Luận án tiến sĩ kinh tế: Chính sách thuế đối với phát triển kinh tế ở việt nam

Luận án phân tích và đánh giá quá trình cải cách thuế đối với phát triển kinh tế ở Việt Nam, qua các giai đoạn từ trước thời kỳ đổi mới 1986, giai đoạn từ 1986 đến 1995, từ 1996 đến 2005 và từ 2006 đến nay. Kết quả đạt được là hoàn thiện cơ bản hệ thống chính sách thuế theo hướng giảm số lượng và mức thuế suất, mở rộng diện ưu đãi thuế để khuyến khích đầu tư, đẩy mạnh xuất khẩu, khuyến khích phát triển sản xuất trong nước, chuyển dịch cơ cau kinh tế, ổn định chính sách tài chính, tiền tệ... phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường đáp ứng yêu cầu chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Luận án đã phân tích tác động của chính sách thuế đến tăng trưởng và phát triển kinh tế như tác động đến nguồn thu ngân sách, tác động đến đầu tư, tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tác động đến hoạt động của doanh nghiệp, tác động đến tăng trưởng kinh tế. Luận án vận dụng mô hình kinh tế lượng hồi qui ảnh hưởng cố định, số liệu sử dụng có dạng “chuỗi thời gian chéo lập lại theo thành phần – repeated crosssectional time series”. Trong đó chuỗi thời gian được tính từ 19972010. Thông tin được thu thập bao gồm GDP, thuế giá trị gia tăng (GTGT), thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), tổng thu ngân sach (TNS) từ 62 tỉnh thành của Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy GDP có mối quan hệ tuyến tính tích cực với thuế GTGT, thuế TNDN và TNS. Đây là kết quả được nhận định cùng quan điểm với kết quả khám phá của của Uhliga và Yangawa (1999), và Glomm và Ravikumar (1998). Chính phủ áp dụng thay đổi chính sách thuế GTGT từ 1994 và việc thay đổi thuế TNDN từ sau năm 2004 đã tác động tích cực đến tăng trưởng GDP. Kết quả phân tích cũng cho thấy mức độ hiệu quả của sự tăng trưởng GDP của chính phủ Việt Nam kể từ khi Việt Nam trở thành thành viên WTO từ năm 2007. Kết quả trên cho ta nhận định rằng, các khoản thuế có tác động chi phối đến GDP. Một mục tiêu quan trọng của việc cải cách thuế là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Mục tiêu này có thể đạt được nếu hệ thống thuế mới sau cải cách có thể kích thích tăng tiết kiệm và đầu tư, giảm chi phí quản lý thuế. Đồng thời, hệ thống thuế mới cũng không gây ra những tác động tiêu cực đến sự phân bổ các nguồn lực. Sự thay đổi thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp nhìn chung có lợi cho doanh nghiệp là việc giảm thuế suất thuế TNDN từ 28% xuống 25% đã tạo điều kiện cho các cơ sở sản xuất kinh doanh tích lũy vốn, mở rộng sản xuất nâng cao cạnh tranh trong hội nhập. Các doanh nghiệp và nhà đầu tư coi việc giảm thuế suất là hết sức tích cực, khuyến khích doanh nghiệp quyết định đầu tư và mở rộng sản xuất kinh doanh hơn. Chính sách thuế đã góp phần khuyến khích đầu tư, thúc đẩy phát triển sản xuất kinh doanh. Bên cạnh những chuyển biến tích cực, chính sách và cơ cấu thu NSNN cũng còn bộc lộ rõ nhiều những bất cập cần đổi mới cả về cơ cấu thu và chính sách thu NSNN. Cơ cấu thu còn chưa thực sự vững chắc, ổn định và bền vững huy động nguồn lực chưa cao vì vẫn còn dựa vào các khoản thu không tái tạo như các khoản thu từ dầu thô và các khoản thu từ đất đai, tài nguyên. Huy động các nguồn tài chính ngoài nhà nước chưa ổn định. Chính sách thuế còn lồng ghép quá nhiều mục tiêu trong từng hình thức động viên, trong khi các mục tiêu chính sách lại mâu thuan nhau, khiến cho một số mục tiêu chính sách khó thực hiện được. Còn thiếu sự kết hợp hài hòa giữa các sắc thuế trong hệ thống chính sách thuế, giữa mục tiêu số thu cho ngân sách và mục tiêu kích thích sản xuất phát triển và điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua từng sắc thuế. Luận án trình bày các quan điểm và mục tiêu của chính sách thuế đối với phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam; định hướng của chính sách thuế và đề ra các giải pháp hoàn thiện chính sách thuế ở Việt Nam trong thời gian tới nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững.

