thông tin bất cân xứng trong hoạt động kinh doanh ngân hàng tại việt nam

THÔNG TIN BẤT CÂN XỨNG TRONG HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG VIỆT NAM Các lý thuyết về tài chính phát triển đã chỉ ra rằng sự phát triển của hệ thống tài chính là điều kiện cần cho s

THÔNG TIN BẤT CÂN XỨNG

TRONG HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG

CỦA NGÂN HÀNG VIỆT NAM

Các lý thuyết về tài chính phát triển đã chỉ ra rằng sự phát triển của hệ thống tài

chính là điều kiện cần cho sự phát triển kinh tế của một đất nước Một hệ thống tài chính

phát triển đóng vai trò như mạnh máu lưu thông trong nền kinh tế, là cầu nối giữa tiết

kiệm và đầu tư Việt Nam cũng như các nước đang phát triển khác, các công cụ nợ, chủ

yếu là tín dụng ngân hàng đóng vai trò chính yếu trong nguồn vốn của các doanh nghiệp

Tuy nhiên, bên cạnh một thị trường chứng khoán chưa phát triển, hoạt động tín dụng

ngân hàng Việt Nam vẫn còn nhiều điểm chưa mạnh, chưa thể hiện được sứ mệnh lịch sử

của mình Một trong những ảnh hưởng lớn nhất đến hoạt động tín dụng của các ngân

hàng thương mại Việt Nam là hiện tượng thông tin bất cân xứng Hiện tượng thông tin

bất cân xứng ở Việt Nam gây ra cả hai hệ quả lựa chọn bất lợi và tâm lý ỷ lại Trong bài

viết này chúng tôi xem xét tình hình hoạt động thực tiễn các ngân hàng thương mại dưới

tác động của vấn đề thông tin bất cân xứng

Nhóm Giảng viên:

Vũ Thành Tự Anh Nguyễn Trọng Hoài Huỳnh Thế Du

Võ Tất Thắng

Nhóm 2:

Đông Văn Cường Phạm Vĩnh Đức

Lê Ngọc Đức Nguyễn Thị Phương Minh Nguyễn Thị Hoài Nam Đặng Thị Yến Phương

PHẦN I: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG VÀ THÔNG TIN

BẤT CÂN XỨNG

I Hoạt động tín dụng Ngân hàng:

Hoạt động tín dụng là một hoạt động chủ yếu của các Ngân hàng Thương mại (NHTM),

bên cạnh các hoạt động như huy động vốn, dịch vụ thanh toán, ngân quỹ Ngân hàng cấp

tín dụng cho tổ chức, cá nhân dưới các hình thức cho vay, chiết khấu thương phiếu và

giấy tờ có giá khác, bảo lãnh, cho thuê tài chính và các hình thức khác theo quy định của

Ngân hàng Nhà nước1 Trong đó hoạt động cho vay là hoạt động quan trọng và chiếm tỷ

trọng lớn nhất Cho vay là một hình thức cấp tín dụng, theo đó ngân hàng giao cho khách

hàng sử dụng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích và thời gian nhất định theo thỏa

thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi2

Quyết định cho vay của ngân hàng sẽ được dựa trên cơ sở đánh giá năng lực khách hàng

bao gồm đánh giá về uy tín, về khả năng tài chính của khách hàng; đánh giá về tính hiệu

quả của dự án vay vốn và đánh giá về tài sản bảo đảm vốn vay

Mỗi ngân hàng phải xây dựng quy trình xét duyệt cấp tín dụng theo nguyên tắc bảo đảm

tính độc lập, phân định rõ trách nhiệm giữa các khâu thẩm định và quyết định cấp tín

dụng Lãi suất cho vay được xác định trên cơ sở thỏa thuận giữa ngân hàng và khách hàng

phù hợp với quy định hiện hành Dựa trên nhu cầu vay vốn, khả năng trả nợ và khả năng

nguồn vốn của mình ngân hàng sẽ xác định một mức cho vay phù hợp

Tùy mức độ rủi ro của dự án, uy tín và năng lực tài chính của khách hàng vay mà ngân

hàng có thể yêu cầu khách hàng phải có tài sản bảo đảm tiền vay, bảo lãnh của bên thứ

ba, bảo đảm bằng tài sản hình thành từ vốn vay hoặc cho vay không có bảo đảm Khách

hàng vay phải cam kết trong hợp đồng tín dụng về việc sử dụng vốn vay đúng mục đích

và trả nợ đúng hạn Sau khi giải ngân vốn vay, ngân hàng có quyền và nghĩa vụ kiểm tra,

giám sát quá trình sử dụng vốn vay nhằm đảm bảo hiệu quả và khả năng thu hồi vốn vay

Sơ đồ tóm tắt hoạt động cho vay của Ngân hàng:

