thực trạng thanh tra ngân hàng việt nam ở từng bộ phận thực hiện các phương thức thanh tra

Xuất phát từ những đặc điểm riêng và ảnh hưởng của ngành, thanhtra giám sát ngân hàng cũng có những đặc thù khác thanh tra nói chung vàchiếm một vị trí quan trọng trong hoạt động quản lí

Không nằm ngoài qui luật chung, ngành ngân hàng trong nền kinh tế thịtrường cũng tồn tại những tiêu cực nhất định Do đặc điểm là một ngành hoạtđộng trong lĩnh vực tiền tệ, những điểm tiêu cực này có đặc thù riêng Thêmnữa, ngành ngân hàng có ảnh hưởng mạnh đến toàn bộ nền kinh tế nên cácChính phủ rất quan tâm đến việc quản lí nó- và tất nhiên, thanh tra là một công

cụ hữu hiệu Xuất phát từ những đặc điểm riêng và ảnh hưởng của ngành, thanhtra giám sát ngân hàng cũng có những đặc thù khác thanh tra nói chung vàchiếm một vị trí quan trọng trong hoạt động quản lí

Tại Việt Nam, cùng với sự phát triển chung của nền kinh tế, nhất là bướcngoặt chuyển sang nền kinh tế thị trường năm 1986, ngành ngân hàng ngàycàng phát triển, hoàn thiện; kéo theo sự phát triÓn của thanh tra giám sát ngânhàng Tuy nhiên, dù đã đạt được nhiều chuyển biến tích cực, thanh tra giám sátNHTW tại Việt Nam vẫn còn những hạn chế nhất định, chưa theo sát đượcnhững vấn đề mới đặt ra của ngành trong thời đại hiện nay Với mục đích góp

một chút công sức vào việc nhìn nhận lại một cách tổng quát thực trạng thanhtra giám sát NHTW ở Việt Nam, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm hoàn thiện

nó hơn nữa; trong tiểu luận này xin được đề cập đến những nội dung chính sau:

- Lí luận cơ bản về thanh tra giám sát NHTW

- Thực trạng thanh tra giám sát NHTW tại Việt Nam

- Một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện thanh tra giám sát NHTW tạiViệt Nam

Do phạm vi hạn hẹp và sự hạn chế về trình độ bản thân, tiểu luận của em sẽkhông tránh khỏi những lỗi nhất định Em rất mong sẽ nhận được những ý kiếnđóng góp của thầy cô giáo để nó được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cám ơn!

Chương I: Lí luận chung về thanh tra giám sát NHTW

Do phạm vi hạn chế, trong chương này, xin được đề cập một cách sơ lược,tổng quát nhất về thanh tra giám sát NHTW( gọi tắt là thanh tra ngân hàng)

1 Khái niệm, mục đích, đối tượng:

a Khái niệm:

Theo Luật NHNN Việt Nam, thanh tra ngân hàng là thanh tra chuyênngành về ngân hàng, thuộc bộ máy NHNN Nói cách khác, thanh tra ngân hàng

là tổ chức thực hiện cả hai chức năng: thanh tra chuyên ngành( về ngân hàng)

và thanh tra Nhà nước( cơ quan thanh tra bé)

+ Bảo vệ quyền và lợi Ých hợp pháp của người gửi tiền

+ Cùng với các bộ phận khác của NHNN thực hiện chính sách tiền tệ quốcgia

c Đối tượng:

Theo thông lệ quốc tế, đối tượng của thanh tra ngân hàng là tất cả các ngânhàng và tổ chức tài chính phi ngân hàng Tuy nhiên, theo các văn bản luật ápdụng tại nước ta( ví dụ: Luật NHNN, Luật về các tổ chức tín dụng, Pháp lệnhthanh tra, ), đối tượng của thanh tra ngân hàng Việt Nam rộng hơn Cụ thể là:

- Tổ chức và hoạt động của các tổ chức tín dụng( cả ngân hàng và phi ngânhàng).

