong điều kiện bón cân đối kết hợp với bón phân hữu cơ và tưới nước

Nhiều biện pháp kỹ thuật thâm canh chuối khác đã được xác định có tác dụng làm tăng năng suất và chất lượng quả như bón phân vi sinh, phun chất điều tiết sinh trưởng Che phủ nilon đen kết hợp với tưới nước đã làm tăng nhiệt độ của đất trong mùa đông lên 2 - 30C và có tác dụng làm cho một

số giống chuối thuộc nhóm phụ Cavendish ra hoa sớm hơn 16 ngày

Đối với giống Grand nai Mật độ 2.500 cây/ha Khi đạt 20 tấn/ha cần bón N: 50 kg; P2O5 : 12,5kg; K2O: 150 kg (nguyên chất) cho một ha Nếu muốn đạt 40 tấn/ha thì lượng phân nguyên chất phải bón 80kg N + 20kg P2O5

+ 240kg K2O

Nhu cầu dinh dưỡng của chuối khá cao đặc biệt là phân kaly, đạm là yếu tố ảnh hưởng rất lớn không chỉ đến thời gian sinh trưởng, năng suất quả

mà còn đến phẩm chất quả và khả năng vận chuyển cất giữ quả

Sâu bệnh hại chuối: các nghiên cứu ở Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan,

Ấn Độ, Philippine, Malaysia … đều xác định trên các giống chuối tiêu thuộc nhóm phụ Cavendish có những loại bệnh thường xuyên xuất hiện và gây hại nhiều như chùn ngọn, héo vàng lá, đốm đen lá, đốm vàng lá Ngoài ra còn có tuyến trùng u rễ, sâu đục thân và sâu gặm quả non và các loại bệnh hại khác

Bệnh chùn ngọn (BBTV) do virus gây hại và môi giới truyền bệnh là rệp Pentalonia nigronervora Theo Drew at all (1989) và Dr Jones (1994), biện pháp phòng trừ hiệu quả nhất là sử dụng cây giống sạch bệnh, trừ rệp bằng phun 3 lần liên tiếp theo định kỳ 7 ngày Dipoxylin 2 SL tỷ lệ 1/250 và bón bổ sung phân kali - Bệnh héo vàng lá (FOC) do nấm gây hại Nấm bệnh tồn tại trong đất và cây bệnh, lan truyền qua nước tưới và cây con qua chóp rễ

và vết thương cơ giới Các biện pháp phòng trừ hóa học và canh tác ít hiệu quả Chế phẩm sinh học Trichoderma đạt hiệu quả phòng trừ cao ở quy mô nghiên cứu thử nghiệm

- Nghiên cứu bảo quản và chế biến chuối

Một trong những nguyên nhân chính gây tổn thất sau thu hoạch là do các loại bệnh hại Quả bị nhiễm bệnh nặng suy giảm cả giá trị dinh dưỡng và giá trị thương phẩm Các loại bệnh chính gồm thối cuống, thối đầu quả, thối quả và bệnh than Tác nhân gây những bệnh kể trên là vi sinh vật thường xâm nhập vào quả từ trên cây, trong giai đoạn thu hoạch Vì vậy trong thu hái, vận chuyển và xử lý quả phải giữ vệ sinh và hết sức cẩn thận, tránh gây ra những vết thương cơ giới

Các phương pháp bảo quản chuối:

+ Bảo quản nhiệt độ thấp

+ Bảo quản trong khí quyển điều chỉnh (CA)

+ Bảo quản trong khí quyển cải biến (MA)

+ Bảo quản bằng phương pháp chiếu xạ

+ Bảo quản ở áp suất thấp và bảo quản bằng hóa chất

Các sản phẩm chế biến chuối:

Chuối được chế biến thành nhiều sản phẩm như chuối sấy hoặc chuối

bột thô, bột mịn, chíp, nước quả, puree, mứt v.v… Chuối nghiền và pure

chuối hiện nay là sản phẩm chiếm sản lượng lớn nhất Ngoài ra có nước hỗn hợp, bánh chuối, chuối lát, chiên dòn, chip, sữa chua hương chuối và kem chuối Philipinnes là nước xuất khẩu chủ yếu sản phẩm chíp chuối vào thị trường Mỹ Chíp được chiên bằng dầu dừa nên có giá trị dinh dưỡng có lợi

cho sức khoẻ vì vậy nó được so sánh với chíp khoai tây Sản phẩm chuối miếng trong xi rô loãng được sản xuất ở Honduras, Philippines và Thái Lan với số lượng nhỏ Sản phẩm tinh bột chuối được sử dụng như tinh bột sắn ở vùng Nam Mỹ và là thức ăn chính của người tây Samoa và nhiều nơi khác như ở Puerto Rico Nhu cầu chuối trên thế giới khá lớn, lên đến hàng chục triệu tấn/năm dưới dạng quả tươi và các sản phẩm chế biến