1 Điều 49 Luật các tổ chức tín dụng số 07/1997/QHX và được sửa đổi bổ sung năm 2004

2 Điều 3 Quyết định 1627/2001/QĐ-NHNN về việc ban hành Quy chế cho vay của TCTD đối với khách

hàng

II Thông tin bất cân xứng:

Một bên trong giao dịch có được thông tin nhiều hơn bên khác gây ra tình trạng bất cân

xứng về thông tin Sự tồn tại của thông tin bất cân xứng đã làm cho các lý thuyết kinh tế

học tân cổ điển vốn dựa trên giả định về thị trường thông tin hoàn hảo đã không thể giải

thích được những hoạt động kinh doanh đang thực tế diễn ra

Thông thường người bán hàng sẽ có nhiều thông tin về sản phẩm, hàng hóa của mình hơn

là người mua hàng Người lao động hiểu rõ về năng lực, trình độ của mình hơn người sử

dụng lao động Thị trường trong thực tế cũng tồn tại hiện tượng thông tin bất cân xứng

Tùy thuộc mức độ phát triển kinh tế và thể chế, bất cân xứng về thông tin có thể ở các

mức độ khác nhau hoặc khả năng để các chủ thể tham gia vào các giao dịch kiểm soát và

hạn chế được tình trạng bất cân xứng về thông tin là khác nhau

Việt Nam đang trong quá trình chuyển đổi kinh tế nên hệ thống thông tin của Việt Nam

còn thiếu và yếu, khả năng tiếp cận thông tin của cá nhân, tổ chức là khó khăn hoặc chi

phí cao; chất lượng thông tin cũng còn nhiều hạn chế Hậu quả của một thị trường thông

tin bất cân xứng là các vấn đề lựa chọn bất lợi và tâm lý ỷ lại

Lựa chọn bất lợi sẽ gây bất lợi cho bên có ít thông tin hơn trong giao dịch Lựa chọn bất

lợi làm cho giao dịch trở nên rủi ro hơn và ở mức độ nghiêm trọng nó sẽ làm thị trường

sụp đổ hoàn toàn

Tâm lý ỷ lại xảy ra sau khi các bên đã chính thức tham gia vào giao dịch: một bên trong

giao dịch có chủ định che đậy hành vi của mình và bên đối tác rất khó hoặc không thể

kiểm soát được hành vi của bên kia

Bảo hiểm y tế là ví dụ điển hình của Tâm lý ỷ lại Khi đã mua bảo hiểm y tế toàn bộ,

người mua thường có tâm lý muốn đi khám bệnh thường xuyên hơn Nếu công ty bảo

hiểm có thể giám sát được hành vi của người mua, khi đó người mua có thể phải chịu

mức phí cao hơn Nhưng nếu công ty không thể giám sát được hành vi của khách hàng thì

công ty có thể phải trả các khoản đền bù nhiều hơn dự kiến Khi xuất hiện tâm lý ỷ lại,

các công ty bảo hiểm buộc phải tăng phí bảo hiểm hay thậm chí là từ chối bán bảo hiểm

Tâm lý ỷ lại cũng xuất hiện trong các thị trường tín dụng, thị trường bảo hiểm tiền gửi

III Thông tin bất cân xứng trong hoạt động tín dụng ngân hàng:

Vấn đề thông tin bất cân xứng ảnh hưởng đến cả 2 phía – bên cho vay và bên vay – trong

hoạt động tín dụng Đối với bên vay vốn, việc giải ngân vốn vay không đúng thời hạn,

việc thay đổi lãi suất vay có thể gây ra những thiệt hại lớn cho phía bên vay Tuy nhiên,

trong phạm vi bài viết này chúng tôi muốn tiếp cận vấn đề thông tin bất cân xứng từ phía

cung trong quan hệ tín dụng, phía phải gánh chịu nhiều rủi ro hơn khi nguồn vốn của họ

một mức độ nào đó đã vượt qua khỏi tầm kiểm soát của họ

Về phía ngân hàng, tình trạng thông tin bất cân xứng xảy ra khi ngân hàng hiểu biết về

khách hàng và dự án kinh doanh của khách hàng ít hơn khách hàng Việc khách hàng che

đậy những thông tin liên quan đến họ và dự án đã gây khó khăn cho các ngân hàng trong

việc xác định được những khách hàng thực sự tiềm năng, và những dự án thực sự có hiệu

quả để đảm bảo khả năng thu hồi nợ

Với rủi ro cao hơn về khả năng thu hồi nợ, ngân hàng sẽ phải áp dụng một mức lãi suất

cao hơn để bù đắp Tuy nhiên việc đẩy lãi suất lên cao sẽ chỉ tạo điều kiện cho các dự án

có rủi ro cao Quá nhiều dự án rủi ro sẽ làm cho rủi ro thu hồi nợ của ngân hàng cao hơn

nữa Hiện tượng này có thể dẫn đến sự sụp đổ hoàn toàn của thị trường tín dụng Vì vậy,