- Hoạt động ngân hàng của các tổ chức khác

- Các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc chấp hành pháp luật về tiền tệ

và hoạt động ngân hàng( xuất phát từ chức năng thanh tra chuyên ngành vềngân hàng của thanh tra ngân hàng Việt Nam)

2 Nhiệm vụ, quyền hạn, nguyên tắc hoạt động:

7 Tham dự các phiên họp Hội đồng ngân hàng quốc gia( Hội đồngchính sách tiền tệ, Hội đồng tiền tệ, ); được phát biểu ý kiến độc lập và bảolưu ý kiến của mình,

8 Qui định các nguyên tắc, chuẩn tắc về tổ chức, hoạt động quản trịđiều hành, an toàn, quản lí rủi ro, các điều nghiêm cấm khác

Tuy nhiên, tại Việt Nam, thanh tra ngân hàng chỉ làm có quyền, nhiệm vụ(2), (3), (4); nhưng lại thực hiện thêm:

- Phục vụ chức năng quản lí Nhà nước về tiền tệ

- Thanh tra hoạt động ngân hàng của các tổ chức khác

- Giải quyết khiếu tố

- Chống tham nhòng

b Nguyên tắc hoạt động:

- Tuân thủ pháp luật

- Đảm bảo chính xác, khách quan, công khai, dân chủ và kịp thời

- Không chịu sự can thiệp trái pháp luật của bất kì tổ chức và cá nhân nào

Hiện nay, trên thế giới tồn tại 3 mô hình tổ chức thanh tra ngân hàng sau:

- Thanh tra ngân hàng không thuộc NHTW:

+ Thanh tra ngân hàng trực thuộc Chính phủ: các Uỷ ban giám sát ngânhàng, Cục thanh tra liên bang

+ Thanh tra ngân hàng trực thuộc Bộ Tài chính: thanh tra ngân hàng làmột bộ phận của thanh tra tài chính

- Thanh tra ngân hàng bao gồm hai bộ phận tồn tại song song: cả trong vàngoài tổ chức NHTW.

- Thanh tra ngân hàng thuộc bộ máy NHTW

Tại Việt Nam, chóng ta đang sử dụng mô hình thứ 3: thanh tra ngân hàngthuộc bộ máy NHNN

4 Phương thức, nội dung thanh tra ngân hàng:

Về nội dung phương pháp, thanh tra ngân hàng bao gồm hai bộ phận: giámsát từ xa và thanh tra tại chỗ Hai bộ phận này luôn có mối quan hệ rất mật thiếtvới nhau, tạo thanh một hệ thống thanh tra hoàn chỉnh, toàn diện

a Giám sát từ xa:

Định nghĩa: Giám sát từ xa là phương thức thanh tra sử dụng thông tin

trên các báo cáo để phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động của các tổ chức tíndụng, từ đó đề ra các biện pháp xử lí khi cần thiết

Nói cách khác, giám sát từ xa là phương pháp mà cán bộ thanh tra ngồi tạitrụ sở của mình tiếp nhận các thông tin báo cáo để phân tích, đánh giá đơn vịđược thanh tra một cách thường xuyên và có hệ thống

Nội dung:

Để thực hiện giám sát từ xa, thanh tra ngân hàng sử dụng công thứcCAMEL Đây là một hệ thống các chỉ tiêu được đưa ra lần đầu vào khoảng cuốithế kỉ XVIII, sau này, vào năm 1970 được Uỷ ban Basel hoàn chỉnh, thiết kế

bổ sung, bao gồm 25 chuẩn mực và được áp dụng phổ biến cho đến nay Hệ

thống này bao gồm các chỉ tiêu đánh giá toàn bộ hoạt động của tổ chức tíndụng, tập trung vào 5 yếu tố:

C ( capital) : vốn

A ( asset quality) : chất lượng tài sản Có

M ( management) : khả năng quản lí

E ( earning) : khả năng sinh lời

L ( liquidity) : khả năng thanh toán

Qui trình:

Giám sát từ xa là hoạt động diễn ra có tính chất thường xuyên, liên tục vàđịnh kì Theo phương pháp này, sau mỗi khoảng thời gian nhất định; các tổchức chịu sự quản lí của thanh tra ngân hàng phải gửi các báo cáo theo qui địnhcho cơ quan thanh tra ngân hàng Dựa trên cơ sở các báo cáo đó, cơ quan thanhtra ngân hàng sẽ tiến hành phân tích, đánh giá, chấm điểm và xếp loại các tổchức tín dụng theo hệ thống tiêu chuẩn CAMEL ( đã nhắc tới ở trên)

b Thanh tra tại chỗ:

Định nghĩa:

Thanh tra tại chỗ là phương thức thanh tra trong đó tiến hành thanh tra trựctiếp tại các tổ chức là đối tượng thanh tra nhằm xác định hiện trạng cụ thể củađối tượng đó

Nội dung: thanh tra theo từng bộ phận hoạt động,tập trung vào một số nội

dung nhất định, ví dụ:

- Về cơ cấu tổ chức

- Về kế toán

- Về đánh giá chất lượng tài sản Có, tài sản Nợ.