1 TS Nguy n V n Hi n, Tr ng i h c Tài chính – Marketing

2 PGS TS Nguy n Th Nhung, Tr ng i h c Ngân hàng TP HCM

3 TS Ngô Gia L u, Tr ng i h c Ngân hàng TP HCM

Thành ph H Chí Minh – N m 2012

I CAM OAN

Tôi xin cam oan ây là công trình nghiên c u c a riêng tôi Các s li u

và k t qu nêu trong lu n án là trung th c và ch a t ng c ai công b

Tác gi lu n án

La Xuân ào

C L C

I CAM OAN

DANH M C CH VI T T T

DANH M C BI U B NG

DANH M C CÁC HÌNH V BI U B NG

U 1

1 TÍNH C N THI T C A TÀI 1

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN C U TÀI 3

3 C ÍCH VÀ NHI M V NGHIÊN C U C A LU N ÁN 5

4 I T NG VÀ PH M VI NGHIÊN C U C A LU N ÁN 6

5 PH NG PHÁP NGHIÊN C U 7

6 NH NG ÓNG GÓP M I C A LU N ÁN 9

7 T C U C A LU N ÁN 9

CH NG 1 C S LÝ LU N V THU VÀ CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT TRI N KINH T 10

1.1 THU VÀ CHÍNH SÁCH THU 10

1.1.1 B n ch t c a thu 10

1.1.2 Phân lo i thu 13

1.1.3 M c ích c a thu 16

1.1.4 Chính sách thu 17

1.2 I QUAN H GI A CHÍNH SÁCH THU V I T NG TR NG VÀ PHÁT TRI N KINH T 24

1.2.1 C s lý lu n – Mô hình lý thuy t 25

1.2.2 Tác ng c a chính sách thu i v i t ng tr ng và phát tri n kinh t 28

1.2.2.1 Tham gia u ch nh kinh t v mô 28

1.2.2.2 Tác ng n cân b ng th tr ng 29

1.2.2.3 Tác ng n t c t ng tr ng và u t 33

1.2.2.4 Tác ng t i ngu n thu ngân sách và kh n ng tích l y v n 35

1.3 I CÁCH THU VÀ VAI TRÒ C A C I CÁCH THU I V I

PHÁT TRI N KINH T 36

1.3.1 C i cách thu và tác ng c a c i cách thu 36

1.3.2 Vai trò c a c i cách thu i v i phát tri n kinh t trong th i k chuy n sang kinh t th tr ng Vi t Nam 38

1.4 KINH NGHI M V C I CÁCH THU M T S N C TRÊN TH GI I 46

1.4.1Kinh nghi m c i cách thu t i Hàn Qu c 46

1.4.2Kinh nghi m c i cách thu t i Indonesia 48

1.4.3Kinh nghi m c i cách thu Trung Qu c 50

1.4.4Kinh nghi m c i cách thu t i Nh t 53

1.5 BÀI H C KINH NGHI M RÚT RA T C I CÁCH THU C A CÁC N C 55

CH NG 2 CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT TRI N KINH T TRONG TH I K I M I VI T NAM 59

2.1 I CÁCH THU VÀ PHÁT TRI N KINH T VI T NAM 59

2.1.1Chính sách thu tr c i m i (1986) 59

2.1.2 i cách thu và phát tri n kinh t giai n 1986 – 1995 60

2.1.3 i cách thu và phát tri n kinh t giai n 1996 – 2005 63

2.1.4 i cách thu và phát tri n kinh t giai n 2006 – n nay 73

2.2 TÁC NG C A CHÍNH SÁCH THU N T NG TR NG VÀ PHÁT TRI N KINH T VI T NAM 78

2.2.1Tác ng n thu ngân sách 78

2.2.2Tác ng n u t 87

2.2.3Tác ng n chuy n d ch c c u kinh t 90

2.2.4Tác ng n t ng tr ng kinh t 93

2.2.4.1 Phân tích n i c a thu 93

2.2.4.2 Tác ng c a chính sách thu n t ng tr ng kinh t 99

2.2.5Tác ng n ho t ng c a các doanh nghi p 105

2.3 TÁC NG C A CAM K T GIA NH P WTO TRONG L NH

C THU 112

2.3.1Cam k t v thu nh p kh u và xu t kh u 113

2.3.2Thu n i a 117

2.3.3Tác ng c a các cam k t gia nh p WTO trong l nh v c thu 119

2.4 ÁNH GIÁ CHUNG V TÁC NG C A CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT TRI N KINH T VI T NAM 126

2.4.1 quá trình c i cách thu 126

2.4.2Nh ng tác ng tích c c i v i t ng tr ng và phát tri n kinh t 127

2.4.3Nh ng h n ch b t c p, mâu thu n và nh ng thách th c c a chính sách thu i v i s phát tri n kinh t 129

CH NG 3 HOÀN THI N CHÍNH SÁCH THU THÚC Y PHÁT TRI N KINH T B N V NG 138

3.1 QUAN M VÀ M C TIÊU C A CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT TRI N KINH T B N V NG VI T NAM 138

3.1.1Quan m v chính sách thu i v i phát tri n kinh t b n v ng 138

3.1.1.1 o m hài hòa gi a t p trung các ngu n tài chính vào ngân sách i tích t tái u t c a các doanh nghi p 138

3.1.1.2 Nâng cao hi u l c c a thu trong vai trò u ti t kinh t v mô 139

3.1.1.3 ch và chính sách thu ph i thích ng v i ti n trình h i nh p 140

3.1.1.4 Hoàn thi n chính sách thu thúc y s t ng tr ng và phát tri n kinh t b n v ng 141

3.1.2 c tiêu c a chính sách thu i v i t ng tr ng và phát tri n kinh t n v ng 142

3.2 NH H NG C A CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT TRI N KINH T B N V NG 144

3.2.1Các nh h ng c b n c a chính sách thu 145

3.2.1.1 Chính sách thu ph i m b o khai thác h p lý và ng viên có hi u c các ngu n tài chính trong và ngoài n c 145

3.2.1.2 u ti t nh y bén các ho t ng kinh doanh, góp ph n chuy n d ch

c u theo h ng hi n i hóa làm n n t ng cho quá trình t ng

tr ng và phát tri n b n v ng 146

3.2.1.3 Khuy n khích u t vào các ngành công ngh cao, chuy n giao công ngh hi n i t o nh ng b c t phá kinh t 147

3.2.1.4 u ãi thu i v i các ngu n v n u t vào các vùng ch m phát tri n, góp ph n tích c c vào chuy n d ch c c u kinh t nông nghi p theo h ng công nghi p hóa 147