để thị trường tín dụng có thể hoạt động hiệu quả phải có cơ chế và chính sách phù hợp

Thông tin bất cân xứng trong hoạt động tín dụng ngân hàng còn thể hiện ở vấn đề tâm lý

ỷ lại Hiện tượng tâm lý ỷ lại xảy ra sau khi ký kết hợp đồng tín dụng Khách hàng vay

vốn có nghĩa vụ sử dụng vốn đúng mục đích đã xác định trong hợp đồng tín dụng Để

đảm bảo khả năng thu hồi vốn, ngân hàng phải thường xuyên tiến hành giám sát quá trình

sử dụng vốn vay của khách hàng Tuy nhiên, việc giám sát quá trình sử dụng vốn vay của

khách hàng là rất khó khăn và tốn kém Khi đó, khách hàng dễ nảy sinh tâm lý tắc trách

trong việc sử dụng vốn vay, không nỗ lực tối đa trong việc khắc phục những khó khăn

trong quá trình thực hiện dự án hoặc cố tình sử dụng vốn vay vào các dự án khác có độ

rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng cao hơn

Ở Việt Nam, hệ thống ngân hàng chưa hiệu quả và phần lớn do nhà nước nắm giữ, vấn đề

thông tin bất cân xứng lại càng đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển một thị

trường tín dụng mạnh mẽ Việc xác định được các thông tin bất cân xứng trong hoạt động

tín dụng của ngân hàng và áp dụng các giải pháp hữu hiệu sẽ giúp cho các ngân hàng Việt

Nam hoạt động tốt hơn

PHẦN II: HOẠT ĐỘNG TÍN DỤNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT

NAM TRONG MÔI TRƯỜNG THÔNG TIN BẤT CÂN XỨNG

Như hầu hết các thị trường tài chính mới nổi, tín dụng của ngân hàng Việt Nam đóng vai

trò quan trọng trong việc lưu thông dòng vốn Bên cạnh đó, với đặc điểm của một nền

kinh tế chuyển đổi, hoạt động tín dụng ở Việt Nam cũng có một số đặc trưng riêng Các

ngân hàng thương mại lớn đều là các ngân hàng thương mại quốc doanh, chiếm trên 70%

thị phần tín dụng Tỉ lệ nợ xấu trong các ngân hàng thương mại ở mức cao Hiện nay, tỉ lệ

này tính theo tiêu chuẩn kế toán Việt Nam là 7.7% 3 trong tổng dư nợ cho vay, còn nếu

tính theo tiêu chuẩn kế toán quốc tế thì tỉ lệ này là cao hơn nhiều Các khoản tín dụng

trong giai đoạn trước đây chủ yếu dành cho doanh nghiệp nhà nước (DNNN) Cơ cấu dư

nợ này hiện nay đã có xu hướng thay đổi, tỷ lệ tín dụng dành cho các doanh nghiệp ngoài

quốc doanh chiếm trên 60%4 tổng dư nợ tín dụng của các ngân hàng Với tốc độ tăng

trưởng tín dụng khoảng 21% trong hơn 10 năm qua, cùng với nỗ lực cải tổ của mình, hệ

thống ngân hàng thương mại Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò của mình trong quá

trình công nghiệp hoá đất nước Cũng như các thị trường tài chính mới nổi khác, các ngân

hàng thương mại Việt Nam đang đối mặt với những rủi ro từ thông tin bất cân xứng, vấn

đề này đã ảnh hưởng rất nhiều tới chất lượng tín dụng của các ngân hàng thương mại thể

hiện ở hai hệ quả: sự lựa chọn bất lợi và tâm lý ỷ lại

I Sự lựa chọn bất lợi:

Khi nhận được hồ sơ vay vốn của khách hàng, trước khi ra quyết định, ngân hàng phải

thực hiện việc thẩm định các thông tin liên quan đến khách hàng, dự án vay vốn và tài sản

bảo đảm tiền vay Trong cả ba khâu thẩm định này, vấn đề lựa chọn bất lợi đều có thể gây

ra rủi ro cho quyết định đầu tư của ngân hàng

1 Đánh giá khách hàng:

1.1 Đánh giá uy tín của khách hàng:

Đánh giá uy tín của khách hàng là vấn đề khó khăn của ngân hàng Hiện nay, Ngân hàng

chủ yếu dựa vào quan hệ trong quá khứ: khách hàng vay trả đúng hạn được xem là khách

hàng có uy tín, còn đối với khách hàng mới quan hệ thì chủ yếu dựa vào ý kiến chủ quan

của cán bộ nghiệp vụ khi tiếp xúc với khách hàng, hoặc qua một số thông tin thu thập