- Về kết quả tài chính

Qui trình: nói một cách ngắn gọn, qui trình thanh tra tại chỗ bao gồm các

bước cơ bản sau:

- Chuẩn bị: xác định nội dung công việc, phương pháp sẽ thực hiện,thành lập và phân công trách nhiệm cho từng thành viên trong đoàn thanh tra

- Thực hiện thanh tra: đến tận địa điểm tổ chức định thanh tra, tiến hànhcông việc thanh tra theo dự định với sự giúp đỡ của tổ chức được thanh tra

- Kết thúc thanh tra: báo cáo công khai kết quả thanh tra, đưa ra các kiếnnghị, biện pháp giải quyết khó khăn, vướng mắc( nếu có)

Hai phương thức thanh tra trên, mỗi phương thức đều có những ưu vànhược điểm riêng nhưng khi được sử dụng kết hợp trong tổ chức thanh tra ngânhàng, chúng sẽ phát huy tác dụng rất tốt vì giữa hai phương thức này có mốiquan hệ chặt chẽ, mật thiết với nhau Khi được sử dụng kết hợp, chúng sẽ hỗtrợ, bổ khuyết lẫn cho nhau Cụ thể:

- Dựa trên các báo cáo, những thông tin thu nhận được, bộ phận giám sát

từ xa sẽ đánh giá một cách tổng quát về đối tượng thanh tra; từ đó “ chỉ điểm”cho bộ phận thanh tra tại chỗ những vấn đề, tồn tại cần phải thanh tra, kiểmsoát.Nhờ đó sẽ giảm được khối lượng công việc cho bộ phận thanh tra tại chỗ

và nâng cao hiệu quả làm việc của bộ phận này( do tính tập trung cao hơn)

- Ngược lại, với việc kiểm tra cụ thể các đối tượng thanh tra, bộ phận thanhtra tại chỗ sẽ kiểm chứng được sự chính xác của những thông tin mà các tổ chức

báo cáo lên Thêm nữa, các thông tin do thanh tra tại chỗ cung cấp sẽ là những

dữ liệu quan trọng, có tính xác thực cao cho giám sát từ xa Từ đó, nó sẽ giúp

đỡ đắc lực cho bộ phận giám sát từ xa trong việc đánh giá, xếp loại các tổ chứctín dụng

Nói cách khác, giám sát từ xa định hướng cho thanh tra tại chỗ và thanh tratại chỗ kiểm chứng thông tin, cung cấp dữ liệu cơ sở cho giám sát từ xa Chỉ khi

có cả hai bộ phận này mới có thể hình thành một hệ thống thanh tra ngân hànghoàn thiện, kiểm tra giám sát toàn diện các đối tượng thanh tra

Tóm lại, thanh tra ngân hàng là tổ chức thanh tra chuyên ngành về ngân

hàng; thực hiện việc thanh tra giám sát hoạt động của toàn bộ hệ thống hoạtđộng về tín dụng thông qua việc kết hợp hai phương thức: giám sát từ xa vàthanh tra tại chỗ

Chương II: Thực trạng thanh tra ngân hàng

tại Việt Nam

Như đã đề cập trong chương I, thanh tra ngân hàng bao gồm hai bộ phận:giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ; song chúng cùng nằm trong một cơ cấu tổchức, có cùng quyền hạn, trách nhiệm chung Do vậy, trong chương này, thựctrạng thanh tra ngân hàng Việt Nam sẽ được xem xét trên ba góc độ:

- Thực trạng chung của thanh tra ngân hàng Việt Nam

- Thực trạng giám sát từ xa tại Việt Nam

- Thực trạng thanh tra tại chỗ tại Việt Nam

1 Thực trạng chung của thanh tra ngân hàng Việt Nam:

Kể từ khi ra đời vào năm 1951 đến nay, ngành ngân hàng Việt Nam đãphát triển qua hai giai đoạn khác nhau: giai đoạn ngân hàng một cấp( từ 1951đến 1987) và giai đoạn ngân hàng hai cấp( từ 1988 đến nay) Kéo theo nó, sựphát triển của thanh tra ngân hàng cũng chia làm hai giai đoạn khác nhau Tuynhiên, trong giai đoạn ngân hàng một cấp, do đặc điểm cơ chế tập trung, quanliêu, bao cấp nên thanh tra ngân hàng gần như không tồn tại Nó chỉ thực sựxuất hiện, làm việc có hiệu quả trong giai đoạn ngân hàng hai cấp; đặc biệt từkhi có những văn bản pháp luật qui định cụ thể, chi tiết hơn về thanh tra ngânhàng như Luật NHNN, Luật các tổ chức tín dụng, Pháp lệnh thanh tra, Pháplệnh xử lí vi phạm hành chính, Pháp lệnh chống tham nhòng, Do đó, trong

chương này, thực trạng của thanh tra ngân hàng chỉ được xem xét trong giaiđoạn ngân hàng hai cấp( kể từ 1988 đến nay).

