biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học của hiệu trưởng các trường trung học cơ sở huyện thạnh phú, tỉnh bến tre

Đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và họcphải được thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học, tổchức đánh giá, thi cử, chuẩn h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN KHẮC HÙNG

Huế, Năm 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của

riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong

luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép

sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một

công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhàn

Với tình cảm chân thành và quý trọng, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

- Ban Giám hiệu nhà trường, Phòng Đào tạo sau Đại học, Khoa Tâm lý-Giáo dục Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế.

- Thầy Tiến sĩ Nguyễn Khắc Hùng, Viện Trưởng Viện Tâm lý Giáo dục- Pháp luật, TP Hồ Chí Minh, người hướng dẫn khoa học.

- Quý Thầy, Cô giáo đã tham gia quản lý, giảng dạy, tư vấn và giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu.

- Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre.

- Các trường THCS huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre.

- Các bạn bè, đồng nghiệp đã tận tình giúp

đỡ, góp ý, cung cấp tài liệu, số liệu và tạo mọi điều kiện để chúng tôi hoàn thành luận văn này.

Mặc dù rất cố gắng trong quá trình thực hiện

đề tài, song luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi kính mong nhận được sự chỉ dẫn,

góp ý của quý Thầy, Cô giáo và các bạn đồng nghiệp.

Huế, tháng 10 năm 2012

Nguyễn Thị Nhàn

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Danh mục các chữ viết tắt 3

Danh mục các bảng, mô hình, sơ đồ 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Mục đích nghiên cứu 7

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 7

4 Giả thuyết khoa học 7

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 8

7 Phạm vi nghiên cứu 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 9

1.1 Khái quát lịch sử vấn đề nghiên cứu 9

1.2 Các khái niệm cơ bản 11

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học 14

1.4 Quản lý đổi mới phương pháp dạy học 19

1.5 Nhiệm vụ, chức năng, quyền hạn của hiệu trưởng trong việc quản lý đổi mới phương pháp dạy học 20

1.6 Những yếu tố cơ bản của quá trình quản lý trong việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường thcs 26

1.7 Sử dụng cntt và truyền thông vào quản lý đổi mới phương pháp dạy học 32

1.8 Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình quản lý trong việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS 37

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

HUYỆN THẠNH PHÚ, TỈNH BẾN TRE 41

2.1 Vài nét về tình hình kinh tế - xã hội huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre 41

2.2 Một số đặc điểm về giáo dục huyện thạnh phú 44

2.3 Thực trạng quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng các Trường THCS huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre 47

CHƯƠNG 3 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CỦA HIỆU TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN THẠNH PHÚ, TỈNH BẾN TRE 65

3.1 Cơ sở xác lập biện pháp 65

3.2 Các biện pháp cụ thể 68

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 89

3.4 Khảo nghiệm về tính hợp lý và khả thi của các biện pháp đề xuất 91

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

1 Kết luận 94

2 Khuyến nghị 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

QLGD : Quản lý giáo dụcTBDH : Thiết bị dạy họcTHCS : Trung học cơ sở

ƯDCNTT : Ứng dụng công nghệ thông tinXHCN : Xã hội chủ nghĩa

DANH MỤC CÁC BẢNG, MÔ HÌNH, SƠ ĐỒ

Bảng 2.1 Qui mô phát triển trường lớp, học sinh các bậc học, cấp học 44

Bảng 2.2 Chất lượng giáo dục học sinh bậc THCS huyện Thạnh Phú (2009-2012) 45

Bảng 2.3 Số lượng, trình độ chuyên môn, chính trị đội ngũ CBQL, GV THCS (2009-2012) 45

Bảng 2.4 Kết quả thanh tra giảng dạy đội ngũ giáo viên THCS huyện Thạnh Phú 46

Bảng 2.5 Kết quả khảo sát nhận thức về sự cần thiết đổi mới PPDH 48

Bảng 3.1 Tổng hợp kết quả về tính hợp lý và tính khả thi của các biện pháp 91

Mô hình 1.1 Mô hình dạy học lấy thầy làm trung tâm 36

Mô hình 1.2 Mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm 36

Sơ đồ 1.1 Tác động của các yếu tố quản lý giáo dục 13

Sơ đồ 1.2 Hoạt động của quá trình dạy học 35

Sơ đồ 3.1: Mối quan hệ giữa các biện pháp đề xuất 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới đang diễn ra mạnh mẽ.Trình độ dân trí và tiềm lực khoa học công nghệ đã trở thành nhân tố quyết địnhsức mạnh và vị thế của mỗi quốc gia trên thế giới

Để khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ VIII của Đảng đã quyết định đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đấtnước, phấn đấu đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp

Từ đó, Chỉ thị số 40/CT-TW ngày 15 tháng 6 năm 2004 của Ban Bí thư Trungương Đảng Cộng sản Việt Nam (khóa IX) khẳng định: “Phát triển giáo dục và đàotạo là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn lựccon người Đây là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, trong đó nhà giáo và cán

bộ quản lý giáo dục là lực lượng nòng cốt, có vai trò quan trọng”.[tr.1]

Nghị quyết 40/2000/QH10 ngày 09/12/2000 của Quốc hội nước cộng hòa xãhội chủ nghĩa Việt nam đã nêu:

Mục tiêu của việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông là xây dựng nộidung chương trình, phương pháp giáo dục, sách giáo khoa phổ thông mới nhằmnâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồnnhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phù hợp với thực tiễn vàtruyền thống Việt Nam; tiếp cận trình độ giáo dục phổ thông ở các nước phát triểntrong khu vực và thế giới

Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu, yêucầu về nội dung, phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trongLuật giáo dục; khắc phục những mặt còn hạn chế của chương trình, sách giáo khoahiện hành; tăng cường tính thực tiễn, kỹ năng thực hành, năng lực tự học; coi trọngkiến thức khoa học xã hội và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học côngnghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh

Bảo đảm sự thống nhất, kế thừa và phát triển của chương trình giáo dục…;bảo đảm sự thống nhất về chuẩn kiến thức và kỹ năng, có phương án vận dụngchương trình, sách giáo khoa phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của các địa bànkhác nhau

Đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học và họcphải được thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học, tổchức đánh giá, thi cử, chuẩn hóa trường sở, đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và côngtác quản lý giáo dục.[ 37, tr.98 ]

Như vậy, định hướng đổi mới phương pháp dạy học được Đảng ta xác định

rõ và đã được thể chế hóa trong Luật giáo dục(2005): “Phương pháp giáo dục phổthông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợpvới từng đặc điểm của lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả nănglàm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác độngđến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú cho học sinh”.[18,tr.13]; được cụ thể hóatrong các chỉ thị của Bộ giáo dục và Đào tạo, đặc biệt chỉ thị số 14/2001/CT-TTg vềthực hiện nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông và

đã tổ chức thực hiện đến cấp cơ sở, cho đến nay vẫn tiếp tục thực hiện, như trongbáo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ XI đã nêu trong phần Chiến lược phát triển giáo dục từ 2011- 2015:

“Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đàotạo Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi,kiểm tra theo hướng hiện đại”.[ tr.25]

Trong nhiều năm qua, tất cả các trường phổ thông trong cả nước tiến hành đồng

bộ việc thực hiện đổi mới chương trình giáo dục mà cốt lõi là đổi mới về nội dung,phương pháp dạy học Đánh giá về tình hình giáo dục hiện nay, Đảng và chính phủcũng đã khẳng định thành tựu của giáo dục trong những năm qua là rất lớn, songnhững tồn tại, khuyết điểm cũng không ít Chương trình, nội dung, phương pháp dạy

và học lạc hậu, đổi mới chậm; cơ cấu giáo dục không hợp lý giữa các lĩnh vực, ngànhnghề đào tạo; chất lượng giáo dục toàn diện giảm sút, chưa đáp ứng được yêu cầu của

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, trong đó những yếu kém căn bản nhất làchất lượng giáo dục đại trà thấp, ở tất cả các bậc học, cấp học; cách dạy, cách họctrong nhà trường chủ yếu vẫn là truyền thụ kiến thức một chiều, nặng về lý thuyết,nhẹ về thực hành, chưa phát huy tinh thần tự học và tư duy sáng tạo của người học,làm chậm quá trình đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường

Các trường trung học cơ sở huyện Thạnh Phú tỉnh Bến Tre thời gian qua đã rấtquan tâm tới việc đổi mới phương pháp dạy học nhất là trong những năm đầu mới

thay sách Hiệu trưởng các trường cũng đã có những biện pháp tổ chức các hoạt động

cụ thể để tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, bước đầu có những kết quả đángkhích lệ Tuy nhiên cũng còn bộc lộ nhiều hạn chế nhất định, nhất là không có thóiquen, kiên trì trong vận dụng đổi mới phương pháp dạy học, là một trong những địaphương có chất lượng giáo dục thấp so với mặt bằng của tỉnh nhà, làm ảnh hưởngđến chất lượng giáo dục đại trà của cả nước Vấn đề này cũng được các cấp lãnh đạocủa huyện bàn luận rất nhiều nhưng chưa có biện pháp thực hiện hiệu quả

Nhận thức được tình hình quản lý hoạt động đổi mới phương pháp dạy họccủa địa phương đang gặp nhiều khó khăn, chưa tổ chức quá trình đổi mới một cáchkhoa học và hữu hiệu để tạo nên một bước ngoặt quan trọng, cần thiết về sự đổi mớiphương pháp dạy học

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng các Trường trung học cơ sở huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre” làm đề tài nghiên cứu.

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích lí luận, khảo sát thực trạng dạy- học của giáoviên, học sinh và công tác quản lý của Hiệu trưởng về việc đổi mới phương phápdạy học ở các Trường trung học cơ sở huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre, chúng tôi

đề xuất các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở về đổi mớiphương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học các trường trung học cơ

sở ở địa phương, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay.