được từ các khách hàng có quan hệ với khách hàng mới này

Trong khi đó đối tượng khách hàng được xem là chiến lược phục vụ của ngân hàng là khu

vực kinh tế tư nhân thì còn quá non trẻ, chủ yếu là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa có

danh tiếng trên thị trường, ý thức của doanh nghiệp trong việc xây dựng uy tín và thương

hiệu chưa cao, các hiệp hội ngành thì chưa phát huy vai trò của mình, chưa hỗ trợ nhiều

cho các công ty thành viên phát triển, nhất là việc giới thiệu các thành viên cho thị

trường Điều này dẫn đến việc thu thập thông tin để đánh giá đối với khu vực kinh tế trên

là rất khó khăn

Ngoài những khó khăn trong việc tiếp cận thông tin về khách hàng khi nguồn thông tin và

khả năng phát tín hiệu của khách hàng còn hạn chế, thì việc thực thi luật phá sản của Việt

Nam chưa triệt để đã làm cho những doanh nghiệp làm ăn thua lỗ vẫn còn tồn tại trên thị

3 Trích dẫn lời ông Lê Đức Thuý - Thống đốc ngân hàng nhà nước Việt Nam đăng tại www.datviet.com

4 Trích bài trả lời phỏng vấn của ông Phùng Khắc Kế - Phó Thống đốc Ngân hàng nhà nước đăng tại địa

www.sbv.gov.vn/thongcao.asp?tin=24 ngày 18/2/2006

trường Hiện tượng này gây ra hiện tượng nhiễu thông tin, vì những đối tượng luôn tìm

mọi cách để che đậy thông tin hoặc tạo ra thông tin ngược để được vay vốn ngân hàng và

tiến hành đầu tư vào những lĩnh vực mạo hiểm để hy vọng thoát khỏi tình trạng phá sản

Nhìn chung, việc đánh giá uy tín của khách hàng hiện nay của các ngân hàng dựa nhiều

vào cảm tính và ý chủ quan của cán bộ nghiệp vụ, chưa có một căn cứ khoa học Ngoài

ra, chúng ta còn thiếu các thể chế hỗ trợ từ phía các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ

chức trong việc cung cấp thông tin về quá trình hoạt động, định hướng phát triển của các

công ty và trong việc đánh giá xếp loại công ty

1.2 Đánh giá năng lực của khách hàng:

a Năng lực quản trị:

Nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng quyết định sự thành bại của công ty và cũng có

nghĩa là quyết định hiệu quả đồng vốn của ngân hàng Tuy nhiên, việc đánh giá nguồn

nhân lực, nhất là bộ phận lãnh đạo của khách hàng hoàn toàn chưa có cơ sở Trong quy

định xếp loại khách hàng vay vốn của ngân hàng nhà nước, cũng như trong bản cung cấp

thông tin cho Trung tâm cung cấp thông tin phòng ngừa rủi ro của Ngân hàng nhà nước

(CIC) đều quy định các tổ chức tín dụng phải đánh giá năng lực điều hành của giám đốc

công ty nhưng lại không nêu ra tiêu chí đánh giá cụ thể cho nên mỗi ngân hàng làm một

kiểu, chủ yếu là liệt kê bằng cấp Kết quả là việc đánh giá năng lực của khách hàng mang

tính hình thức, không đánh giá đúng thực chất về năng lực của khách hàng

b Đánh giá năng lực tài chính:

Đánh giá năng lực tài chính của khách hàng chủ yếu dựa vào việc phân tích số liệu trên

báo cáo tài chính của khách hàng Trong thực tế, các báo cáo tài chính của các công ty ở

Việt Nam thì chưa đủ độ tin cậy cao, nhất là các công ty tư nhân Tình trạng phổ biến

trong việc lập báo cáo quyết toán của các công ty tư nhân hiện nay là làm từ dưới lên, tức

là đi từ lợi nhuận đi lên Đối với cơ quan thuế thì sẽ báo cáo lợi nhuận thấp hoặc lỗ để

tránh thuế; đối với ngân hàng thì báo cáo lãi nhiều để được ngân hàng đánh giá năng lực

tài chính tốt và kinh doanh hiệu quả nhằm vay vốn dễ dàng; còn thực chất như thế nào thì

chỉ có bản thân công ty biết Sở dĩ thực trạng này xảy ra là do hiện nay ở Việt Nam chưa

có quy định về minh bạch thông tin Phía ngân hàng dù biết kiểm toán báo cáo tài chính

doanh nghiệp vay vốn là tốt nhưng cũng không dám đề nghị khách hàng thực hiện, nếu

khách hàng đang có uy thế trên thị trường vì sợ mất khách hàng

Từ những số liệu chưa thực sự tin cậy nên việc phân tích báo cáo tài chính của khách

hàng sẽ không phản ánh đúng thực chất năng lực tài chính của khách hàng

Chưa có cơ sở khoa học nên việc đánh giá năng lực của khách hàng phụ thuộc nhiều vào

năng lực và đạo đức của cán bộ ngân hàng Do đó, việc lựa chọn bất lợi là vấn đề không

thể tránh khỏi

2 Đánh giá dự án vay:

Đánh giá hiệu quả dự án vay vốn là khâu quan trọng, ảnh hưởng lớn nhất đến khả năng

thu hồi vốn của ngân hàng Khi nhận được một dự án vay vốn cán bộ thẩm định sẽ phải

tiến hành thẩm định các khía cạnh như yếu tố thị trường, kỹ thuật, công nghệ và cả các

yếu tố kinh tế, xã hội của dự án

Việc thẩm định dự án trong một môi trường thông tin vừa thiếu, vừa yếu của Việt Nam là

một thách thức lớn đối với các cán bộ thẩm định Hơn nữa, trình độ xây dựng dự án đầu

tư, phương án sản xuất kinh doanh của hầu hết các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh

nghiệp vừa và nhỏ còn yếu kém

Trên thị trường hiện nay, có rất ít công ty hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu thị trường

Do đó, khi đánh giá thị trường đối với sản phẩm của dự án cán bộ thẩm định chủ yếu phải

dựa vào các nguồn thông tin không chính thức, thu thập qua internet,… Bên cạnh đó, hệ

thống pháp luật và cơ chế chính sách thường xuyên thay đổi, không có tính minh bạch và

không có tính dự báo của Việt Nam cũng có thể gây ra nhiều rủi ro cho dự án, như các

chiến lược phát triển vùng, ngành; các quy định liên quan đến xuất nhập khẩu; các tiêu

chuẩn về môi trường, …

Ngoài ra, thẩm định kỹ thuật đối với dự án hầu như chỉ được thực hiện mang tính hình

thức vì hầu hết các khoản vay đều do một cán bộ thẩm định tiến hành Kết quả là việc

đánh giá về kỹ thuật không mang tính khả thi, nhất là trong điều kiện trình độ cán bộ

thẩm định của Việt Nam còn chưa được chuyên sâu

Một khó khăn khác trong việc thẩm định dự án là xác định một suất chiết khấu phù hợp

mức độ rủi ro của dự án và doanh nghiệp vay vốn Ở Việt Nam, thị trường chứng khoán

và các dịch vụ tài chính chưa phát triển nên việc xác định suất chiết khấu dựa trên mô

hình CAPM không thể thực hiện được Các cán bộ thẩm định thường sử dụng lãi suất

ngân hàng làm suất chiết khấu Suất chiết khấu được áp dụng cào bằng như nhau giữa các

dự án có mức độ rủi ro khác nhau có thể để lọt những dự án có độ rủi ro cao

Xác định mục tiêu chính xác của dự án vay vốn cũng là một việc làm rất khó khăn, nhất là

khi các doanh nghiệp cố tình che dấu mục đích vay vốn thực của mình

Tầm quan trọng của việc xác định mục tiêu đầu tư của Chủ đầu tư

Khách sạn X là liên doanh giữa Công ty Y thuộc Bộ quốc phòng với một Công ty Z

của Singapore Tổng vốn đầu tư của Dự án là 27 triệu USD, vốn pháp định là 6 triệu

USD; trong đó Công ty Y góp 30% (1,8 triệu USD) vốn pháp định bằng quyền sử

dụng đất, Công ty Z góp 70% (4,2 triệu USD) vốn pháp định bằng tiền mặt Liên

doanh này sau đó đầu tư khách sạn X bằng việc vay thêm 21 triệu USD từ Công ty mẹ

tại Singapore của Công ty Z

Trong thời gian họat động từ năm 1997 đến năm 2004, Khách sạn X lỗ liên tục và số

lỗ lũy kế lên đến 15 triệu USD tính đến cuối năm 2004 Toàn bộ nguồn thu của Khách

sạn X trong các năm hoạt động (1997 – 2004) được chi trả chủ yếu vào những khoản

sau:

- Trả cho Công ty quản lý khách sạn (là 1 công ty Singapore thuộc công ty mẹ của

Công ty Z khoảng 2 triệu USD/năm theo Hợp đồng quản lý dài hạn đã ký với Liên

doanh suốt thời gian hoạt động của Dự án)

- Trả lãi vay cho Công ty mẹ của Công ty Z (vào khoảng 1,2 triệu USD/năm)