3.2.1.5 u ch nh linh ho t các chính sách thu áp ng ti n trình h i nh p kinh t 148

3.2.2 trình hoàn thi n chính sách thu n 2020 149

3.3 CÁC GI I PHÁP HOÀN THI N CHÍNH SÁCH THU NH M THÚC Y T NG TR NG VÀ PHÁT TRI N KINH T B N NG 151

3.3.1Xác nh m c ng viên h p lý t GDP vào ngân sách nhà n c 151

3.3.2Xác nh t ng quan gi a thu tr c thu và thu gián thu theo các giai n phát tri n 153

3.3.3 a i, b sung, xây d ng m i các b lu t thu 155

3.3.4Chính sách u ãi thu i v i các ho t ng kinh t c nhà n c khuy n khích 160

3.3.5Nâng cao vai trò u ti t c a thu trong quá trình h i nh p kinh t 161

3.3.6Ki m soát ch t ch các hi n t ng gi m giá và bán phá giá tr n thu 161

3.3.7 i cách hành chính thu (hành chính và hành thu) 166

3.3.8 ng c ng hi u l c c a b máy thanh tra thu 168

3.3.9Nâng cao n ng l c và hi u qu ngu n nhân l c qu n lý thu trong th i h i nh p 169

T LU N 173

TÀI LI U THAM KH O……… 175

CÁC CH VI T T T S D NG

AFTA Khu v c m u d ch t do châu Á

CEPT Thu quan u ãi có hi u l c chung

ng 2.7: óng góp c a các lo i thu trong t ng thu thu 82

ng 2.8: T l thu trong t ng thu ngân sách c a nhóm n c thu nh p th p 83

ng 2.15: S thu thu theo nhóm thu nh p (ph n tr m c a GDP) 97

ng 2.16: T l ng viên thu và GDP trên thu nh p u ng i 98

ng 2.17: K t qu H i qui t ng quan tác ng c nh (Fixed Effects

ng 2.20: Ý ki n c a các doanh nghi p v các quy nh thu GTGT 109

ng 2.21: Ý ki n c a doanh nghi p v các quy nh thu TNDN 110

ng 2.22: Ý ki n c a doanh nghi p khi tr l i câu h i “Các y u t sau ây có

nh h ng n vi c tuân th y ngh a v thu c a doanh nghi p

ng 2.23: M c nh h ng c a các y u t c nêu ra b ng trên n

ng 2.24: M c thu cam k t bình quân theo nhóm ngành hàng chính 114

ng 2.25: Cam k t c t gi m thu nh p kh u theo m t s nhóm m t hàng

ng 2.26: Các cam k t th c hi n Hi p nh t do hoá theo ngành 116

ng 2.27: C c u thu ngân sách giai n 2005 – 2010 (%/GDP) 123

ng 3.1: So sánh m c thu c a các qu c gia (1985-1997) 139

Hình 2.6: Xu h ng t ng tác gi a các c p (GDP v i GTGT, TNDN, TNS) 101

U

1 Tính c n thi t c a tài

i nh p kinh t qu c t t o ra nh ng c h i l n cho công cu c công nghi p

hoá, hi n i hoá t n c, nh ng ng th i c ng mang n nh ng thách th c

không nh i v i m t n c ang phát tri n nh n c ta hi n nay t n d ng

nh ng c h i và gi m thi u nh ng thách th c, nhà n c ph i s d ng có hi u qu

nh ng công c qu n lý kinh t v mô, trong ó thu là m t công c h t s c quan

tr ng Nh ng thách th c mà h i nh p kinh t qu c t t ra r t c p thi t òi h i ph i

có s thay i c trong vi c ho ch nh chính sách thu và qu n lý thu Vi c thay

i chính sách thu phù h p v i cam k t qu c t là u t t y u ph i th c hi n

Tuy nhiên, công cu c c i cách thu c n ph i c cân nh c có l trình u ch nh

mang tính t ng th , môi tr ng h p d n thu hút u t trong và ngoài n c, khuy n

khích xu t kh u, thúc y s n xu t trong n c phát tri n và m b o c s thu

cho ngân sách áp ng c yêu c u này, vi c u ch nh h th ng chính sách

thu c t p trung vào hai ch c n ng c b n là thu ngân sách và u ti t v mô

n kinh t Hai ch c n ng này ph i c th hi n trong chính sách thu linh ho t,

n nh, tính hi u qu và công b ng

Tính linh ho t c th hi n theo m t nguyên t c chung là ngu n thu t thu

ph i c t ng lên, khi thu nh p qu c gia t ng lên mà không c n có s thay i l n

trong c c u thu Khi kinh t phát tri n, nhu c u chi tiêu c a chính ph c ng t ng

nh và u ó òi h i ngu n thu v thu ph i t ng m c t ng ng tránh

thâm h t ngân sách Ng c l i, m t c c u thu không h p lý s bu c ph i có

nh ng u ch nh th ng xuyên duy trì ngu n thu t thu Nh v y, vi c tích t

nh ng u ch nh l t v t s làm cho h th ng thu tr nên y u kém và ch t hi u

qu th p

Tính n nh càng c n c quan tâm h n, khi n c ta ch tr ng khuy n

khích, thu hút u t n c ngoài và th c hi n nh ng u ch nh v chính sách thu

cho phù h p th c hi n t do hoá th ng m i và h i nh p kinh t v i khu v c và

th gi i i v i các nhà u t n c ngoài thì chính sách thu n nh và c