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Công tác quản lý của Hiệu trưởng về đổi mới phương pháp dạy học tại cáctrường trung học cơ sở

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp quản lý đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng các Trườngtrung học cơ sở huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre

4 Giả thuyết khoa học

Nâng cao hiệu quả quản lý của Hiệu trưởng về đổi mới phương pháp dạy học trongnhà trường THCS là vấn đề có ý nghĩa rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạyhọc, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay Tuy nhiên, việcquản lý đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng ở các Trường trung học cơ sở

huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre còn nhiều bất cập Nếu xây dựng và thực hiện các biệnpháp quản lý của Hiệu trưởng về đổi mới phương pháp dạy học một cách khoa học, hợp

lí, thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học các Trường trung học cơ sở huyện ThạnhPhú, tỉnh Bến Tre

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý của Hiệu trưởng đối với việc đổi mớiphương pháp dạy học ở các trường trung học cơ sở

5.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý của Hiệu trưởng đối với việc đổi mớiphương pháp dạy học ở các Trường trung học cơ sở huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre.5.3 Đề xuất các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng đối với việc đổi mớiphương pháp dạy học ở các Trường trung học cơ sở huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích và tổng hợp tài liệu, phân loạitài liệu, hệ thống hóa lý thuyết nhằm xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát sư phạm,phương pháp điều tra viết, phương pháp chuyên gia, phương pháp tổng kết kinhnghiệm nhằm khảo sát, phân tích thực trạng và thu thập thêm các thông tin có liênquan đến vấn đề nghiên cứu

6.3 Phương pháp thống kê toán học nhằm xử lý kết quả nghiên cứu

7 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng về đổi mớiphương pháp dạy học ở tám trường: Trường THCS Tân Phong, THCS Thới Thạnh,THCS Phú Khánh, THCS Quới Điền, THCS Hòa Lợi, THCS An Thuận, THCS AnQui, THCS An Nhơn

NỘI DUNG CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở TRƯỜNG

TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.1 Khái quát lịch sử vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Các nghiên cứu nước ngoài

Dạy học là một hoạt động lao động xã hội Quản lý PPDH là quản lý một quátrình xã hội đặc thù, có vai trò quan trọng và cần thiết Thực tiễn và lý luận về quản

lý PHDH được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xãhội loài người

Ngay từ thời cổ đại, tư tưởng quản lý phương pháp dạy học đã được thể hiệntrong những quan điểm của các nhà triết học đồng thời là những nhà giáo dục Xôcrat(469-399 trước CN) một trong những triết học phương Tây, đã đề xuất và thực hiệnmột phương pháp dạy học mà chúng ta gọi là “phương pháp Socrate” [33, tr.5], đóchính là phương pháp đàm thoại trong dạy học đang được sử dụng cho đến ngàynay J.A Komenxki nhà sư phạm lỗi lạc của thế kỷ XVII đã đưa ra những biện phápdạy học bắt học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ để nắm được bản chất của sự vật hiệntượng J.J.Ruxô cũng cho rằng, phải hướng học sinh tích cực tự giác giành kiến thứcbằng cách tìm hiểu, khám phá và sáng tạo A Distecvec thì cho rằng: “Người giáoviên tồi là người cung cấp cho học sinh chân lý, người giáo viên giỏi là người dạycho họ tìm ra chân lý”.[38, tr.286] Những tư tưởng trên đây vẫn còn nguyên giá trịtrong thời đại ngày nay

Thế kỷ XX, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học

và công nghệ, sự bùng nổ thông tin KH&CN dẫn đến tình trạng các tri thức đượcdạy trong nhà trường mau chóng lạc hậu, nhà trường không đủ thời gian để trang

bị cho học sinh những tri thức của nhân loại Giáo dục của thế giới đã trải qua bacuộc cải cách, theo đó là cuộc cải cách lần thứ ba vào những năm 80 đã nhấnmạnh nhiều vấn đề đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực chủ động,sáng tạo của người học

1.1.2 Các nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam ngay từ những ngày đầu của nền giáo dục cách mạng, trong thưgởi cho học sinh nhân ngày khai trường tháng 9 năm 1945, Bác Hồ đã viết: “ từ giờphút này trở đi, các cháu bắt đầu được nhận một nền giáo dục hoàn toàn ViệtNam… làm phát triển hoàn toàn năng lực sẵn có của các cháu” [23, tr.32] Bức thưcủa Người chính là cương lĩnh của nền giáo dục Việt Nam mới, là định hướng choPPDH, dạy học cần làm phát triển hoàn toàn năng lực sẵn có của người học

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học Có thể

kể ra một số công trình nghiên cứu, ứng dụng, thử nghiệm về đổi mới PPDH đãđược xuất bản: “Mô hình dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm” của tác giảNguyễn Kỳ, NXB GD, 1996; “Giáo dục học một số vấn đề về lý luận và thực tiễn”của GS Hà Thế Ngữ, NXB ĐHQG, 2001; “ Những vấn đề chung của Giáo dục học”của GS.TSKH Thái Duy Tuyên, NXB ĐHSP, 2003; “Phương pháp dạy học truyềnthống và đổi mới” của GS.TSKH Thái Duy Tuyên, NXB GDVN, 2010 Tuy nhiênvấn đề quản lý đổi mới PPDH, tác giả không đưa vào nhiều tại các tác phẩm này khibàn về QL PPDH ở các trường THCS

Trong thời gian qua, một số tác giả của các luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩGiáo dục đã nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học, cụ thể như:

Đặng Phước Mỹ (2004), Các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng nhằm góp phần nâng cao năng lực giảng dạy cho đội ngũ giáo viên trường THPT trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục, Huế.

Tôn Thất Viễn Tương (2006), Các biện pháp quản lý của hiệu trưởng trong việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường trung học phổ thông thành phố Huế, luận văn Thạc sĩ giáo dục học, Huế.

Trần Văn Hiếu (1999), Xây dựng quy trình làm việc độc lập với sách và tài liệu học tập cho sinh viên, luận án Tiến sĩ giáo dục, Hà Nội.

Phan Minh Tiến (1999), Nghiên cứu sử dụng phương tiện trực quan theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong giờ học ở trường trung học cơ sở, luận án Tiến sĩ giáo dục, Hà Nội.

Trong các luận văn, luận án trên đây các tác giả đã coi việc đổi mới PPDH làmột biện pháp khả thi để nâng cao chất lượng dạy học ở các vùng miền của đất nước.Trong thực tiễn quản lý dạy học ở các trường phổ thông, đặc biệt là các trườngtiên tiến, các đơn vị điển hình, các Hiệu trưởng giỏi đã có nhiều sáng kiến đi đầu

trong việc quản lý nhằm đổi mới PPDH Đó là cơ sở lý luận và thực tiễn đáng trântrọng, làm chỗ dựa cho quá trình nghiên cứu của chúng tôi.

Tại các Trường THCS huyện Thạnh Phú, mặc dù các Hiệu trưởng đã đặt vấn

đề này ở tầm quan trọng trong sự phối hợp với các hoạt động toàn diện của nhàtrường, nhưng lại chưa có những hướng dẫn và quy định cụ thể để thực hiện đổimới PPDH thích hợp với từng môn học Vì thế những lý luận về PPDH mới, nhữngthiết kế cụ thể cho từng bài dạy theo hướng đổi mới dường như vẫn chưa biến thànhhoạt động hằng ngày của giáo viên và học sinh

Chính vì vậy, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu áp dụng những biện phápquản lý cụ thể của Hiệu trưởng nhằm đổi mới phương pháp dạy học ở các TrườngTHCS huyện Thạnh Phú là rất cần thiết, với lòng mong muốn có sự đóng gópkhiêm tốn của tác giả nhằm góp phần thúc đẩy sự phát triển giáo dục cấp THCS tạihuyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre

1.2 Các khái niệm cơ bản

1.2.1 Quản lý

Người ta quan niệm, quản lý là một thuộc tính lịch sử, vì nó phát triển theo sựphát triển của xã hội loài người, nó được bắt nguồn và gắn chặt với sự phân công vàhợp tác lao động Quản lý là một hiện tượng xuất hiện rất sớm, là một phạm trù tồntại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mỗi chế độ xã hội, mọi quốcgia, trong mọi thời đại

Trong quá trình hình thành và phát triển của lý luận quản lý, khái niệm quản lý

đã được các nhà nghiên cứu đưa ra theo nhiều cách khác nhau, tùy theo những cáchtiếp cận khác nhau

PGS.TS Đặng Quốc Bảo cho rằng: “Bản chất của hoạt động quản lý gồm haiquá trình tích hợp vào nhau, quá trình “quản” gồm sự coi sóc giữ gìn để duy trì tổchức ở trạng thái ổn định, quá trình “lý” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới đưa hệvào thế phát triển Như vậy quản lý chính là hoạt động tạo ra sự ổn định và thúc đẩy

sự phát triển của tổ chức đến một trạng thái mới có chất lượng cao hơn” [1, tr.31].GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc và TS Nguyễn Quốc Chí cho rằng: “Quản lý làquá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chứcnăng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra” [5, tr.9]

GS Hà Thế Ngữ cho rằng: “Quản lý là quá trình dựa vào các quy luật kháchquan vốn có của hệ thống để tác động đến hệ thống nhằm chuyển hệ thống đó sangmột trạng thái mới” [25, tr.363]

Tác giả Trần Kiểm cho rằng: “Quản lý là tác động có hướng đích của chủ thểquản lý, dựa trên nhận thức những quy luật khách quan của hệ quản lý đến các quátrình đang diễn ra nhằm đạt mục đích đặt ra một cách tối ưu”.[20, tr 9]

Những định nghĩa trên đây tuy khác nhau về cách diễn đạt, về gốc độ tiếp cậnnhưng đều gặp nhau ở những nội dung cơ bản của khái niệm quản lý: Quản lý là sựtác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằmđạt mục tiêu đề ra

có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý (hệ giáo dục) nhằm làmcho hệ vận hành theo đường lối, quan điểm giáo dục của Đảng, thực hiện được mụctiêu “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”; hình thành đội ngũ laođộng có tri thức có tay nghề, có năng lực thực hành, tự chủ, năng động và sáng tạo,

có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội” [22,tr.3]

Theo tác giả Trần Kiểm: “ Quản lý giáo dục là sự tác động liên tục, có tổ chức,

có hướng đích của chủ thể quản lý lên hệ thống giáo dục nhằm tạo ra tính trồi của

hệ thống; sử dụng một cách tối ưu các tiềm năng, các cơ hội của hệ thống nhằm đưa

hệ thống đến mục tiêu một cách tốt nhất trong điều kiện bảo đảm sự cân bằng vớimôi trường bên ngoài luôn luôn biến động.” [ 19, tr.36]

Từ những khái niệm trên, ta có thể thấy rõ bốn yếu tố của quản lý giáo dục, đólà: chủ thể quản lý, đối tượng quản lý, khách thể quản lý và mục tiêu quản lý Bốnyếu tố này tạo thành sơ đồ sau:

Sơ đồ 1.1 Tác động của các yếu tố quản lý giáo dục

Dựa vào sơ đồ có thể nói: Quản lý giáo dục là sự tác động của chủ thể quản lýlên đối tượng quản lý nhằm huy động họ cùng phối hợp, tác động vào các hoạt độngcủa nhà trường để đạt được mục tiêu đặt ra

Như vậy, đối với giáo dục (của nhà trường) quản lý thực chất là sự tác độngmột cách khoa học của chủ thể quản lý đến hệ thống giáo dục nhằm làm cho hệ vậnhành đến một trạng thái mới có chất lượng cao hơn

1.2.3 Quản lý nhà trường

Nhà trường là cơ quan giáo dục chuyên biệt thực hiện chức năng giáo dục củaNhà nước, của cộng đồng và của xã hội Nhà trường có nhiệm vụ đào tạo thế hệ trẻtrở thành những con người phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần, nhữngngười có ích cho xã hội Toàn bộ hoạt động của nhà trường đều hướng đến thựchiện mục tiêu đào tạo

Quản lý nhà trường là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợpquy luật của chủ thể quản lý nhằm làm cho nhà trường vận hành theo nguyên lýgiáo dục để đạt tới mục tiêu giáo dục đặt ra trong từng thời kỳ phát triển của đấtnước đối với ngành giáo dục

Theo PGS.TS Phạm Viết Vượng: “Quản lý trường học là hoạt động của các

cơ quan quản lý nhằm tập hợp và tổ chức các hoạt động của giáo viên, học sinh vàcác lực lượng giáo dục khác, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục đểnâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong nhà trường.” [44, tr.205]

Quản lý nhà trường thực chất là quản lý trên tất cả các mặt, các khía cạnh khácnhau có liên quan đến hoạt động giáo dục trong phạm vi một nhà trường Tiêu điểmcủa giáo dục trong phạm vi nhà trường là hoạt động dạy học và giáo dục, bao gồm:+ Quản lý chương trình dạy học và giáo dục của nhà trường

+ Quản lý GV và phát tiển nghề nghiệp của người dạy

+ Quản lý học sinh và các hoạt động của người học

+ Quản lý thiết bị, cơ sở vật chất và những điều kiện khác đảm bảo cho hoạt

Chủ thể quản

lý

Đối tượng quản lý

Khách thể quản lýMục tiêu

quản lý

động của nhà trường đạt được mục tiêu đã đặt ra.