Xét một cách toàn diện, thanh tra ngân hàng đã có những bước tiến trênnhiều mặt nhưng cung vẫn còn một số vấn đề còn vướng mắc Cụ thể:

Về tổ chức:

Thanh tra ngân hàng là một cơ quan thanh tra bộ, nằm trong tổ chức củaNHNN Nhờ đó, thanh tra ngân hàng sẽ có được những thuận lợi nhất địnhtrong hoạt động như: không chịu nhiều áp lực chính trị; dễ dàng trong việc thuthập, xử lí thông tin do có mối quan hệ, hỗ trợ của các bộ phận khác trongNHNN; chất lượng công việc cũng khá cao do tận dụng được nguồn lực( cơ sởvật chất, nhân viên chuyên ngành sẵn có, ) Vả lại, xét cho cùng, NHNN phảichịu trách nhiệm về việc hoạch định, thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia - mộtnội dung trong quyền hạn và trách nhiệm của thanh tra ngân hàng

Tuy nhiên, do nằm trong cơ cấu tổ chức của NHNN nên về bản chất, bộphận thanh tra ngân hàng không có sự độc lập thực sự đối với hoạt động củaNHNN Bằng chứng rõ nhất là thanh tra ngân hàng phải góp phần vào việc thựchiện chính sách tiền tệ, chống tham nhòng Trong khi đó, về nguyên tắc, hoạtđộng thanh tra ngân hàng phải hoàn toàn độc lập với hoạt động của hệ thốngcác tổ chức tín dụng bởi nó chính là tổ chức kiểm tra, giám sát hoạt động củatoàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng, luôn phải đảm bảo sự khách quan, côngminh trong hoạt động của bản thân nó

Thêm nữa, do nằm trong cơ cấu tổ chức NHNN, thanh tra ngân hàngkhông có tổ chức theo ngành dọc( tức là không có sự liên hệ trực tiếp giữa bộ

phận thanh tra ngân hàng các cấp với nhau, phải thông qua NHNN cùng cấp).Lại một lần nữa, tính độc lập với hệ thống ngân hàng - đối tượng của thanh trangân hàng - lại bị xâm phạm.

Về đối tượng:

So với thông lệ quốc tế, đối tượng của thanh tra ngân hàng Việt Nam rấtrộng; ngoài hoạt động, tổ chức của hệ thống các tổ chức tín dụng vòn có cả hoạtđộng ngân hàng, hoạt động liên quan đến tiền tệ của các tổ chức khác Vớiphạm vi này, thanh tra ngân hàng sẽ có điều kiện sâu sát, quản lí chặt chẽ mọihoạt động tiền tệ của nền kinh tế; thực hiện tốt mục đích bảo vệ quyền lợi củangười gửi tiền và sự ổn định của toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng Tuynhiên, phạm vi quá rộng trong khi điều kiện pháp lí chưa hoàn chỉnh hẳn; cònnhiều điểm bất cập, gây khó khăn không Ýt cho hoạt động thanh tra ngân hàng

ở nước ta

Về quyền hạn, nhiệm vụ:

Như đã trình bày trong chương I( phần 2.a), quyền hạn và nhiệm vụ củathanh tra ngân hàng Việt Nam vừa thừa vừa thiếu so với quyền hạn, nhiệm vụcủa thanh tra ngân hàng theo thông lệ quốc tế Phần thừa là việc thanh tra ngânhàng Việt Nam tham gia góp phần thực hiện cả công việc chống tham nhũng,phục vụ chức năng quản lí nhà nước, Việc “ thừa quyền hạn, nhiệm vụ” chủyếu xuất phát từ đặc điểm hỗn hợp, vừa là thanh tra chuyên ngành, vừa là thanhtra bộ của thanh tra ngân hàng Việt Nam Thực hiện thêm các nhiệm vụ này,thanh tra ngân hàng sẽ góp phần đắc lực hơn cho việc quản lí Nhà nước hệthống ngân hàng nói riêng và hệ thống các tổ chức kinh tế- tài chính nói chung