- Trả nợ gốc của khoản vay: 3 triệu USD/năm (đến cuối năm 2004 , tòan bộ nợ

gốc đã được thu hồi đủ, lãi từ khoản vay (với lãi suất và phí cao gấp 2 lần so với lãi

suất SIBOR tại thị trường Singapore vào thời điểm đó) cũng được trả đúng hạn

- Lương cho đội ngũ lãnh đạo chủ chốt (Tổng giám đốc, giám đốc tài chính là

người Singapore) rất cao

Ngoài ra, các khách hàng từ Singapore từ một Công ty tại Singapore đưa qua (thiết

nghĩ cũng là 1 Công ty thành viên giống như Công ty Z) được hưởng mức giá thuê

khách sạn rất rẻ, chưa bằng ½ giá quy định của Khách sạn

Như vậy bằng các hình thức trên, Công ty Z (hay nói đúng hơn là Công ty mẹ của

công ty Z ở Singapore) đã thu hồi được toàn bộ vốn đầu tư sau 8 năm, đồng thời vẫn

sở hữu 70% cổ phần tại Liên doanh X

Đến đầu năm 2005, một Công ty khác của Singapore (Công ty S) có ý định mua lại cổ

phần của Công ty Z trong Khách sạn X, Công ty Z đề nghị định giá lại Khách sạn X,

việc định giá này thông qua 1 Công ty chuyên định giá bất động sản của Singapore và

Khách sạn X bây giờ được định giá lại (bao gồm cả thương hiệu) là 30 triệu USD

Như vậy 70% cổ phần của Công ty Z bây giờ trị giá 21 triệu USD

Công ty S lập Dự án mua lại cổ phần của Công ty Z, trong đó vốn tự có 30% là 6,3

triệu USD, vốn vay 70% là 14,7 triệu USD Tài sản bảo đảm là chính Khách sạn X,

điều này đã được Hội đồng quản trị của Liên doanh đồng ý

Ở đây một vấn đề được đặt ra : mục tiêu của việc mua lại 70% cổ phần Công ty Z là

gì? Nếu công ty S thật sự kinh doanh thì việc thẩm định Dự án mới có ý nghĩa Còn

nếu Công ty S cũng là một Công ty thành viên của Công ty mẹ lập ra chỉ để mua lại

cổ phần của Công ty Z với định giá cổ phần cũng của một Công ty thuộc tập đoàn này

thì sao? Lúc đó, việc đầu tư vào Việt Nam của Công ty mẹ tại Singapore đã kết thúc,

Công ty đã thu hồi được vốn đầu tư, đồng thời thu thêm một khoản lợi nhuận chính

bằng khỏan vay là 14,7 triệu USD sau đó thế chấp toàn bộ khách sạn và nếu khách

sạn kinh doanh có lãi, trả được nợ thì Công ty mẹ tiếp tục hưởng lợi, nếu khách sạn

họat động không hiệu quả, Công ty S sẽ tuyên bố phá sản

Thực tế diễn ra đúng như vậy, Công ty S chỉ có 2 thành viên đó là Chủ tịch HĐQT

kiêm tổng giám đốc người Singapore, 1 thư ký người Việt Nam

Hiện nay, quyết định cấp tín dụng của các ngân hàng thương mại lệ thuộc nhiều vào ý chủ quan của những người liên quan đến công tác tín dụng Vấn đề không đơn thuần về

đạo đức mà do sự hạn chế về các công cụ đánh giá, chủ yếu là nguồn thông tin nên việc

đánh giá khách hàng và khoản vay không chính xác

3 Đánh giá tài sản bảo đảm:

Ngân hàng áp dụng các biện pháp bảo đảm tiền vay như cầm cố, thế chấp tài sản và bảo

lãnh bằng tài sản của bên thứ ba chính là một giải pháp để ngân hàng hạn chế rủi ro xảy ra

do việc lựa chọn ngược Khi có rủi ro xảy ra ngân hàng có thể phát mãi tài sản thu hồi nợ

Việc đánh đồng các loại khách hàng khi cho vay dựa vào tài sản đã làm cho khách hàng

tốt mất cơ hội nhận được vốn vay vì không đủ tài sản bảo đảm

Giải pháp khắc phục rủi ro bằng việc áp dụng biện pháp bảo đảm tiền vay cũng không

khắc phục được rủi ro mà có nguy cơ làm cho rủi ro lại càng tăng lên từ giải pháp này Đó

là do ngân hàng không có thông tin đầy đủ và chính xác về tài sản nhận thế chấp, cầm cố

nên đánh giá không chính xác về giá trị thị trường của tài sản và cũng chính việc cho vay

dựa trên tài sản bảo đảm nên tạo ra tâm lý ỷ lại trong quyết định cho vay

Khi dùng tài sản để thế chấp, cầm cố cho ngân hàng để vay vốn thì chỉ có khách hàng là

biết rõ về hiện trạng của tài sản như sự hỏng hóc trong các dây chuyền sản xuất, máy móc

thiết bị, hoặc là ngôi nhà rất khó bán do một số đặc điểm gì đó, trong khi trình độ cán bộ

ngân hàng không có đầy đủ chuyên môn trong nhiều lĩnh vực nên họ không thể đánh giá