1.2.4 Phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học là một trong những thành tố quan trọng của quá trìnhdạy học, là tổng hợp cách thức hoạt động của GV và của học sinh trong quá trìnhdạy học, được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện tốt các nhiệm

vụ dạy học Phương pháp dạy học có quan hệ mật thiết với các thành tố khác củaquá trình dạy học:

- Chịu sự chi phối của mục đích dạy học đồng thời góp phần thực hiện mụcđích dạy học

- Được qui định bởi nội dung dạy học Nội dung dạy học chi phối việc lựachọn và vận dụng phối hợp hợp lý các phương pháp dạy học Nhờ có phương phápdạy học mà nội dung dạy học trở thành vốn kinh nghiệm của cá nhân học sinh

- Phương pháp dạy học chi phối các thành tố khác của quá trình dạy học(phương tiện, hình thức tổ chức dạy học)

Cùng một nội dung dạy học, trong những hoàn cảnh và điều kiện tương tựnhau, nhưng học sinh có hứng thú, tích cực học tập hay không, có để lại những ấntượng sâu đậm trong trí nhớ và tâm hồn các em không, có phát triển được tính tíchcực, sáng tạo không đều phụ thuộc rất lớn vào phương pháp dạy học

Có nhiều định nghĩa PPDH theo những cách tiếp cận khác nhau; TheoGS.TSKH Thái Duy Tuyên, có thể tóm tắt theo ba dạng cơ bản sau đây:

“ Theo quan điểm điều khiển học, phương pháp dạy học là cách thức tổ chứchoạt động nhận thức của học sinh và điều khiển hoạt động này

Theo quan điểm logic, phương pháp dạy học là những thủ thuật logic được sửdụng để giúp học sinh nắm kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo một cách tự giác

Theo bản chất của nội dung, phương pháp dạy học là sự vận động của nộidung dạy học” [38, tr.226]

Dù các cách phát biểu có khác nhau nhưng mọi người đều thừa nhận: PPDH là

tổ hợp cách thức cộng tác, hoạt động cùng nhau của người dạy và người học nhằmđạt được mục đích, mục tiêu dạy học

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học

1.3.1 Tính tất yếu phải đổi mới phương pháp dạy học

Đặc điểm quan trọng và sâu sắc nhất của xã hội hiện đại là cuộc cách mạng

khoa học- công nghệ đang tiếp tục phát triển với những bước nhảy vọt trong thế kỷXXI, đưa thế giới từ nền văn minh công nghiệp sang nền văn minh thông tin, sảnsinh ra một khối lượng kiến thức đồ sộ, cung cấp cho nhân loại một khối lượngkhổng lồ của cải vật chất và tinh thần, làm thay đổi bộ mặt xã hội.

Con người hiện đại có trí tuệ phát triển, có tri thức phong phú, đa dạng, đặcbiệt là hệ thống tri thức khoa học tự nhiên và kĩ thuật đã phát triển đến trình độ rấtcao; tư duy khoa học, kĩ thuật phát triển; biết nhiều ngoại ngữ; trình độ sáng tạo vàthưởng thức nghệ thuật được nâng cao…“ Xã hội học tập” là một xã hội phát triểntrên cơ sở tổ chức tốt sự nghiệp giáo dục, là xã hội mà ở đó được tạo mọi cơ hộithuận lợi để học và phát triển mọi khả năng Giáo dục dân trí ngày càng đóng vai tròquyết định trong sự phát triển xã hội dựa trên 4 trụ cột: “học để biết”, “học để làm”,

“học để cùng chung sống với nhau”, “học để làm người”.Trong nền kinh tế tri thức,tốc độ thay đổi nhanh chóng của công nghệ đòi hỏi người lao động phải học tập liêntục và tri thức phải được cập nhật trong suốt cuộc đời lao động của họ - học thườngxuyên, học tập suốt đời, nếu họ muốn tiếp tục có việc làm Tính linh hoạt, năngđộng, tự chủ, khả năng thích ứng và khả năng sáng tạo sẽ được coi là những phẩmchất tốt nhất và cần thiết nhất đối với người lao động trong nền kinh tế tri thức Do

đó, giáo dục đào tạo phải đổi mới sâu sắc, toàn diện để thích ứng với xu hướng đó,nhằm thực hiện một cách đầy đủ sự “gắn kết nhất thể” giữa giáo dục và xã hội.Vấn đề đổi mới PPDH là một trong những nội dung quan trọng nhất của hoạtđộng nhà trường trong thời gian qua Thấy rõ tầm quan trọng của PPDH trong việcđào tạo con người năng động, sáng tạo, những phẩm chất nhân cách mà xã hội hiệnđại xem là điều kiện tồn tại của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, thời gian qua chúng ta

đã hết sức cố gắng trong việc đổi mới PPDH với lòng mong muốn tạo nên nhữngbước đột phá trong việc thay đổi cách dạy-cách học rất cũ kĩ, lỗi thời đang tồn tạitrong nhà trường, nhưng cho đến nay, nhìn chung, quá trình đổi mới đang diễn ra rấtchậm chạp, phổ biến vẫn là cách dạy truyền thụ một chiều phối hợp với giảng giải,xen kẽ vấn đáp HS vẫn đang là những thực thể thụ động, nghe, ghi, nhớ và tái hiện.Nguyên nhân sâu xa tạo ra những điều đó là người Hiệu trưởng chưa thật mặn

mà với việc đổi mới PPDH Mục đích của nhiều Hiệu trưởng hiện nay là dạy sao để

HS thi lên lớp, tốt nghiệp, thi chuyển cấp…sao cho nhà trường đạt được nhiều giảithi HS giỏi huyện, tỉnh

1.3.2 Những yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Điều 28, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật giáo dục(2009) quy định

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo của học sinh; phù hợp với từng đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồidưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vậndụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thúhọc tập cho học sinh” [31, tr.45]

Mục tiêu của CNH, HĐH ở nước ta đến năm 2020 là đưa nước ta từ một nướcnông nghiệp lạc hậu thành một nước công nghiệp hiện đại Nhân tố quyết địnhthành công của mục tiêu phát triển này chính là nguồn lực con người Để làm đượcđiều đó, sản phẩm con người của ngành giáo dục phải có trình độ khoa học kỹ thuậtcao, có khả năng sáng tạo, chủ động thích ứng với hoàn cảnh … nghĩa là mục tiêugiáo dục thay đổi Các thành tố trong hệ thống quá trình giáo dục cũng phải thay đổitương ứng Nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học….đều phải đổi mới đểhướng tới việc đào tạo ra những con người, nguồn nhân lực, đáp ứng được sự pháttriển kinh tế của đất nước

1.3.3 Nội dung đổi mới phương pháp dạy học ở trường THCS

Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 4 (khóa VII) đã xác địnhphải “khuyến khích tự học”, phải “áp dụng các phương pháp giáo dục hiện đại đểbồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”

Nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương lần thứ 2 (khóa VIII) tiếp tụckhẳng định: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục-đào tạo, khắc phục lốitruyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từngbước áp dụng phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy- học,bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viênđại học Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắptrong toàn dân, nhất là thanh niên” [7, tr.41]

Trong thời đại ngày nay, khi KH&CN đang phát triển mạnh mẽ, khi hội nhậpđang trở thành xu thế toàn cầu, thì việc đào tạo nguồn nhân lực năng động, sáng tạo

là điều kiện tồn tại của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc Hiện nay, ngành giáo dục nước tađang nổ lực đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của HStrong học tập Rõ ràng, đổi mới PPDH đang là trung tâm chú ý của các cấp quản lý

cũng như của Hiệu trưởng nhà trường Vì vậy, “đổi mới phương pháp dạy và học,phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học” [8, tr.23] là tư tưởngchiến lược đào tạo con người của giáo dục Việt Nam.

Cuộc vận động đổi mới PPDH ở nước ta đã được phát động và triển khai trongnhững năm qua, nhưng sự vận động của nhà trường đang thay đổi chậm, chưa đápứng các yêu cầu của xã hội Chúng ta sẽ tìm hiểu vấn đề này bắt đầu từ quan niệmđổi mới PPDH

Đổi mới không phải là thay đổi toàn bộ PPDH đã có, mà phải trên cơ sở pháthuy những yếu tố tích cực của PPDH hiện nay, từng bước áp dụng những PPDHtiên tiến và phương tiện dạy học hiện đại nhằm thay đổi cách thức dạy học, thay đổiphương pháp học tập của HS, chuyển từ học tập thụ động sang học tập tích cực, chủđộng, sáng tạo, từng bước chuyển dần PPDH theo hướng biến quá trình đào tạothành quá trình tự đào tạo, biến quá trình dạy học thành quá trình tự học Hoạt độngđổi mới PPDH diễn ra rất dài lâu, là hoạt động sáng tạo của cả thầy và trò và vì vậy,

để đảm bảo đổi mới PPDH có kết quả, phải có định hướng đúng

Các hoạt động đổi mới PPDH rất phong phú, đa dạng, nhưng nhìn chung diễn

ra trên ba hướng chính:

Tiếp cận theo quan điểm Tâm lý-Giáo dục: Cải tiến phương pháp bằng cáchphát huy năng lực nội sinh của người học, phát triển sức mạnh trí tuệ, tâm hồn, ý chícủa họ Đây là phương hướng tiếp cận đã có bề dày lịch sử lâu dài và vẫn giữ vai tròchủ đạo, quyết định sự thành công của công cuộc đổi mới PPDH hiện nay, vì nó tácđộng trực tiếp đến người học

Tiếp cận theo quan điển điều khiển học có nghĩa là tạo điều kiện cho ngườihọc được tự do phát triển nhu cầu học tập, phát triển năng lực cá nhân, trong mốiquan hệ thống nhất biện chứng giữa hoạt động dạy và hoạt động học; cải tiến mốiquan hệ thầy trò mà hiện nay vấn đề “lấy HS làm trung tâm” đang được nhiều ngườinói đến là một trong những hướng này

Tiếp cận theo quan điểm công nghệ, tư tưởng công nghệ hóa quá trình dạy họctrước hết là đưa những thành tựu của KH&CN hiện đại vào dạy học đồng thời thiết

kế quá trình dạy học theo một quy trình khoa học, có thể điều khiển, kiểm soát và

đo lường được

Tóm lại, khi nói đến đổi mới PPDH phải nhìn nhận vấn đề một cách linh hoạttheo ba hướng chính, đó là phát triển năng lực nội sinh của người học, đổi mới quan

hệ thầy trò và đưa công nghệ hiện đại vào nhà trường Ba định hướng trên đây rấtkhái quát, cho phép hình dung bức tranh chung về đổi mới PPDH đa dạng trên thếgiới hiện nay.