qu n lý t t h n là m t h th ng v i nhi u u ãi dàn tr i nh ng có tính n nh Do

ó, tài nghiên c u v s tác ng chính sách thu n s n nh và t ng tr ng

kinh t có liên quan n các doanh nghi p và nh m giúp các nhà ho ch nh chính

sách tài chính có chi n l c c i cách thu và l trình c t gi m, mi n thu c a Vi t

Nam trong các cam k t qu c t phù h p v i t ng th i k phát tri n

Tính hi u qu th hi n trên nhi u khía c nh nh h th ng thu có hi u qu s

có m c chi phí qu n lý th p và h n ch tình tr ng tr n thu Tính hi u qu c a chính

sách thu còn th hi n t khía c nh c a toàn b n n kinh t trong vi c khuy n khích

phân b ngu n l c theo hi u qu kinh t , không nh h ng n s l a ch n c a nhà

u t Thu s tác ng n s phân b các ngu n l c ph c v cho vi c cung c p

hàng hoá và d ch v thi t y u, nh ng thu và các kho n chi ngân sách c ng là m t

công c quan tr ng mà chính ph s d ng qu n lý n n kinh t Thu – gián ti p

thông qua tác ng n thu nh p c a ng i tiêu dùng và chi tiêu công – tr c ti p tác

ng n m c c u M c c u, ho c t ng chi tiêu c a n n kinh t , s xác nh m c

n l ng và m c nhân d ng Nhu c u th p có ngh a là t l th t nghi p cao; nhu

u cao có ngh a là s x y ra tình tr ng l m phát cao C ng quan tr ng nh các tác

ng i v i m t c u, thu có tác ng kích thích và do ó tr c ti p nh h ng n

c s n l ng

Vi t Nam, m c tiêu y m nh phát tri n kinh t theo k p các n c trong khu

c và th gi i là m t s nghi p lâu dài, xuyên su t Giai n 2001 - 2010 là giai

n c bi t quan tr ng, c n c t p trung s c th c hi n chi n l c kinh t , y

nh công nghi p hoá, hi n i hoá t n c và h i nh p kinh t , v i ph ng châm

y m nh t ng tr ng kinh t c v t c và ch t l ng” b o m t ng tr ng

nhanh và b n v ng th c hi n thành công chi n l c phát tri n kinh t -xã h i,

nhà n c ang nghiên c u ban hành và hoàn thi n các c ch qu n lý các chính

sách kinh t , trong ó tr ng tâm là chính sách thu H th ng chính sách thu c a

Vi t Nam t n m 1990 n nay ã qua các b c c i cách quan tr ng ã hình thành

c m t h th ng chính sách thu khá y , khai thác c các ngu n thu, áp

ng ng th i cho các thành ph n kinh t và t ng b c thích ng v i n n kinh t

theo c ch th tr ng nh h ng xã h i ch ngh a

Nh m y nhanh t c t ng tr ng và phát tri n kinh t , nhà n c chú tr ng

n vi c hoàn thi n các chính sách kinh t , tài chính; trong ó, tr ng tâm là chính

sách thu luôn là nhi m v b c xúc c t ra b t c qu c gia nào Thu có tác

ng qua l i r t nh y c m n các l nh v c kinh t - xã h i và m i m t i s ng con

ng i S hoàn thi n chính sách thu c a t ng qu c gia có th em l i hi u qu

khác nhau, b i có s liên quan n nhi u y u t trong ho ch nh chính sách thu

th ng chính sách thu do nhà n c ban hành ã y và hoàn thi n n m c

nào, ã u ti t bao quát h t m i ngu n thu và b o m cho m i ng i th c hi n

ngh a v thu c bình ng và h p lý Khi áp d ng h th ng chính sách thu s

nh h ng nh th nào n hành vi kinh doanh, chi phí tuân th thu c a các i

ng n p thu , n thu hút v n u t và h i nh p kinh t qu c t Nh m góp ph n

nâng cao ch t l ng ho t ng c a thu , thúc y ho t ng này tr thành công c

ph c v c l c cho quá trình chuy n i sang n n kinh t th tr ng c a Vi t Nam

hi n nay và trong nh ng n m s p t i, áp ng yêu c u qu n lý c a nhà n c ng

th i thu hút u t n c ngoài vào Vi t Nam, do v y, nghiên c u tài “Chính

sách thu i v i phát tri n kinh t Vi t Nam” là r t c n thi t cho s nghi p

phát tri n kinh t c a t n c ta hi n nay

2 Tình hình nghiên c u tài

i t m quan tr ng c a thu và chính sách thu i v i s phát tri n kinh t

xã h i Vi t Nam ã có nh ng công trình nghiên c u và các bài báo tham lu n

trong các cu c h i th o liên quan t i tài lu n án t nhi u khía c nh khác nhau

1 Nguy n H ng Th ng, “Góp ph n nâng cao vai trò c a thu trong phát tri n

kinh t Vi t nam 2001” tài ch y u phân tích vi c s d ng thu th i gian qua

có nh h ng gì n các m t ho t ng kinh t xã h i góc qu n lý tài chính c a