Các biện pháp kỹ thuật nhân giống chuối truyền thống như nhân bằng củ

và bằng chồi có rất nhiều hạn chế về thời gian nhân giống, hệ số nhân, độ đồng đều và chất lượng cây giống nên chủ yếu được áp dụng ở quy mô sản xuất nhỏ lẻ phục vụ nội tiêu Đối với sản xuất quy mô lớn và nhằm vào mục đích xuất khẩu, cây giống chủ yếu được nhân bằng nuôi cấy mô tế bào

Nhân giống bằng nuôi cấy mô tế bào có nhiều ưu điểm như hệ số nhân giống cao, cây con đồng đều, sạch bệnh, rẻ và thời gian sinh trưởng ngắn Cho đến nay nuôi cấy mô tế bào đã được ứng dụng rộng rãi ở hầu khắp các nước trồng chuối Đối với cây chuối nuôi cấy mô có chiều cao đồng đều hơn thuận lợi cho việc chăm sóc, tỷ lệ sống cao và tuổi thọ của lá cao hơn trồng bằng chồi

1.5 Tình hình sản xuất chuối trên thế giới và Việt Nam

1.5.1 Tình hình sản xuất chuối trên thế giới

Thích hợp với khí hậu nhiệt đới, chuối chủ yếu được trồng chủ yếu ở những nước đang phát triển Khoảng 98% sản lượng chuối của thế giới được trồng ở những nước đang phát triển và được xuất khẩu tới các nước phát triển Vào năm 2007, tổng cộng có 130 nước sản xuất chuối Tuy nhiên, về việc sản xuất cũng như xuất nhập khẩu chuối thường là tập trung vào một số nước nhất định 10 nước sản xuất chính chiếm tới 75% sản lượng chuối thế giới vào năm

2011 Trong đó thì Ấn Độ, Ecuado, Braxin và Trung Quốc chiếm 60% sản lượng chuối thế giới Điều này càng ngày càng tăng lên cho thấy sự tập trung hóa về phân phối chuối trên toàn thế giới

Bảng 1.3 Diện tích, năng suất và sản lượng chuối của 10 nước

có sản lượng lớn trên thế giới năm 2010

Yếu tố Tên nước

Diện tích thu hoạch (1000ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lượng (1000tấn)

Sản xuất chuối ở các nước này ngày càng tăng lên cho thấy sự tập trung hóa về phân phối chuối trên toàn thế giới Diện tích và sản lượng chuối của các nước đều có sự biến động qua các năm và không theo quy luật nào cả Đa phần là diện tích, sản lượng có sự tăng lên qua từng năm, cho thấy vai trò của chuối ngày càng được nhận thức và quan tâm nhiều hơn

Trước đây, những năm 80 của thế kỷ 20, các nước Mỹ La Tinh và khu vực Carribê là khu vực sản xuất chuối chính của thế giới thì đến những năm

90, khu vực châu Á đã vượt lên dẫn đầu, tiếp theo là các nước Nam Mỹ và cuối cùng là châu Phi

1.5.2 Tình hình sản xuất chuối của Việt Nam

Việt Nam là nước nhiệt đới và là một trong những xứ sở của chuối với nhiều giống chuối rất quý như: chuối tiêu, chuối tây, chuối bom, chuối ngự,

có loại chuối nổi tiếng như chuối ngự Đại Hoàng (Nam Định), từng là đặc sản tiến vua

Chủng loại: Các chủng loại chuối ở Việt Nam rất đa dạng như chuối tiêu, chuối lá, chuối xiêm và chuối ngự… được trồng rải rác khắp các tỉnh thành trong cả nước Các giống chuối của Việt Nam không chỉ phong phú về kích cỡ, hương vị mà còn có những giá trị sử dụng rất khác nhau Cao cấp nhất vẫn là chuối ngự, loại chuối tiến vua, quả thon nhỏ, vàng óng, thơm ngậy nhưng diện tích và sản lượng không cao Chuối tiêu, chuối gòng có sản lượng lớn hơn, hương vị tuy không ngon bằng nhưng chất lượng đang ngày càng được cải tiến

Với những đặc điểm trên, chuối là mặt hàng có triển vọng xuất khẩu của Việt Nam, nhất là đối với giống chuối già và chuối cau Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam đã có những công nghệ mới để hỗ trợ các tỉnh cây giống chuối nuôi cấy mô sạch bệnh và công nghệ chuyển màu chuối già sang màu vàng rất đẹp, có thể cạnh tranh xuất khẩu chuối với Philipin, Đài Loan vào thị trường châu Âu, Nhật Bản Thời gian gần đây các tỉnh Cà Mau, Đồng Nai, Quảng Ngãi… đã có những bước cải thiện trong việc trồng và phát triển cây chuối tiến tới xuất khẩu sản phẩm chuối