Đổi mới cái gì là câu hỏi mà mỗi thầy giáo đều đặt ra, là vấn đề quan trọng màHiệu trưởng cần phải nắm vững và quán triệt đến tận từng GV Từ sự nghiên cứu lýluận và tìm hiểu thực tiễn dạy học, chúng tôi có thể nêu lên một số nội dung đổi mớiPPDH cơ bản sau đây:

Một là đổi mới về cách dạy của thầy cần hướng đến làm thay đổi hoạt độngnhận thức của HS: chuyển từ tái hiện sang sáng tạo Đây là điều đầu tiên mà nhàquản lý cần tập trung giải quyết

Hiện nay, hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học chủ yếu vẫn làvận dụng trí nhớ, là khả năng tái hiện Nhưng mục tiêu mà dạy học cần đạt được làhình thành năng lực sáng tạo cho HS Vì vậy, then chốt của việc đổi mới PPDH làphải hướng đến việc tăng cường các phương pháp sáng tạo bằng việc tổ chức cáchoạt động học tập của HS trong quá trình dạy học Điều đáng lưu ý là giữa tái hiện

và sáng tạo có mối quan hệ rất chặt chẽ Không thể sáng tạo được nếu không táihiện tốt, tái hiện tốt là cơ sở, là nền tảng cho hoạt động sáng tạo

Hai là đổi mới cách học của học trò, bằng việc tăng cường các hoạt động tự họccủa HS, tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, nhằm biếnquá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Coi trọng mối quan hệ giữa các yếu tốtâm lý: hứng thú, tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo và đặc điểm tâm lý lứa tuổi.Chú trọng rèn luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ là một biện phápnâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Trong cácphương pháp học tập thì cốt lõi là các phương pháp tự học, tự học ngay cả trên lớp,học có sự hướng dẫn của GV Vì vậy, cần đặc biệt coi trọng hoạt động tự học cótính sáng tạo và cần phối hợp hoạt động tự học sáng tạo với tự học tái hiện một cáchhợp lý trong quá trình dạy học

Đổi mới cách dạy của thầy, đổi mới cách học của trò là đổi mới mối quan hệthầy trò trong dạy học Trong quá trình dạy học hiện đại, mối quan hệ thầy trò làmối quan hệ giữa người tổ chức, điều khiển, chỉ đạo và người tự tổ chức, tự điềukhiển hoạt động nhận thức Cả thầy và trò đều ở vị trí trung tâm Thầy giữ vai tròchủ đạo, trò giữ vai trò tích cực, chủ động Mối quan hệ một chiều: Thầy giảng- trò

nghe, ghi nhớ như hiện nay cần được thay đổi bằng quan hệ hợp tác, hai chiều- thầy

tổ chức, hướng dẫn, cố vấn, trọng tài, còn trò là chủ thể hoạt động

Ba là tăng cường thí nghiệm thực hành, tăng cường rèn luyện kỹ năng vậndụng kiến thức để giải quyết những vấn đề của thực tế đời sống; tăng cường sửdụng các phương tiện thiết bị kỹ thuật hiện đại vào dạy học

Kết hợp học với hành là một trong những quan điểm giáo dục quan trọng nhấtcủa Đảng ta Việc nắm vững lý thuyết chỉ là để biết, để nhận thức bản chất hiệntượng, sự kiện, điều quan trọng hơn là cần cải tạo thực tiễn

Ngày nay, các PTTB kỹ thuật hiện đại đã trở nên phổ biến, có tiềm năng to lớn

về tri thức và phương pháp làm việc, cho phép tổ chức nhiều hoạt động dạy họcphong phú và có hiệu quả Vì vậy, việc sử dụng các PTTB kỹ thuật hiện đại vào dạyhọc phải được xem là một nội dung quan trọng trong việc đổi mới PPDH

Bốn là, đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS: Đánh giá kết quảhọc tập của HS theo quan điểm không giới hạn vào khả năng tái hiện tri thức màchú trọng khả năng vận dụng tri thức trong việc giải quyết các nhiệm vụ

Năm là tăng cường mối quan hệ giữa trí tuệ và tâm hồn, giữa tư duy và cảmxúc; dạy học phải tác động vào tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho HS Mộtbài học hay là bài học đạt được những mục đích về kiến thức về kỹ năng và để lạinhững ấn tượng sâu sắc, những cảm xúc mạnh mẽ trong HS, chính những cảm xúcnày là chất xúc tác để biến nhận thức thành thái độ và niềm tin khoa học

Tóm lại, các nội dung cơ bản về đổi mới PPDH hiện nay là đổi mới cách dạycủa thầy, đổi mới cách học của trò, đổi mới mối quan hệ thầy trò trong dạy học,tăng cường thực hành cho HS, tăng cường sử dụng các PTTB kỹ thuật hiện đại vàodạy học, tăng cường mối quan hệ giữa trí tuệ và tâm hồn, giữa tư duy và cảm xúctrong dạy học “Cụ thể trước mắt, trong mỗi tiết học cần phải làm cho học sinhđược: hoạt động nhiều hơn, thực hành nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn, suy nghĩnhiều hơn” [21, tr.25]

1.4 Quản lý đổi mới phương pháp dạy học

Quản lý PPDH ở trường phổ thông chính là quá trình tác động có tổ chức, cóhướng đích của Hiệu trưởng đến cách thức làm việc của thầy và trò nhằm đạt đượcmục đích dạy học

Trong giai đoạn hiện nay, quản lý PPDH cần tạo nên sự đổi mới PPDH PPDH

luôn được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với các thành tố khác trong quá trình dạyhọc, đó là mối quan hệ: Mục tiêu- Nội dung- Phương pháp- Phương tiện- Hìnhthức- Kết quả, đặc biệt là mối quan hệ Thầy- Trò trong dạy học.

Vì vậy, quản lý PPDH cần quản lý đồng bộ các thành tố của quá trình dạy học,đặc biệt cần tác động vào mối quan hệ Thầy- Trò, liên kết họ trong hoạt động dạyhọc, tạo được động lực của việc dạy học

Quản lý nhằm đổi mới PPDH là nội dung trọng tâm trong hệ thống quản lýcủa nhà trường, đòi hỏi phải tiến hành một cách đồng bộ từ quản lý CSVC, trangthiết bị dạy học, quản lý đội ngũ sư phạm, quản lý điều kiện và môi trường làm việcđến cơ chế hoạt động, tổ chức và điều hành, kiểm tra đánh giá, phối hợp các lựclượng giáo dục trong và ngoài nhà trường

1.5 Nhiệm vụ, chức năng, quyền hạn của hiệu trưởng trong việc quản lý đổi mới phương pháp dạy học

1.5.1 Chức năng quản lý của Hiệu trưởng trường THCS

Có nhiều quan điểm phân định các chức năng cơ bản của quản lý

Theo các tài liệu của UNESCO, công tác quản lý nói chung có bốn chức năng

cơ bản, đó là kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra

Iu.K Babanxki lại vận dụng quan điểm của C.Marx về bản chất quá trình laođộng vào quá trình dạy học và cho rằng: “xét về mặt điều khiển học, quá trình dạyhọc gồm ba yếu tố: tổ chức và thực hiện hoạt động học tập nhận thức, kích thíchhoạt động nhận thức, kiểm tra và đánh giá kết quả” [38, tr 228]

Như vậy theo Babanxki chức năng quản lý PPDH nhìn chung gồm 3 yếu tố,

đó là: kích thích động viên, tạo động lực, tổ chức hoạt động và kiểm tra đánh giá.Yếu tố kích thích động viên, tạo động lực được đặt lên hàng đầu và được xem làvấn đề rất quan trọng

Trong thực tiễn quản lý từ xưa tới nay, các nhà quản lý dù ở bất kỳ cấp độ nàocũng rất coi trọng vấn đề kích thích động viên, tạo động lực

Vì vậy chúng tôi cho rằng trong hoạt động quản lý của người Hiệu trưởng cầnlưu ý năm vấn đề về mặt chức năng, đó là: kích thích động viên, tạo động lực, kếhoạch hóa, tổ chức hoạt động, chỉ đạo hoạt động và kiểm tra, đánh giá, trong đó bốnchức năng sau là bốn chức năng mang tính công cụ, còn chức năng kích thích độngviên, tạo động lực là chức năng cơ sở để thực hiện bốn chức năng còn lại, nó có mặttrong mọi hoạt động của người quản lý

Vận dụng các chức năng đó vào công tác quản lý nhằm đổi mới PPDH củaHiệu trưởng trường THCS, có thể đề xuất công cụ cơ bản sau đây:

Kế hoạch hóa hoạt động đổi mới PPDH

Là việc đưa toàn bộ hoạt động đổi mới PPDH vào kế hoạch, trong đó chỉ rõcác bước đi, các biện pháp thực hiện và đảm bảo các nguồn lực để đạt được mụctiêu đã đề ra

Kế hoạch về đổi mới PPDH có thể tách riêng hoặc nằm trong kế hoạch tổngthể của nhà trường, được xây dựng theo từng năm học, mang tính pháp quy, tức làđược Hội đồng Sư phạm nhà trường thông qua và quản lý cấp trên trực tiếp phêduyệt Hiệu trưởng cần dựa trên những định hướng lớn về đổi mới PPDH của Đảng,các văn bản hướng dẫn thực hiện của các cấp quản lý giáo dục và căn cứ vào điềukiện thực tế của nhà trường về tổ chức bộ máy, về nguồn lực và các điều kiện khác,

để xây dựng kế hoạch hoạt động nhằm đổi mới PPDH

Kế hoạch phải mang tính cụ thể, tức là xác định được mục tiêu cần đạt, dựkiến được nguồn lực để thực hiện (nhân lực, tài lực, vật lực), phân bổ thời gian hợp

lý và quyết định những biện pháp có tính khả thi để thực hiện

Tổ chức hoạt động đổi mới PPDH

Là quá trình phân phối và sắp xếp nguồn lực theo những cách thức nhất định

để đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu về đổi mới PPDH đã đề ra

Chức năng tổ chức có vai trò hiện thực hóa các mục tiêu và tạo nên sức mạnhcủa tập thể, nếu việc phân phối và sắp xếp các nguồn lực được tổ chức một cáchkhoa học và hợp lý Để thể hiện được vai trò quan trọng này, Hiệu trưởng cần phảihình thành một cấu trúc tổ chức tối ưu của hệ thống quản lý Đó là sự phân quyền

và phân nhiệm cho Phó hiệu trưởng và các tổ chuyên môn, nghiệp vụ, là việc xâydựng và phát triển đội ngũ, nhân sự, là những quy định về cơ chế hoạt động phốihợp giữa chuyên môn với các đoàn thể trong nhà trường, cùng đảm bảo thực hiệnmục tiêu đã đề ra, là sự phân bổ nguồn lực và quy định thời gian cho các bộ phậnnhằm thực hiện đúng kế hoạch đã định Trong quá trình hoạt động của nhà trường,Hiệu trưởng cần phải xác lập được một mạng lưới các mối quan hệ tổ chức và giảiquyết tốt các mối quan hệ giữa các bộ phận bên trong nhà trường, cũng như mốiquan hệ giữa nhà trường với cộng đồng xã hội

Chỉ đạo hoạt động đổi mới PPDH

Là quá trình tác động của Hiệu trưởng tới mọi thành viên của nhà trường, nhằmbiến những yêu cầu chung về đổi mới PPDH của nhà trường thành nhu cầu hoạtđộng của từng người Trên cơ sở đó mọi người tích cực, tự giác tham gia và đem hếtkhả năng của mình để làm việc Do vậy chức năng chỉ đạo là cơ sở để phát huy cácđộng lực cho việc thực hiện các mục tiêu đổi mới PPDH.