Song nó cũng lại dẫn đến việc phân tán quyền hạn, không tập trung vào mụcđích hoạt động chính của thanh tra ngân hàng

Phần thiếu của mặt này của thanh tra ngân hàng Việt Nam là ở chỗ: thanhtra ngân hàng Việt Nam chỉ được phép đưa ra các kiến nghị, yêu cầu giải quyếtcác khó khăn, tồn tại đã phát hiện trong quá trình thanh tra; chứ không đượcquyết định trực tiếp áp dụng luôn các biện pháp đó( hoặc nếu có cũng chỉ đượcphép áp dụng các biện pháp xử phạt hành chính với mức hình phạt thấp) Ví dụnhư thanh tra ngân hàng Việt Nam chỉ được đề nghị đưa tổ chức tín dụng vàotình trạng kiểm soát đặc biệt, chứ không được quyết định buộc tổ chức tín dụngthực hiện hình thức này.v.v Thậm chí, trước đây, nếu không có sự đồng ý củađối tượng thanh tra kết quả thanh tra không được công nhận

Nói cách khác, về quyền hạn và nhiệm vụ, thanh tra ngân hàng Việt Nam

bị hạn chế rất nhiều, không được độc lập hoàn toàn trong hoạt động

Tóm lại, nhìn tổng thể, thanh tra ngân hàng Việt Nam có những điểm riêng

biệt so với thông lệ thế giới nên phù hợp hơn với điều kiện của Việt Nam hiệnnay, song cũng tồn tại không Ýt điều bất cập, chưa hoàn thiện về mô hình đốitượng, tổ chức, cũng như quyền hạn và nhiệm vụ

2 Thực trạng thanh tra ngân hàng Việt Nam ở từng bộ phận thực hiện các phương thức thanh tra:

a Bộ phận giám sát từ xa:

Giám sát từ xa là bộ phận chính của thanh tra ngân hàng Về bản chất, nóchính là bộ phận thực hiện công việc cảnh báo sớm, chỉ ra những sai sót hiện tại

và xu hướng bất ổn trong tương lai của các đối tượng thanh tra Do tính rủi rocao của hoạt động ngân hàng: nhiều rủi ro tiềm Èn tự thân, dễ mắc phải rủi ro

hệ thống nên các kết quả này góp phần giúp cho hoạt động thanh tra có hiệu quảhơn, thực hiện tốt hơn mục đích bảo đảm an toàn cho hệ thống các tổ chức tíndụng

Tại nước ta, công tác giám sát từ xa của nước ta được hình thành từ 1992,khi cơ chế quản lí của ngành ngân hàng vẫn hcưa hoàn chỉnh Hơn 10 năm trôiqua, nhờ sự giúp đỡ của các tổ chức tài chính nước ngoài, cùng với sự tự họchỏi, rút kinh nghiệm; bộ phận giám sát từ xa của nước ta ngày càng tiến bộ.Chúng ta đã xây dựng được hệ thống các chỉ tiêu đánh giá vừa theo tiêu chuẩnquốc tế ( công thức CAMEL), vừa phù hợp với hoàn cảnh kinh tế Việt Nam; tạonền móng vững chắc cho thanh tra, đánh giá các tổ chức tín dụng Ví dụ, đối vớichỉ tiêu tỉ lệ nợ quá hạn( thuộc phần đánh giá chất lượng tài sản Có của tổ chứctín dụng- chữ A trong công thức CAMEL), thanh tra ngân hàng Việt Nam quiđịnh mức tối đa là 3%, nhỏ hơn mức tối đa theo qui định của quốc tế( 5%) Giớihạn này vẫn nằm trong giới hạn của quốc tế, lại phù hợp hơn với điều kiệnnguồn vốn không lớn lắm của ngân hàng Việt Nam; đồng thời khuyến khíchđược việc thận trọng, đảm bảo an toàn vốn ở các tổ chức tín dụng

Một tiến bộ khác không thể không nhắc đến là việc tích cực ứng dụngcông nghệ tin học vào giám sát từ xa Nhận thấy rõ lợi Ých của việc sử dụngcông nghệ tin học, NHNN Việt Nam đã tiến hành thử nghiệm suốt 3 năm( từ

1994 đến 1997), trước khi chính thức áp dụng công nghệ tin học một cách phổbiến trong hoạt động giám sát từ xa( đánh dấu bằng Quyết định 137/QĐ-NH3