được chính xác hiện trạng của các máy móc thiết bị cũng như nắm được những thông tin

không tốt về ngôi nhà; điều này ảnh hưởng rất lớn đến giá trị mua bán của nó và họ

thường đánh giá dựa trên vị trí và hiện trạng của ngôi nhà; vì vậy khi xảy ra rủi ro thì việc

phát mãi tài sản để thu hồi nợ thì gặp khó khăn và có thể không thu hồi được nợ

Ngoài ra, tâm lý dựa chủ yếu vào tài sản bảo đảm đã làm cho chất lượng thẩm định khoản

vay nên không đánh giá chính xác hiệu quả và an toàn của khoản vay, dễ dẫn đến việc

cho vay những dự án rủi ro, khách hàng không uy tín, làm giảm chất lượng tín dụng Đây

là thực trạng đáng lo ngại trong quan điểm cấp tín dụng hiện nay của các ngân hàng, nhất

là các khách hàng là hộ tư nhân dùng đất nhà để thế chấp

Từ sự lựa chọn không chắc chắn khách hàng tốt để cung cấp tín dụng nên để giảm bớt rủi

ro ngân hàng đã tính một phần rủi ro vào trong lãi vay ngân hàng, làm cho người vay tốt

phải gánh chịu một mức lãi vay cao hơn mức đáng ra họ được hưởng

Rủi ro khi thiếu thông tin về khách hàng và dựa vào tài sản bảo đảm

Ngân hàng XYZ cho doanh nghiệp chế biến gỗ A vay vốn để ứng tiền mua gỗ sản

xuất cho Công ty khai thác gỗ B theo hợp đồng ký kết giữa hai bên để Công ty B

chuyển xe, máy và lao động đến vùng khai thác, với biện pháp bảo đảm là thế chấp

một phần tài sản của Doanh nghiệp A và cầm cố lô gỗ (tài sản bảo đảm hình thành từ

vốn vay) Sau khi giải ngân vốn vay ngân hàng XYZ đã phát hiện bên vay không sử

dụng vốn vay để mua gỗ mà dùng để trả nợ vay bên ngoài, hợp đồng ký kết giữa hai

công ty chỉ mang tính thủ tục để được vay vốn ngân hàng Vì thế khi khoản tiền ngân

hàng cho vay chuyển vào tài khoản của Công ty B, công ty B đã phát hành ngay ủy

nhiệm chi để chuyển tiền toàn bộ số tiền trên vào tài khỏan của Doanh nghiệp A ở

một ngân hàng khác, đồng thời hai bên ký biên bản thanh lý hợp đồng trước hạn,

không thực hiện hợp đồng vì một lý do nào đấy Doanh nghiệp A đã rút số tiền này ra

để trả nợ bên ngoài Như vậy, khi Ngân hàng phát hiện ra thì chuyện đã rồi, Doanh

nghiệp đã gặp khó khăn nhưng ngân hàng lại không có thông tin kịp thời nên đã đánh

giá sai về khách hàng và khoản vay Nợ vay không có nguồn thu chỉ còn chờ vào việc

phát mãi tài sản để thu hồi nợ

Đây là một ví dụ điển hình trong việc cho vay với hình thức bảo đảm nợ vay kết hợp

vừa thế chấp, cầm cố, vốn tự có tham gia và bảo đảm bằng tài sản hình thành từ vốn

vay

Một nguyên nhân khác được xem là quan trọng đã gây ra nợ xấu trong các ngân hàng

quốc doanh Việt Nam hiện nay là sự can thiệp không chính thức của các cơ quan công

quyền trong việc cho vay của ngân hàng Sự can thiệp này đã làm cản trở việc đánh giá

khách hàng của ngân hàng khi quyết định cho vay Có thể phân tích ở hai khía cạnh Thứ

nhất, ngân hàng không thể từ chối cho vay nên việc thẩm định khoản vay, đánh giá năng

lực khách hàng chỉ mang tính thủ tục Thứ hai, do có sự can thiệp của các cấp chính

quyền trong việc cấp tín dụng cho một đối tượng nào đó mà chủ yếu là các doanh nghiệp

nhà nước nên ngân hàng có tâm lý ỷ lại, vì khi có rủi ro xảy ra thì nhà nước cũng có cơ

chế xử lý Tâm lý trên đã làm giảm chất lượng thẩm định cho vay, khoản vay mang nhiều

rủi ro, làm tăng nợ xấu

Trên cơ sở báo cáo thẩm định của cán bộ tín dụng, cấp có thẩm quyền trong ngân hàng

sẽ đưa ra quyết định về việc cấp hay từ chối cấp tín dụng Những khó khăn nêu trên đã

làm cho các kết quả thẩm định bị chi phối nhiều bởi yếu tố chủ quan Chính điều này đã

làm cho các quyết định cho vay của ngân hàng chứa đựng nhiều rủi ro và có thể dẫn đến

hậu quả của sự lựa chọn bất lợi

II Tâm lý ỷ lại:

Tâm lý ỷ lại trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Việt Nam thể hiện chủ

yếu ở hai hành vi, đó là bên vay sử dụng vốn vay không đúng mục đích như hợp đồng đã

ký mà sử dụng vào những mục đích khác có mức sinh lợi cao; người vay thiếu sự nỗ lực

trong quá trình thực hiện dự án (phương án kinh doanh) để đảm bảo dự án hiệu quả như

đánh giá ban đầu, vốn vay được trả đúng hạn và đầy đủ cho ngân hàng cả gốc lẫn lãi

1 Hành vi sử dụng vốn vay không đúng mục đích - vi phạm hợp đồng tín dụng :

Do việc lựa chọn ngược nên đã dẫn đến ngân hàng cho vay những khách hàng

thiếu uy tín và dự án rủi ro Đối với những khách hàng này sau khi nhận được tiền vay

của ngân hàng thường có động cơ sử dụng vốn vay vào các mục đích rủi ro với mức sinh

lợi cao, làm cho ngân hàng khó thu hồi nợ Sở dĩ người vay sử dụng vốn vay không đúng

mục đích là do (1) việc xử lý tranh chấp hợp đồng ở Việt nam hiện nay chưa hiệu quả

thấp và (2) cơ chế giám sát khách hàng vay của các ngân hàng còn nhiều hạn chế

Việc thụ lý và giải quyết tranh chấp vi phạm hợp đồng ở Việt Nam hiện nay không được hiệu quả, thời gian xử lý kéo dài và tốn nhiều chi phí cho các bên liên quan

Chính hạn chế này đã phần nào tạo động cơ cho bên vay sử dụng vốn vay vào các hoạt

động rủi ro Nếu hoạt động kinh doanh này thành công thì người vay thu được một khoản

lợi rất và trả hết nợ cho ngân hàng mà không bị một sự trừng phạt đáng kể nào từ pháp

luật cũng như trong quan hệ làm ăn

Về công tác giám sát khách hàng vay vốn của các ngân hàng hiện nay chưa được

hiệu quả lắm, nó xuất phát từ thói quen sử dụng tiền mặt của xã hội, trong khi khách hàng

một lúc quan hệ với nhiều ngân hàng nên một số khoản sử dụng rất khó kiểm soát, việc sử

dụng vốn vay chồng chéo giữa các ngân hàng là rất phổ biến mà ngân hàng rất khó có thể

phát hiện Chính vì những hạn chế trong việc giám sát khách hàng vay vốn nên đã dẫn

đến vốn vay bị sử dụng sai mục đích, gây ra rủi ro cho ngân hàng

Tâm lý ỷ lại còn thể hiện ở trong hành vi trả nợ đúng hạn của người vay Trong

một số trường hợp do ỷ lại là hiếm khi bị pháp luật trừng trị khi vi phạm hợp đồng nên

khách hàng đã dùng khoản tiền trả nợ cho ngân hàng để dùng vào mục đích khác, làm cho

nợ vay không được trả đúng hạn, thể hiện ở những khoản nợ gia hạn5 và quá hạn

Việc kiểm soát khách hàng không tốt cũng dẫn đến việc không phát hiện kịp thời

những trường hợp bên vay gặp khó khăn trong kinh doanh, hoặc có sự cố ảnh hưởng đến

khả năng thanh toán nợ vay cho ngân hàng để giải pháp xử lý hiệu quả, như ngưng cho

vay, thu hồi nợ trước hạn nhằm giảm thấp tổn thất Đây không phải do tâm lý ỷ lại của

khách hàng nhưng nó cũng gây ra rủi ro rất lớn cho ngân hàng

Thất thoát nguồn thu nợ khi khách hàng không thực hiện đúng cam kết

Ngân hàng A cho công ty B vay vốn để thực hiện Hợp đồng thi công công trình ký kết

giữa công ty B với Ban quản lý dự án X, trong điều khoản thanh toán của Hợp đồng có

quy định rõ tiền thanh toán khối lượng hoàn thành sẽ được chuyển vào tài khoản của công