Hiệu trưởng thực hiện chức năng chỉ đạo là thực hiện quyền chỉ huy và hướngdẫn triển khai việc đổi mới PPDH, thường xuyên liên kết, động viên, khuyến khích

và giám sát mọi người và các bộ phận thực hiện tốt kế hoạch theo sự sắp xếp đãđược xác định trong bước tổ chức

Kiểm tra hoạt động đổi mới PPDH

Là quá trình xem xét thực tiễn, để đánh giá thực trạng về đổi mới PPDH,khuyến khích những nhân tố tích cực, phát hiện những sai lệch và đưa ra các quyếtđịnh điều chỉnh kịp thời, nhằm giúp các bộ phận và các cá nhân đạt được các mụctiêu về đổi mới PPDH đã đề ra

Trong quá trình thực hiện chức năng kiểm tra, Hiệu trưởng cần phải xác địnhđược chuẩn kiểm tra, đo lường việc thực thi nhiệm vụ, so sánh, đối chiếu với mụctiêu đã đề ra và đưa ra các quyết định điều chỉnh cần thiết

Cần thường xuyên đánh giá, sơ kết những thay đổi có được, mà không phảiđợi đến cuối mỗi học kì hay cả năm học

Ngoài bốn chức năng công cụ cơ bản trên đây, một chức năng không kémphần quan trọng trong hoạt động quản lý đó là: chức năng kích thích, động viên, tạođộng lực Một Hiệu trưởng có thể là một người xây dựng kế hoạch giỏi, là mộtngười ra quyết định luôn luôn chuẩn xác, người biết tổ chức một cách khoa học,một người luôn coi trọng sự kiểm tra, đánh giá theo chuẩn mực, nhưng người đó cóthể thất bại trong hoạt động quản lý của mình nếu không biết quan hệ tốt với mọingười để khuyến khích, động viên, tạo động lực cho mọi thành viên cùng hoạt động.Động lực chính là động cơ, là nhân tố thúc đẩy, định hướng và duy trì hoạtđộng của mỗi người Vì vậy để tạo động lực cho hoạt động đổi mới PPDH, Hiệutrưởng cần hình thành, phát triển, kích thích động cơ hoạt động dạy học của thầy,động cơ học tập của trò

Với GV, để tạo nên động lực của việc đổi mới PPDH, Hiệu trưởng cần tácđộng đến nhu cầu được tôn trọng, được khẳng định mình, đồng thời có sự động viên

về tinh thần và bồi dưỡng bằng vật chất thích đáng, tương xứng với khả năng và sự

cống hiến của mỗi người.

Với HS, để xây dựng động cơ học tập đúng đắn, trước hết là xây dựng nhucầu, hứng thú học tập Hứng thú học tập có thể được xuất phát từ nội dung học tập,

từ PPDH, từ phương tiện và hình thức tổ chức dạy học, từ truyền thống hiếu họccủa gia đình, từ phong trào học tập của địa phương…Tuy nhiên, trong tất cả cácnhân tố đó thì PPDH và mối quan hệ thầy trò trong dạy học có ảnh hưởng trực tiếp

và quan trọng trong việc hình thành và phát triển động cơ học tập của HS Vì vậy,việc xây dựng động cơ học tập có mối quan hệ biện chứng với đổi mới PPDH

1.5.2 Phương tiện quản lý của Hiệu trưởng trường Trung học cơ sở

Phương tiện quản lý là những gì chủ thể quản lý sử dụng trong hoạt động quản

lý để đạt được mục tiêu quản lý Hiệu trưởng là người được xã hội giao trọng trách

và quyền hành nhất định, là người nắm vững các chủ trương, đường lối của Đảng vàNhà nước, là người trực tiếp quản lý và điều hành một đội ngũ nhân lực, được cungcấp về tài lực, vật lực, thông tin… đó chính là những yếu tố mà người Hiệu trưởngcần lựa chọn và sử dụng trong hoạt động quản lý của mình một cách có hiệu quả

Vì vậy, chúng tôi cho rằng các phương tiện quản lý PPDH chủ yếu của Hiệutrưởng bao gồm: Chế định GD&ĐT, bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học, nguồn tàilực- vật lực dạy học, hệ thống thông tin và môi trường dạy học

Chế định GD&ĐT bao gồm Luật Giáo dục, Chiến lược phát triển GD&ĐT, cácvăn bản dưới luật (nghị quyết, chỉ thị, thông tư…), chính sách-chế độ giáo dục, Điều

lệ, Quy chế, Chỉ thị năm học, tất cả hệ thống văn bản trên là cơ sở pháp lý để xácđịnh mục tiêu, nội dung, chương trình, kế hoạch, xây dựng cơ chế quản lý, điều hànhnhân sự dạy học và được cụ thể hóa thành những quy định nội bộ Thực tiễn quản lýgiáo dục các đơn vị điển hình cho thấy, Hiệu trưởng rất quan tâm, coi trọng vấn đềnày Các chủ trương, các chỉ thị, các nghị quyết của cấp trên về đổi mới PPDH có thể

đi vào thực tiễn nhà trường khi đã được cụ thể hóa, sát hợp với không khí sư phạmnhà trường, phù hợp với khả năng và điều kiện làm việc cụ thể của thầy và trò, với sựđồng thuận của phụ huynh HS trong môi trường xã hội địa phương cụ thể Quy địnhnội bộ chính là linh hồn của công tác quản lý nhà trường nói chung và quản lý PPDHnói riêng Như vậy, chế định GD&ĐT trong nhà trường chính là phương tiện đầutiên, phương tiện tiền đề để thực hiên mục đích đổi mới PPDH

Bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học đó là cơ cấu về bộ máy quản lý các bộ

phận chuyên môn và nghiệp vụ của nhà trường, đó là sự sắp xếp bố trí đội ngũ nhân

sự và sự phân định chức năng nhiệm vụ của đơn vị, cá nhân trong trường

Hiệu trưởng khi giao nhiệm vụ và quyền hạn cho mỗi người, từng bộ phậnphải rõ ràng, hợp lý, không có sự chồng chéo, quyền hạn phải tương xứng với tráchnhiệm Hoạt động của nhà trường có diễn ra đồng bộ hay không, tất cả các tác động

có được cộng hưởng thuận chiều để tạo ra sức mạnh của tập thể hay không, phụthuộc phần lớn vào sự sắp xếp, bố trí bộ máy tổ chức một cách khoa học, hợp lý Vìvậy, bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học được xem là phương tiện quyết định đểthực hiện mục đích đổi mới PPDH

Nguồn tài lực-vật lực dạy học là nguồn tài chính, là CSVC-TBDH và sảnphẩm KH&CN được huy động, sử dụng để thực hiện nhiệm vụ và chức năng củanhà trường PPDH mới đòi hỏi HS phải tăng cường thực hành nhiều hơn, tự lựchoạt động khám phá nhiều hơn, nên không thể thực hiện đổi mới PPDH nếu không

có đủ điều kiện thiết yếu về CSVC và TBDH Vì vậy, nguồn tài lực-vật lực dạy họcchính là phương tiện thiết yếu để thực hiện mục đích đổi mới PPDH

Hệ thống thông tin và môi trường dạy học là những hiểu biết về chế địnhGD&ĐT, về năng lực hoạt động của bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học, về nhucầu, khả năng đáp ứng và hiệu suất sử dụng nguồn tài lực, vật lực dạy học, về cácthông tin khoa học giáo dục-dạy học, về những tác động thuận hoặc không thuậncủa môi trường đối với hoạt động dạy học Hệ thống thông tin và môi trường dạyhọc có thể trở thành sức mạnh của người quản lý, nếu Hiệu trưởng biết định hướngđúng và biết vận động, thuyết phục mọi người xây dựng một môi trường sư phạmlành mạnh Vì thế, hệ thống thông tin và môi trường dạy học vừa là điều kiện vừa làphương tiện cần thiết để thực hiện mục đích đổi mới PPDH

Như vậy, có thể nói rằng hoạt động quản lý PPDH phụ thuộc vào việc Hiệutrưởng sử dụng các yếu tố phương tiện quản lý, đó là: hiệu lực của chế địnhGD&ĐT, năng lực hoạt động của bộ máy tổ chức và nhân lực dạy học, giá trị và tácdụng của nguồn tài lực- vật lực dạy học, chất lượng của hệ thống thông tin và môitrường dạy học

1.5.3 Nhiệm vụ và quyền hạn của Hiệu trưởng trường Trung học cơ sở

Nhiệm vụ và quyền hạn của Hiệu trưởng trường THCS được quy định cụ thểtrong Điều lệ trường Trung học (7/2000) như sau:

- Tổ chức bộ máy nhà trường

- Xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện nhiệm vụ năm học.