nhà n c tài phân tích s li u th c p có tính h th ng v vi c s d ng thu

2 Nghiên c u v tác ng c a thu Vi t nam c a Jonathan Haught ch y u

d ng s li u c a cu c u tra m c s ng 1997 – 1998 và b ng cân i liên ngành

d ng và s n xu t n m 1997 phát hi n các lo i thu nào có xu h ng t ng ho c

gi m i v i h gia ình có thu nh p cao và th p

3 Nguy n Kim Quy n, “Nâng cao vai trò c a thu công c ph c v s nghi p

công nghi p hóa Vi t Nam” tài ch y u phân tích vai trò c a thu , tác ng

a c i cách thu i v i quá trình công nghi p hóa g c qu n lý tài chính nhà

c, phân tích vai trò c a t ng lo i thu c th i v i chi n l c phát tri n kinh t

trong t ng th i k

4 Nguy n Th Ph c Tiên, “ nh h ng hoàn thi n chính sách thu Vi t Nam

sau khi gia nh p t ch c thong m i th gi i” tài phân tích th c tr ng chính sách

thu Vi t Nam trong giai n tr c và sau gia nh p WTO, phân tích nh h ng chính

sách thu b ng mô hình nhân kh u Vi c phân tích này a ra k t lu n gi m thu

nh p kh u và gi m thu TNDN tuy có làm gi m thu NSNN nh ng có nh h ng

tích c c n n n kinh t Ng c l i, t ng thu GTGT tuy làm t ng thu NSNN nh ng

có nh h ng x u n n n kinh t

5 t s tài khác có liên quan n thu là nghiên c u v báo cáo tài chính

và báo cáo thu g c ghi chép c ng nh i sâu vào nghi p v c th c a vi c

th c hi n các thông t m i ban hành

6 OECD (2010) trong bài nghiên c u “thu , s t ng tr ng kinh t b n v ng

và ngu n thu thu ” ã nêu các khuy n ngh v thu và t ng tr ng kinh t c ng nh

các chi n l c v t qua nh ng tr ng i thu , trong ó m c tiêu c i cách c

quan tâm c bi t vì cu c kh ng ho ng tài chính và kinh t toàn c u M t m t, cho

ng cu c kh ng ho ng có th t o u ki n c i cách thu Nh ng khó kh n kinh t

chính tr ch ng l i c i cách thu c b n có th c d dàng h n kh c ph c trong

th i gian kh ng ho ng, c bi t là vì nh ng áp l c t ng doanh thu thu nhi u h n

khôi ph c tài chính công và vì nh ng nhu c u b c thi t gi i quy t các v n

kinh t và a các n n kinh t tr l i trên m t con ng t ng tr ng cao

ng trong 2010, OECD ti p t c a ra án nghiên c u “C i cách thu và

phát tri n kinh t ”, trong nghiên c u này OECD ã báo cáo c u trúc thu nh th nào

t nh t có th c thi t k h tr t ng tr ng GDP bình quân u ng i Bài

nghiên c u phân tích cho th y m t s t ng tr ng thu và kinh t x p h ng th t

theo ó các kho n thu doanh nghi p là nh ng lo i có nh h ng nhi u nh t c a thu

i v i t ng tr ng kinh t , ti p theo là thu thu nh p cá nhân và sau ó thu tiêu th ,

i các lo i thu th ng xuyên v b t ng s n là thu ít nh t là có nh h ng Bài

nghiên c u c ng ngh các bi n pháp t ng tr ng theo nh h ng c i cách thu ,

trong ó m r ng c s tính thu và gi m thu su t thu thu nh p cá nhân hàng u

Nh ng th c hi n t ng tr ng c i cách thu có th không c d dàng Báo cáo xác

nh nh ng chi n l c c i cách n n kinh t công và chính tr , thu này s cho phép

các nhà ho ch nh chính sách u hoà các m c tiêu chính sách thu khác nhau và

t qua nh ng tr ng i c i cách Báo cáo nh n m nh r ng v i t m nhìn rõ ràng,

lãnh o chính sách thu phân tích, t ng tr ng theo nh h ng c i cách thu có th

th c s c th c hi n

Các công trình nghiên c u trên ch y u t p trung vào vi c phân tích và ánh

giá v thu , tác ng c a vi c c i cách thu i v i ngu n thu c a chính ph Cho

n nay, v i nh ng khía c nh c p khác nhau v thu , ch a có công trình nghiên

u sâu v chính sách thu i v i phát tri n kinh t Vi t Nam m t cách có h

th ng c v c s lý lu n và th c ti n

3 M c ích và nhi m v nghiên c u c a lu n án

c ích nghiên c u c a lu n án là trình bày c s lý lu n v thu và chính

sách thu i v i phát tri n kinh t , phân tích và ánh giá tác ng nh h ng c a

chính sách thu i v i phát tri n kinh t trong quá trình chuy n sang kinh t th

tr ng Vi t Nam T vi c phân tích và ánh giá s nh h ng ó nh m xu t

ph ng h ng và tìm ra m t s gi i pháp i v i vi c hoàn thi n chính sách thu

Vi t Nam trong th i gian t i nh m thúc y t ng tr ng và phát tri n kinh t

n v ng

c tiêu nghiên c u c th c a tài lu n án là:

Th nh t, trình bày c s lý lu n v thu và chính sách thu i v i phát

tri n kinh t ánh giá th c tr ng các giai n c i cách thu và phát tri n kinh t

Vi t Nam

Th hai, phân tích tác ng c a chính sách thu i v i phát tri n kinh t

Vi t Nam trong quá trình chuy n sang kinh t th tr ng

Th ba, xu t các gi i pháp c n thi t tháo g s kìm hãm và hoàn thi n

chính sách thu Vi tNam nh m thúc y s t ng tr ng và phát tri n kinh t b n

ng

4 i t ng và ph m vi nghiên c u c a lu n án

i t ng nghiên c u c a lu n án là chính sách thu i v i phát tri n kinh t

Vi t Nam Trong quá trình nghiên c u, lu n án không nghiên c u toàn b các lo i thu

mà ch t p trung nghiên c u ba lo i thu ch y u là thu giá tr gia t ng, thu thu nh p

doanh nghi p và thu xu t nh p kh u Lu n án t p trung gi i quy t nh ng v n

- Phân tích m i quan h gi a chính sách thu và t ng tr ng kinh t GDP

c th c hi n các kh o sát t n m 1997 n 2010 Ngoài ra, nghiên c u

nh h ng c a chính sách thu d a trên mô hình t ng quan gi a GDP,

lu n án phân tích hai lo i thu GTGT và thu TNDN và s d ng s li u c a

64 t nh thành ph trên c n c

- Phân tích tác ng c a chính sách thu t các i t ng n p thu có nh

ng n vi c th c thi chính sách thu trong th i gian qua ch y u là khu

c có nhi u doanh nghi p v a và nh BSCL

Ph m vi nghiên c u c a lu n án là c i cách thu và thay i chính sách thu

i v i vi c t ng tr ng và phát tri n kinh t trong th i k chuy n sang kinh t th

tr ng Vi t Nam giai n 1986 – 2010

5 Ph ng pháp nghiên c u

Lu n án th c hi n trên c s các ph ng pháp phân tích nh tính, nh l ng

nh th ng kê mô t , so sánh, g n s phát tri n c a chính sách thu v i nh ng u

ki n kinh t xã h i trong t ng th i k Thu th p s li u th c p t các c quan h u

quan nh ngành thu , th ng kê và ngành tài chính có liên quan

Ph ng pháp phân tích và t ng h p t tác ng c a chính sách thu , các i

ng n p thu có nh h ng n vi c th c thi chính sách thu i v i ho t ng

a doanh nghi p Lu n án s d ng ph ng pháp thi t l p và kh o sát b ng b ng

câu h i ph ng v n các doanh nghi p v a và nh thu c khu v c BSCL

xác nh m i quan h gi a t ng tr ng kinh t và các kho n thu c áp

ng trong m t qu c gia, nhi u mô hình kinh t l ng ã c s d ng r ng rãi

Qua mô hình s li u chu i th i gian chéo l p l i theo thành ph n (panel data) c

n d ng, Baunsgaard and Keen (2010) ã tìm th y c s h i ph c kinh t c a

các qu c gia thu nh p trung bình là thông qua ngu n thu thu Sau ó, Hakim

(2011) c ng ã s d ng ph ng pháp này xem xét m i quan h gi a t ng tr ng

kinh t và các kho n thu thu K t qu ã cho th y s tác ng ý ngh a khi có s

thay i trong chính sách thu c a chính ph d n n s thay i trong t ng tr ng

GDP Lee và Gordon (2004) c ng ã s d ng s li u theo chu i th i gian chéo theo

các qu c gia trên th gi i t 1970-1997, t ó v n d ng H i qui nh h ng c nh

(Fixed Effect Regression) ki m nh m i t ng quan gi a thu và s t ng tr ng

kinh t

m r ng nghiên c u, tác gi lu n án v n d ng mô hình kinh t l ng H i

qui nh h ng c nh mà Lee and Gordon (2004, Baunsgaard and Keen (2010) và

Hakim (2011) ã áp d ng tr c ó V i mô hình này, s li u s d ng có d ng theo

“chu i th i gian chéo l p l i theo thành ph n – repeated cross-sectional time

series” Trong ó chu i th i gian c tính t 1997-2010 Thông tin c thu th p

bao g m GDP, thu giá tr gia t ng (GTGT), thu thu nh p doanh nghi p

(TNDN), t ng ngân sách (TNS) Ba y u t thông tin này c thu t p theo t ng t nh

thành riêng bi t c a Vi t Nam T ng c ng có 61 t nh thành c thu th p

Xu t phát t các mô hình ng d ng tr c ó, mô hình c xu t trong l n

nghiên c u này có d ng t ng quát nh c ch ra ph ng trình (1) (Arellano 2003)

là m c sai s theo n v hành chính c a các t nh thành và th i gian

u ng d ng th c t mô hình t ng quát (1) nói trên vào nghiên c u v i các

+ LnGTGT là log c a giá tr thu giá tr gia t ng (t ng);

+ LnTNDN là log c a giá tr thu thu nh p doanh nghi p (t ng);