- Quản lý giáo viên, nhân viên, học sinh, quản lý chuyên môn, phân công côngtác, kiểm tra đánh giá thực hiện nhiệm vụ của giáo viên, nhân viên

- Quản lý và tổ chức giáo dục học sinh

- Quản lý hành chính, tài chính, tài sản của nhà trường

- Thực hiện các chế độ chính sách của Nhà nước đối với giáo viên, nhân viên,học sinh, tổ chức thực hiện quy chế dân chủ trong hoạt động của nhà trường

- Được học tập các lớp chuyên môn nghiệp vụ, hưởng các chế độ hiện hành [3, tr.13]Với những nhiệm vụ và quyền hạn quan trọng như trên, người Hiệu trưởngphải thường xuyên rèn luyện, phấn đấu để thực hiện tốt các vai trò sau đây:

+ Hiệu trưởng là nhà quản lý, là người đại diện Nhà nước về mặt hành chánh,thực thi các hoạt động quản lý trường học dựa trên cơ sở pháp lý

+ Hiệu trưởng là nhà sư phạm, nhà giáo dục có tâm hồn, thường xuyên chăm

lo việc nâng cao năng lực sư phạm và bồi dưỡng tâm hồn nhà giáo cho đội ngũ, kèmtheo đó là sự nhạy cảm, là sự đối xử khéo léo và có khả năng cảm hóa con người.+ Hiệu trưởng là người tổ chức trong thực tiễn, luôn tìm tòi đổi mới hoạt độngquản lý, đổi mới các hoạt động sư phạm của nhà trường

+ Hiệu trưởng là nhà hoạt động chính trị xã hội và là nhà văn hóa, là người điđầu trong công tác xã hội hóa giáo dục, là người duy trì, phát triển và sáng tạo cácđịnh hướng giá trị của nhà trường

+ Hiệu trưởng còn là nhà ngoại giao Để thực hiện các nhiệm vụ đổi mới giáodục trong thời kỳ CNH-HĐH, người Hiệu trưởng cần tận dụng các cơ hội để khaithác nguồn kinh phí to lớn ngoài xã hội Trong thực tiễn quản lý hiện nay, nhiềuHiệu trưởng đã dành một tỉ lệ thời gian, sức lực thích đáng cho công tác đối ngoại,tìm kiếm các nguồn lực hỗ trợ cho các hoạt động của nhà trường

Như vậy, để làm tốt các chức năng của mình, người Hiệu trưởng cần phải thựchiện tốt các vai trò chủ yếu, đồng thời làm các yêu cầu là nhà quản lý, là nhà tổchức trong thực tiễn, nhà giáo dục, nhà sư phạm, nhà hoạt động chính trị-văn hóa-

xã hội và hơn thế còn là nhà ngoại giao

1.6 Những yếu tố cơ bản của quá trình quản lý trong việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở

Các yếu tố cơ bản của quá trình quản lý nhằm đổi mới PPDH bao gồm mụctiêu, nội dung và phương pháp quản lý

1.6.1 Mục tiêu quản lý nhằm đổi mới phương pháp dạy học

Hệ thống các mục tiêu quản lý của Hiệu trưởng trường THCS, bao gồm cácmục tiêu cơ bản sau đây: Mục tiêu về phát triển số lượng; mục tiêu về nâng cao chấtlượng đào tạo; mục tiêu xây dựng đội ngũ trở thành tập thể dân chủ, đồng thuận, có

kỷ luật và trách nhiệm cao, đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu và không ngừng đượcnâng cao trình độ về chính trị chuyên môn nghiệp vụ; mục tiêu về xây dựng CSVC,thiết bị phục vụ cho dạy học và các hoạt động giáo dục khác; mục tiêu về xây dựng

hệ thống chính trị trường học vững mạnh, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý

Mục tiêu xây dựng mối quan hệ giữa nhà trường và các lực lượng xã hội thamgia giáo dục, thực hiện tốt công tác xã hội hóa giáo dục trên địa bàn

Mục tiêu quản lý đổi mới PPDH là một mục tiêu bộ phận của mục tiêu nângcao chất lượng GD&ĐT, đây là mục tiêu trọng tâm cơ bản của mọi nhà trường, hiệnnay cần ưu tiên trước nhất, tuy nhiên muốn đạt được nó, thì cần phải thực hiện đồng

bộ các mục tiêu khác

1.6.2 Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học

Từ sự nghiên cứu lý luận và quan sát thực tiễn, chúng tôi thấy rằng, bằng việc

sử dụng các phương tiện quản lý và thực hiện tốt các chức năng quản lý, Hiệutrưởng có thể thông qua các tổ chức để quản lý con người và quản lý công việc.Trên tinh thần đó, chúng tôi cho rằng, Hiệu trưởng quản lý đổi mới PPDH thôngqua các tổ chức sau đây:

- Tổ chuyên môn

- Đội ngũ GV

- Tập thể học sinh

- Tổ chủ nhiệm và các đoàn thể khác trong nhà trường

- Ban đại diện cha mẹ HS và các lực lượng giáo dục khác ngoài nhà trường.Tuy nhiên, trong khi triển khai hoạt động của các tổ chức, thực tế công việccủa Hiệu trưởng thường diễn ra theo chu trình như sau:

- Soạn thảo kế hoạch, phổ biến kế hoạch, tổ chức cho các đơn vị lập kế hoạch

- Tổ chức và chỉ đạo thực hiện kế hoạch.

- Kiểm tra đánh giá

Để lập kế hoạch đổi mới PPDH, Hiệu trưởng cần căn cứ vào các định hướng

về đổi mới PPDH của các cấp quản lý, dựa vào điều kiện thực tế của nhà trường đểhình dung một cách tổng thể và thời gian tương ứng, dự kiến các biện pháp để thựchiện Sau khi soạn thảo kế hoạch, yêu cầu các đơn vị thảo luận, góp ý bổ sung, đểhoàn chỉnh kế hoạch tổng thể đã được duyệt, Hiệu trưởng phổ biến và hướng dẫncác đơn vị cá nhân xây dựng kế hoạch riêng, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ củatừng đơn vị, từng cá nhân Đồng thời với việc lập kế hoạch sát, đúng, Hiệu trưởngcần trực tiếp tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra việc thực hiện kế hoạch để đảm bảo cho

sự thành công của quá trình đổi mới PPDH

Người dạy và người học là những chủ thể có vai trò quyết định trực tiếp đếnchất lượng dạy học cũng như sự thành công của việc đổi mới PPDH Vì vậy, trọngtâm của quản lý PPDH là quản lý hoạt động giảng dạy của GV, quản lý hoạt độnghọc tập của HS và phải được bắt đầu từ quản lý hoạt động của tổ chuyên môn.1.6.2.1.Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn

Tổ chuyên môn là tế bào cơ bản giữ vị trí quan trọng nhất trong việc triển khaicông tác quản lý đổi mới PPDH; là đầu mối để thực hiện các quyết định, các chủtrương của Hiệu trưởng, là nơi tổ chức học tập, ứng dụng, thể nghiệm những lý luận

về PPDH mới thông qua việc học tập các chuyên đề, tổng kết kinh nghiệm dạy học,

tổ chức thực tập, kiến tập, hội thảo… Vì vậy, quản lý hoạt động của tổ chuyên môn

là nội dung đầu tiên, quan trọng nhất của quản lý PPDH

Quản lý hoạt động của tổ chuyên môn, trước hết cần cụ thể hóa các chủ trương

về đổi mới PPDH của các cấp quản lý thành quy định nội bộ để tổ chức thực hiện.Hiệu trưởng cần giao trách nhiệm cho Phó hiệu trưởng hoặc trực tiếp hướng dẫn tổtrưởng chuyên môn xây dựng kế hoạch đổi mới PPDH cho từng năm học, yêu cầuphải đổi mới được vấn đề nào đó Kế hoạch của tổ phải rất cụ thể, chi tiết, ưu tiênđổi mới cái gì trong mỗi năm học, xác định được ai làm? Làm vào khi nào? Dự kiếnkết quả đạt được,…

Đặc biệt cần đổi mới nội dung sinh hoạt tổ chuyên môn, phải chú trọng bồidưỡng cho GV những vấn đề cụ thể của từng môn học

Đồng thời, Hiệu trưởng cần phải kiểm tra tất cả các khâu, từ xây dựng kếhoạch đến tổ chức, chỉ đạo việc thực hiện kế hoạch và tự kiểm tra, đánh giá của tổ

Đồng thời với việc quản lý hoạt động của tổ chuyên môn, tổ chủ nhiệm, Hiệutrưởng cần trực tiếp tác động và quản lý hoạt động của GV.

1.6.2.2 Quản lý hoạt động dạy học của giáo viên

Hiệu trưởng quản lý hoạt động dạy học của GV thông qua sự phân cấp quản lýcho Phó hiệu trưởng, cho các tổ chuyên môn và tổ chủ nhiệm Tuy nhiên, để đảmbảo tính nghiêm minh và sự nhất quán trong dạy học nói chung và đổi mới phươngpháp dạy học nói riêng, trong nhiều trường hợp Hiệu trưởng cần phổ biến và tácđộng trực tiếp đến từng GV về những vấn đề cơ bản và quan trọng nhất Chẳng hạn,quản lý việc soạn bài, quản lý giờ trên lớp, quản lý việc dự giờ, đánh giá giờ dạy,quản lý việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS theo hướng đổi mới PPDH.Đây là những nội dung cơ bản về quản lý hoạt động của GV mà cả Hiệu trưởng,Phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn cần quan tâm

Quản lý hoạt động của GV bắt đầu từ quản lý việc soạn bài Bài soạn là một bản

kế hoạch lên lớp, là bản thiết kế để tổ chức cho HS hoạt động Tùy đặc điểm của từngmôn học, GV phải biết phát hiện ra mối quan hệ tiềm ẩn giữa các phần kiến thứctrong bài, đồng thời nắm vững đặc điểm của HS, để thiết kế các hoạt động học tậpthành một chuỗi kế tiếp nhau với mức độ phức tạp tăng dần, tạo thành mạch logic củabài học Ẩn chứa trong các hoạt động của HS, là sự tổ chức, hướng dẫn, động viên,khuyến khích của GV Vì vậy, Hiệu trưởng cần tổ chức xây dựng, học tập, thảo luậnchuẩn đánh giá một bài soạn theo hướng đổi mới, trở thành quy định nội bộ để mọingười thực hiện Ngoài những quy định chung của Bộ GD&ĐT về một giáo án, cần

bổ sung thêm những yêu cầu về thiết kế hệ thống việc làm cho HS, về xây dựng hệthống câu hỏi, về sử dụng thiết bị dạy học, phát huy trí lực và cảm xúc sáng tạo choHS…

Tuy nhiên, tiêu chuẩn về một bài soạn chỉ là tiền đề cho sự thành công củamột tiết dạy Từ sự nghiên cứu lý luận và thực tiễn, có thể nhận xét rằng quản lý giờlên lớp, đặc biệt quản lý tốt mối quan hệ giữa thầy và trò có ý nghĩa quyết địnhtrong việc đổi mới PPDH, nhưng cần tôn trọng các đặc trưng cơ bản, đó là: Dạy họcphải thông qua tổ chức hoạt động học tập, chú trọng rèn luyện phương pháp tự họccho HS; quan tâm đến dạy học cá thể kết hợp với dạy học hợp tác; kết hợp đánh giácủa thầy và tự đánh giá của trò

Quản lý việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS là một nội dung không

thể thiếu trong quản lý hoạt động của GV Việc đổi mới PPDH là đổi mới phươngpháp dạy, phương pháp học và phương pháp kiểm tra, đánh giá, bởi dạy-học-kiểmtra, đánh giá là một quá trình thống nhất, là ba khâu then chốt của quá trình sưphạm Thực tiễn giáo dục cho thấy rằng cách đánh giá, thi cử thế nào thì sẽ có lốidạy và lối học thế ấy Vì thế, để đổi mới PPDH thì căn bản phải đổi mới cách kiểmtra, thi cử, đánh giá kết quả học tập của HS Cần phải đổi mới một cách đồng bộ vềcác khâu: nội dung, hình thức kiểm tra, chấm chữa bài, đổi mới tiêu chí đo lường vàđánh giá chất lượng HS, kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò.