+ LnTNS là log c a giá tr t ng ngân sách c a chính ph ;

+ D1: bi n s gi nói lên s thay i chính sách c a thu GTGT b t u t

m 1999, bi n s này b ng 1 khi th i gian tính t n m 2000 tr v sau

6 Nh ng óng góp m i c a lu n án

th ng hóa c s lý lu n v thu , chính sách thu và m i quan h gi a

chính sách thu i v i t ng tr ng và phát tri n kinh t

Phân tích và ánh giá nh ng n i dung c i cách thu , chính sách thu có tác

ng và nh h ng n t ng tr ng, phát tri n kinh t trong th i k chuy n

sang kinh t th tr ng Vi t Nam

xu t các gi i pháp nh m hoàn thi n chính sách thu Vi t Nam trong

th i gian t i thúc y t ng tr ng và phát tri n kinh t b n v ng

Ch ng 2 Chính sách thu i v i phát tri n kinh t trong th i k

chuy n sang kinh t th tr ng Vi t Nam giai n 1986 - 2010

Ch ng 3 Hoàn thi n chính sách thu thúc y phát tri n kinh t

n v ng

CH NG 1

S LÝ LU N V THU VÀ CHÍNH SÁCH THU I V I PHÁT

TRI N KINH T 1.1 Thu và chính sách thu

1.1.1 B n ch t c a thu

Thu là m t kho n óng góp có tính ch t b t bu c cho chính ph , c th c

hi n mà không c p n l i ích c th nào i v i ng i óng thu Thu khác

i a s nh ng kho n chuy n giao ti n t ng i này sang cho ng i kia, trong khi

t c nh ng kho n chuy n giao là t nguy n thì thu l i là b t bu c Thu trên th c

ã t n t i t khi các chính ph c t ch c ra Vào th i trung c , các cá nhân

cung c p tr c ti p các d ch v cho ch ; ây chính là thu nh ng không c ti n t

hoá Vi c h ph i cung c p d ch v này có ngh a là m t m c nào ó h là nô

M t s ng i l p lu n r ng thu hi n i c ti n t hoá t c là các cá nhân

không bu c ph i cung c p d ch v mà là tr b ng ti n, v n không làm m t i m i

quan h c n b n ó Tuy nhiên có hai quan m khác nhau c n b n c a thu th i

phong ki n và thu hi n i D i ch phong ki n các cá nhân không c phép

i b lãnh chúa c a mình Vi c các cá nhân c phép ch n n i c trú và vì th

vi c ng i có th m quy n s ánh thu các cá nhân này, là m t m khác nhau c n

n Hai là th i trung c các cá nhân bu c ph i làm vi c, còn d i ch thu

hi n t i h ch ph i chia s v i chính ph cái mà h nh n c do làm vi c (ho c

cái mà h nh n c t vi c h u t hay chi tiêu ti n vào) H có th ch n n p

thu ít i n u h s n sàng làm vi c ít i và nh n ít i Do ó, thu v c b n v n là

t bu c Thu là ph ng ti n th c ti n duy nh t huy ng ngu n thu nh m tài

tr vi c chi tiêu c a chính ph cho nh ng hàng hoá và d ch v mà ph n l n chúng

ta u có nhu c u

Trong n n kinh t k ho ch hoá t p trung c a các n c xã h i ch ngh a tr c

ây, thu c xem là m t công c m b o vi c tr ng thu m t b ph n t ng s n

ph m xã h i và thu nh p qu c dân s n xu t d i hình th c ti n t vào tay nhà n c

Thu c coi là các ch tiêu th ng kê chính th c trong h th ng kinh t cân i

qu c dân (MPS – Material productive System) Còn trong các n n kinh t theo c

ch th tr ng, i t ng c a thu xét trên di n r ng - là t ng giá tr s n xu t và

GNP, xét trên di n h p h n, ó chính là t ng s n ph m qu c n i (GDP) V i n n

kinh t nhi u thành ph n theo nh h ng xã h i ch ngh a mà chúng ta ang xây

ng, nh n th c v tính c ng ch c a thu không có ngh a là th c hi n chính sách

ng ép vô u ki n mà ph i xu t phát t kh n ng th c t c a m i ng i dân g n

li n v i vi c m b o nguyên t c công b ng xã h i, thúc y t ng tr ng kinh t

Qua các phân tích trên, ta có th rút ra r ng: Thu là kho n óng góp b t bu c thông

qua h th ng lu t pháp, có tính c ng ch và c t p trung vào tay nhà n c

Có r t nhi u nhà kinh t h c ã a ra nhi u quan m v thu Theo Edwin RA

Seligman, giáo s kinh t t i i h c Columbia và c ng là con trai c a m t gia ình

ngân hàng New York giàu có nh t, “Thu là s óng góp mang tính c ng ch c a

i ng i cho chính ph trang tr i các chi phí và l i ích chung không c n c vào

i ích riêng c h ng” [35] Theo Hugh Dalton, “ thu là s óng góp mang tính

t bu c do c quan công quy n áp t, không tính n l i ích nh n c c a ng i

p thu và thu không ph i là các hình ph t do vi ph m pháp lu t" Adam Smith cho

ng “Các công dân c a m i n c ph i óng góp cho Chính ph theo t l và kh

ng c a m i ng i, ngh a là t l v i l i t c mà h c th h ng do s b o v c a

nhà n c”