Một vấn đề không kém phần quan trọng trong quản lý hoạt động của GV đó làquản lý vấn đề tự bồi dưỡng Hiệu trưởng cần tạo nên động lực của việc tự học, tựbồi dưỡng suốt đời của GV, bằng việc xây dựng cơ chế quản lý, chính sách hỗ trợ,tạo điều kiện về thời gian và kinh phí cho họ tự học, tự bồi dưỡng, đồng thời Hiệutrưởng phải là người đi đầu trong công tác tự học, tự bồi dưỡng

1.6.2.3 Quản lý hoạt động học tập của học sinh

Quản lý hoạt động học tập của HS, quản lý phương pháp học tập ở trườngcũng như ở nhà của HS Quản lý hoạt động học tập của HS trong đổi mới PPDH cầntạo điều kiện để hình thành phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng tự học, bồidưỡng thói quen, ý chí tự học của HS thông qua cách thức tổ chức HS hoạt độngtrong giờ học, từ đó rèn luyện cho HS phương pháp tự nghiên cứu, phương phápđọc sách, đọc tài liệu,… khơi dậy lòng say mê học tập, làm bộc lộ và phát triểnnăng lực tiềm tàng trong mỗi HS

Mặt khác, cần tổ chức các hoạt động ngoài giờ phong phú, đa dạng, đưa HS vàonhững tình huống thực tế, tạo nên thói quen và năng lực giải quyết vấn đề cho HS.Đội ngũ cán bộ lớp là lực lượng có vai trò to lớn trong việc hỗ trợ nhà trườngtrong việc quản lý hoạt động của HS, đó là những hạt nhân tích cực, gương mẫutrong học tập, rèn luyện, có uy tín đối với tập thể Hiệu trưởng cần thường xuyênquan tâm bồi dưỡng năng lực tự quản cho đội ngũ cán bộ lớp, tạo điều kiện cho hoạtđộng và lôi cuốn tập thể tham gia các hoạt động vì nhu cầu bản thân và vì mục đíchđổi mới của nhà trường

1.6.2.4 Quản lý hoạt động chủ nhiệm và các đoàn thể khác trong trường

GV chủ nhiệm là người có ảnh hưởng trực tiếp đến việc giáo dục động cơ, thái độhọc tập của HS, là người có kế hoạch chủ động phối hợp với GV bộ môn và các đoàn

thể trong trường để giáo dục HS, là nhân tố tác động tích cực đến cha mẹ HS, tư vấncho họ về phương pháp dạy con tự học Vì vậy, Hiệu trưởng cần quy định, tổ chức tốt

nề nếp sinh hoạt chủ nhiệm, quản lý chặt chẽ chủ nhiệm với các nội dung sau đây:

- Xây dựng kế hoạch: chú ý đến mục đích của kế hoạch và các nhiệm vụ chủđạo trong từng năm học, kế hoạch phối hợp với các đoàn thể trong trường để giáodục động cơ, thái độ học tập cho HS, như tổ chức Đoàn TNCS HCM, Đội TNTPHCM… Trong kế hoạch, cần chú ý đổi mới nội dung, hình thức sinh hoạt bằng việc

tổ chức các chuyên đề phong phú, đa dạng và linh hoạt

- Tổ chức chỉ đạo thực hiện các nhiệm vụ học tập do các GV bộ môn đề ra, giữvững nề nếp sinh hoạt và quản lý HS theo quy định của nhà trường, đồng thời thôngqua việc tổ chức vui chơi, giải trí bổ ích, để giáo dục lòng ham hiểu biết, sự say mêhọc tập cho HS

- Kiểm tra, đánh giá thi đua HS theo tiêu chuẩn chung đã quy định

Tuy nhiên, giáo dục nhà trường dù tốt đến mấy, nhưng nếu không kết hợp vớigiáo dục gia đình và giáo dục xã hội thì không thể đạt được mục đích giáo dục.1.6.2.5 Phối hợp hoạt động của ban đại diện cha mẹ học sinh

Ban đại diện cha mẹ HS là tổ chức đại diện cho tất cả cha mẹ HS, là những ngườinắm chính xác thông tin của HS không chỉ ở trường, họ là cầu nối giữa nhà trường vàcha mẹ HS Hiệu trưởng cần chia sẻ với họ về những vấn đề nhà trường quan tâm, tậndụng những thế mạnh của họ, để họ quán triệt mục tiêu đổi mới đến mọi người vàchính họ sẽ vận động cha mẹ HS hỗ trợ cho các hoạt động của nhà trường

Tất cả các nội dung quản lý PPDH trên đây sẽ khó đạt được hiệu quả cao nếukiểm tra, đánh giá thiếu đi sự động viên, khích lệ, tạo động lực, đồng thời tạo ra cácđiều kiện thiết yếu cho việc đổi mới PPDH

Vấn đề động viên, khích lệ, tạo động lực cho các thành viên tham gia hoạt độngđược xem là một trong các chức năng quan trọng nhất của người quản lý Một conngười luôn luôn tiềm ẩn các nhu cầu về vật chất và tinh thần, việc đáp ứng được cácnhu cầu đó, sẽ tạo nên sức mạnh to lớn, là động lực thúc đẩy con người hoạt động

Để tạo được động lực cho hoạt động dạy học, Hiệu trưởng cần tạo ra bầukhông khí đạo đức, các giá trị văn hóa và truyền thống nhà trường theo tinh thần tônvinh các nhà giáo giỏi; khơi dậy lòng biết ơn của HS, của phụ huynh đối với cácthầy giáo giỏi đã cống hiến hết sức mình cho HS thân yêu; biết chia sẻ quyền lực –

phân quyền cho cấp dưới, giao trách nhiệm và thu hút họ cùng tham gia vào quátrình quản lý nhà trường Mặt khác, cần có sự bồi dưỡng thích đáng về vật chất, để

họ có đủ điều kiện thuận lợi, tập trung sức lực vào hoàn thành nhiệm vụ

Các giá trị văn hóa của nhà trường được hình thành và phản ánh trong cuộcsống hàng ngày của nhà trường, trong quá trình xây dựng mục tiêu, kế hoạch hànhđộng, trong quá trình chỉ đạo, tổ chức thực hiện và đánh giá kết quả; các giá trị đóđược tạo nên từ sự công minh, từ ý thức trách nhiệm, từ việc bảo đảm dân chủ vàcông bằng trong trường học… Các giá trị văn hóa đó chính là linh hồn tạo nêntruyền thống nhà trường, nó giữ vai trò đoàn kết, thống nhất hành động trong tập thể

và tạo ra sức mạnh “cưỡng bức tự nhiên” về tâm lý Vì vậy, Hiệu trưởng cần biếtduy trì, phát huy truyền thống đã có và khai thác thế mạnh để nâng lên thành truyềnthống, đặc biệt truyền thống thi đua “dạy tốt, học tốt” của tập thể sư phạm

Ngoài ra Hiệu trưởng cần tạo điều kiện để trang bị đầy đủ và đồng bộ vềCSVC và TBDH đáp ứng các yêu cầu về đổi mới PPDH

Như vậy, để xây dựng chiến lược và thực hiện đổi mới PPDH, Hiệu trưởngcác trường phải bắt đầu từ các tổ chuyên môn, phải tác động trực tiếp đến đội ngũ

GV và tập thể HS, phải dựa vào GV chủ nhiệm và các đoàn thể trong trường, phảiliên kết với ban đại diện cha mẹ HS và các lực lượng giáo dục khác, nghĩa là việcđổi mới PPDH phải dựa vào sức mạnh của quần chúng Tất cả những nội dung quản

lý trên đây phải được Hiệu trưởng tác động một cách hài hòa giữa các yêu cầu vềtrách nhiệm, động viên về tinh thần và đãi ngộ về vật chất một cách thích đáng

1.6.3 Phương pháp quản lý

Lĩnh vực phương pháp là lĩnh vực sáng tạo của mỗi người quản lý Tuy nhiên,trong quá trình quản lý hiệu quả thường sử dụng phối hợp, linh hoạt các phươngpháp quản lý chung sau đây:

1.6.3.1 Phương pháp hành chính- tổ chức

Phương pháp hành chính- tổ chức là cách thức tác động của chủ thể quản lýlên đối tượng trên cơ sở quan hệ tổ chức và quyền lực hành chính Phương pháp nàythể hiện sức mạnh của tổ chức, xác lập trật tự kỷ cương của nhà trường, bắt buộcmọi thành viên phải thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ và quyền hạn của mình.1.6.3.2 Phương pháp thuyết phục

Phương pháp thuyết phục là sự tác động vào ý thức của đội ngũ GV và HS,

làm cho họ nhận thức sâu sắc về sự cần thiết phải đổi mới PPDH, từ đó có động cơ,thái độ đúng đắn và hành động phù hợp với yêu cầu đổi mới của nhà trường Đểthuyết phục được mọi người, Hiệu trưởng không chỉ bằng lời nói, mà bằng cả sựtâm huyết đối với sự phát triển của nhà trường, vì lợi ích của HS.

1.6.3.3 Phương pháp kinh tế

Phương pháp kinh tế là sự tác động của nhà quản lý đến đối tượng thông quacác lợi ích kinh tế, tạo động lực thúc đẩy con người tích cực hoạt động Tuy nhiênvận dụng phương pháp này trong quản lý Nhà nước cần phải kết hợp hài hòa giữalợi ích vật chất và động viên về mặt tinh thần thì tác dụng sẽ được nâng lên gấp bội.1.6.3.4 Phương pháp tâm lý – giáo dục

Phương pháp tâm lý-giáo dục là cách thức tác động đến đối tượng thông quađời sống tâm lý cá nhân như tâm tư, tình cảm, nguyện vọng… của họ Phương phápnày dựa trên cơ sở các quy luật tâm lý của con người, người quản lý sử dụng các tácđộng tâm lý, khơi dậy lòng tự trọng và lương tâm nghề nghiệp, nhằm khai thác tiềmnăng trí tuệ, kích thích sự say mê, sáng tạo trong hoạt động của mỗi người

Trong thực tiễn quản lý không có phương pháp nào là vạn năng, mỗi phươngpháp đều có mặt ưu điểm và mặt nhược điểm Việc sử dụng, phối hợp các phươngpháp có thành công hay không phụ thuộc vào sự vận dụng sáng tạo trong điều kiện

cụ thể của nhà trường, của mỗi người quản lý

1.7 Sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quản lý đổi mới phương pháp dạy học

1.7.1 Sự cần thiết đưa công nghệ mới vào quá trình đổi mới phương pháp dạy học

Công nghệ thông tin và truyền thông bao gồm phát thanh và truyền hình, cũngnhư các công nghệ kỹ thuật số mới như máy tính và internet, tất cả được coi lànhững công cụ tiềm năng mạnh mẽ có khả năng tạo ra những thay đổi cho giáo dục.Người ta cho rằng nếu sử dụng công cụ CNTT và truyền thông một cách hợp lý thì

có thể nâng cao chất lượng giáo dục dưới nhiều hình thức mà một trong số đó làgiúp quá trình dạy học trở nên năng động, hấp dẫn, sát với thực tiễn cuộc sống Việcứng dụng các công nghệ hiện đại của CNTT và truyền thông vào đổi mới PPDH làmột vấn đề rất quan trọng trong giai đoạn hiện nay Đổi mới PPDH hiểu theo nghĩacủa CNTT và truyền thông là phương pháp làm tăng giá trị lượng tin, trao đổi tinnhanh, nhiều hơn và hiệu quả hơn Ứng dụng CNTT và truyền thông là để tăngthêm năng lực biểu đạt nội dung bài giảng, qua đó người giảng có thể hình thành

phương pháp tư duy sáng tạo cho người học, tạo hứng thú cho người học.

Phương pháp dạy học có ứng dụng CNTT hiện nay đã đáp ứng được nhiều yêucầu của việc dạy học Ưu điểm nổi bật của việc sử dụng CNTT vào dạy học là làmthay đổi nội dung, phương pháp dạy, phương pháp học với nhiều hình thức phongphú Mối giao lưu giữa máy và người trở thành tương tác hai chiều

Tuy nhiên việc dạy học có sử dụng CNTT cũng sẽ gặp một số khó khăn cầnkhắc phục như: giảm mạnh sự giao tiếp giữa thầy và trò, giữa trò với trò; giáo dụcđạo đức HS; nhiều GV rất ngại phải làm chủ kỹ thuật phức tạp của máy

1.7.2 Tình hình sử dụng công nghệ thông tin vào nhà trường

Hiện nay, ở nước ta việc ứng dụng CNTT vào dạy học đang phổ biến vớiphương pháp: Dạy và học với máy vi tính (Teaching and Learning with computer –TLC) Đây là một trong những phương pháp dạy học với sự trợ giúp của CNTT,nhằm đổi mới cách thức truyền đạt, nâng cao chất lượng dạy học Hoa Kỳ là nước

đi tiên phong trong việc triển khai TLC theo một sáng kiến của công ty máy tínhIBM Thực hiện chỉ thị 29/2001/CT-BGD&ĐT ngày 30/7/2001 của Bộ Giáo dục vàĐào tạo, nhiều địa phương trong cả nước đang triển khai rầm rộ, coi đây là mộttrong những giải pháp quan trọng để đổi mới PPDH Hiện nay TLC đang được triểnkhai cho tất cả các bậc học

Việc áp dụng TLC mang lại các lợi ích sau:

- Cung cấp cho HS nhiều cơ hội trong việc tiếp nhận tri thức, thực hành, ứngdụng và đánh giá thông tin

- GV có thể và bắt buột sử dụng một lúc nhiều phương pháp

- Tạo ra môi trường học tập tích cực

- Giải quyết được nhiều điểm then chốt trong các mối quan hệ đặc biệt của quátrình dạy học

- Đổi mới PPDH và nâng cao chất lượng giáo dục

1.7.3 Ảnh hưởng chung của công nghệ thông tin đối với phương pháp dạy học

Việc ứng dụng CNTT vào dạy học sẽ có những tác động ảnh hưởng đếnPPDH, làm cho vị trí của thầy giáo và vị trí của HS bị thay đổi:

- GV sẽ là người hướng dẫn HS học tập chứ không đơn giản chỉ là người phátthông tin và HS chỉ là người tiếp nhận thông tin

- HS có thể lấy thông tin từ nhiều nguồn: Sách báo, tạp chí, internet, CD-ROM…

- HS phải biết đánh giá và chọn lựa thông tin, không chỉ đơn thuần nhận thông

tin một cách thụ động, vì nguồn thông tin vô cùng phong phú, đa dạng.

- GV cũng đóng vai trò là người học, học thường xuyên, không những để nângcao trình độ chuyên môn, mà còn phải nâng cao trình độ sử dụng CNTT vào dạy học.Một cuộc cách mạng về giáo dục nói chung, về phương pháp dạy học nóiriêng, đang được chuẩn bị ở một số nước phát triển và xu thế là sử dụng CNTT như

là một công cụ dạy học có hiệu quả cao Điểm phát sinh là sự áp dụng ngày mộtrộng rãi và với cường độ ngày một cao những thành tựu của CNTT vào hệ thốnggiáo dục, đặc biệt là vào quá trình giáo dục, đào tạo

Tuy vậy, mặc dù có sự thay đổi hết sức lớn lao trong Giáo dục và đào tạo do

sự áp dụng những công nghệ tiên tiến, đặc biệt CNTT, quá trình giáo dục con ngườivẫn không thể “công nghệ hóa” được như nhiều mặt trong giáo dục nhân văn, giáodục đạo đức, giáo dục thẩm mỹ… Vai trò của GV, bạn học, nhà trường, gia đình, xãhội… đều vẫn hết sức quan trọng, và chắc chắn được thực hiện với chất lượng, hiệuquả cao hơn nếu có sự hỗ trợ của công nghệ tiên tiến

1.7.4 Các hướng tiếp cận vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

Tiếp cận từ xu thế phát triển của giáo dục

Thế giới chúng ta đang hướng tới một nền giáo dục mở, mềm dẻo; có thể học

ở mọi nơi, mọi lúc, học mọi thứ và mọi người đều học Việc học không phải chỉ tậptrung trong một thời gian mà là học suốt đời Việc học không phải để đối phó vớithi cử mà tập trung vào chất lượng con người

Tiếp cận từ yêu cầu của mục tiêu dạy học

Thời đại ngày nay yêu cầu con người Việt Nam phải có đủ các đặc điểm vàbản lĩnh để hội nhập với bên ngoài, thích ứng nhanh… Vì vậy, dạy học phải chú ýđến khía cạnh đa dạng của nhận thức:

- Định hướng giá trị: Cùng một hành vi ở nơi này thì mang ý nghĩa đạo đức,

có giá trị và được chấp nhận, nhưng ở nơi khác thì lại là trái với đạo đức, phong tục,tập quán hoặc vi phạm pháp luật Do đó các định hướng giá trị của đất nước cầnphải được khẳng định để bồi dưỡng niềm tin cho HS, giúp họ nhận thức ra giá trị đểthực hiện và để tuân thủ

Hệ quy chiếu: Cùng một sự kiện, nhưng lại hoàn toàn khác nhau khi thay đổi

hệ quy chiếu

- Khả năng nhận thức và ý niệm của HS có sự khác biệt đa dạng mang nặngdấu ấn cá nhân Cá tính sáng tạo của mỗi người đều phải được tôn trọng và tạo điều

kiện phát triển trong quá trình dạy học.

Tiếp cận từ các hoạt động của bản thân quá trình dạy học

Sơ đồ 1.2 Hoạt động của quá trình dạy học

Tiếp cận từ đòi hỏi của thực tiễn nhà trường

Nhà trường cần phải đào tạo những con người độc lập, sáng tạo, có nhiều phátminh, phát kiến đáp ứng cho một cuộc sống mang tính công nghiệp, nhanh, linhhoạt và tự điều chỉnh

Từ những phân tích trên đây, ta thấy trong mô hình nhân cách của con ngườiViệt Nam, ít nhất qua giảng dạy GV phải hình thành cho được các phẩm chất sau đây:

- Biết cách học cái mới; biết cách và biết từ lúc nào phải từ bỏ những kiếnthức cũ đã lạc hậu, lỗi thời so với cuộc sống Trong tiềm năng tư duy của mỗi ngườiphải có những “chương trình chủ” để chủ động thích ứng với sự thay đổi đang diễn

ra quá nhanh của khoa học và công nghệ

- Biết liên hệ nhanh để hiểu và thích ứng trong các hệ quy chiếu, hệ địnhhướng giá trị khác nhau, có kỹ năng, bản lĩnh tự phát triển cao;

- Biết chọn lựa: Có khẳ năng xác định, phân tích, thử nghiệm để khẳng địnhnhững giá trị đích thực và có đủ năng lực để tự thân làm rõ ràng những xung độttrong hệ thống giá trị riêng của họ

Để thay đổi phương pháp học tập của HS phải hướng đến:

- Làm cho HS hoạt động tích cực trong giờ học;

- Tham gia làm việc theo nhóm;

- Tương tác và phản hồi thường xuyên;

Hoạt động của GV

Hoạt động của HS

Mục đích

của GV

Mục đích của HS

Sự chuyển hóa

Kết quả (Nhân cách) Phương tiện

của GV Phương tiện của HSĐổi mới thông qua

công cụ

- Luôn luôn có sự liên hệ với thế giới thực ở bên ngoài trường học, ngoài xã hội.Muốn vậy, phải dịch chuyển mô hình dạy học lấy thầy (việc dạy) làm trungtâm sang mô hình lấy trò (việc học) làm trung tâm:

+ Mô hình dạy học lấy việc dạy (công việc của thầy) làm trung tâm mang nặngtính thuyết giảng, giáo điều; thầy quyết định nội dung giáo dục, trò thụ động thừanhận, nay không còn phù hợp nữa

Tri thức

LớpThầy Trò

Mô hình 1.1 Mô hình dạy học lấy thầy làm trung tâm

+ Trong mô hình dạy học lấy HS ( việc học) làm trung tâm trò là chủ thể trungtâm, tự tìm ra tri thức bằng hành động của chính mình, lớp học được đặt trong môitrường hợp tác và tương tác; thầy trong vai trò là người hướng dẫn, tổ chức, đạodiễn, trọng tài, định hướng và tạo ra môi trường hợp tác, tương tác

Tri thức

LớpThầy Trò

Mô hình 1.2 Mô hình dạy học lấy người học làm trung tâm

Nhà trường hiện tại làm được rất ít về những điều kỳ vọng đó Một trongnhững điều cốt lõi là phải đổi mới PPDH Trong đó, sự hỗ trợ của CNTT vừa là mộtphương tiện, vừa là hiện thân của lối tư duy và công nghệ hiện đại, có thể giúp HS

và cả GV thay đổi được nhiều điều

1.7.5 Công nghệ thông tin và vấn đề quản lý đổi mới phương pháp dạy học của Hiệu trưởng

Việc ứng dụng CNTT vào công tác quản lý là một yêu cầu cần thiết đối vớicác cấp quản lý hiện nay Ở cấp Sở, việc ứng dụng CNTT vào quản lý giúp cho Sở

có thể trao đổi thông tin nhanh chóng, có thể cập nhật được thông tin từ các biếnđộng về số lượng từ cơ sở Với số lượng HS ngày càng tăng, với một kỳ thi có quy

mô chừng 25000 HS, chúng ta khó có thể hình dung về số lượng người và thời gian

để hoàn thành khối lượng công việc cho kỳ thi này nếu không sử dụng các thiết bịCNTT như máy tính; các dịch vụ truyền thông như email và thông tin trên mạng