Hai nhà kinh t K.P Makkohell và C.L Bryu cho r ng “Thu là m t kho n

chuy n giao b t bu c b ng ti n c a các công ty và h gia ình cho Chính ph , mà

trong s trao i ó h không nh n c m t cách tr c ti p hàng hóa ho c d ch v

nào c , kho n n p ó không ph i là ti n ph t mà tòa án tuyên ph t do hành vi vi

ph m pháp lu t.” K.Marx c ng ã dành cho thu m t v trí áng k khi phân tích s

u thông c a giá tr th ng d “…g n m t ph n ba s n ph m qu c dân hàng n m

ang b l y i t nh ng ng i s n xu t d i d ng thu và b m t s ng i khác tiêu

dùng i mà không có s bù p l i b ng m t v t ngang giá nào c , ngh a là ng i

n xu t tuy t nhiên không c tr l i m t cái gì ó có tác d ng làm v t ngang giá

i v i các kho n mà h b l y i…”, tuy v y, K.Marx c ng th a nh n r ng “Thu

là kho n óng góp ngh a v c n thi t nuôi d ng nhà n c pháp quy n, thu là

ngu n s ng i v i nhà n c hành pháp” [35]

Nhìn chung các quan m c a các nhà kinh t h c khi a ra khái ni m v thu

c nhìn nh n t các khía c nh khác nhau Thu là m t kho n óng góp b t bu c

a các th nhân và pháp nhân cho nhà n c theo i t ng, m c và th i h n

c pháp lu t quy nh, t o thành ngu n thu ch y u c a ngân sách nhà n c

nh m áp ng nhu c u chi tiêu trong th c hi n các ch c n ng c a nhà n c [31]

Nh v y, khái ni m thu ã th hi n b n ch t c a thu nh sau:

- Thu là kho n ti n óng góp b t bu c c a các cá nhân và doanh nghi p cho

nhà n c i t ng ch u thu , i t ng n p thu và m c óng góp ti n thu cho

nhà n c do nhà n c quy nh b ng lu t thu

- Thu không hoàn l i tr c ti p cho ng i n p thu d a trên m c s ti n ã

p cho nhà n c,

- Thu là ngu n thu ch y u c a ngân sách nhà n c nh m áp ng các nhu c u

chi tiêu trong th c hi n các ch c n ng c a nhà n c qu n lý và ph c v xã h i

n ch t c a thu là tính b t bu c n p thu thông qua quy n l c c a nhà n c

Tính ch t này xu t phát t nhu c u chi tiêu c a nhà n c nh m m c ích qu n lý và

ph c v l i ích xã h i Khi lu t thu ã c nhà n c ban hành thì tính ch t b t

bu c n p thu là m t t t y u

Chính sách thu c ban hành là s th hi n quy n l c c a nhà n c và có

tính pháp lý t i cao trong vi c quy nh ngh a v c b n c a m i t ch c, cá nhân

thu c i t ng n p thu vào ngân sách nhà n c Vi t Nam, hi n pháp quy nh

ch có Qu c h i c quy n ban hành, s a i, b sung hay bãi b các lu t thu

t khác, tính b t bu c n p thu d a trên c s quy nh c a lu t thu do Qu c h i

ban hành, b t bu c các c quan hành pháp không th c hi n trái lu t Tính b t bu c

p thu m b o s công b ng v ngh a v công dân, b o m ngu n thu ti n thu

vào ngân sách nhà n c n nh, áp ng k p th i nhu c u chi tiêu c a nhà n c

t b n ch t khác c a thu là tính không hoàn l i tr c ti p cho ng i n p thu

a trên m c s ti n ã n p cho nhà n c Ng i n p thu c ng không có quy n

òi h i nhà n c ph i cung c p hàng hóa, d ch v công c ng tr c ti p cho mình

ng ng theo s ti n thu ã n p B i vì ti n thu c nhà n c s d ng vào các

nhu c u chi tiêu c a b máy nhà n c trong th c hi n ch c n ng qu n lý xã h i và

ph c v l i ích chung c a qu c gia; trong ó có l i ích c a ng i n p thu c

tr ng này m b o quy n s d ng ti n thu c a nhà n c

Vi t Nam, s ti n thu thu vào ngân sách nhà n c, y ban nhân dân các c p

c quy n u hành s d ng theo Lu t ngân sách nhà n c Theo b n ch t nhà

c c a dân do dân và vì dân, ti n thu c nhà n c s d ng ph c v l i ích

chung cho toàn xã h i và c quy t toán công khai tr c Qu c h i và H i ng

nhân dân cùng c p ki m tra, phê duy t

1.1.2 Phân lo i thu

Khi nghiên c u lý lu n v thu , các nhà kinh t có th dùng nhi u tiêu th c

phân lo i thu nh m xây d ng các tiêu chí nghiên c u ho ch nh chính sách thu

và t ch c qu n lý thu theo nh h ng c a nhà n c Có nhi u tiêu th c phân lo i

thu c b n nh sau:

Phân lo i d a theo ph ng th c tính thu

Cách phân lo i c n và th ng c nh c nhi u là c n c vào ph ng th c

ánh thu tr c ti p hay gián ti p vào thu nh p c a các t ch c, cá nhân trong xã h i

Ng i ta phân chia thu thành hai lo i ch y u là thu tr c thu và thu gián thu

* Thu tr c thu

Thu tr cthu là lo i thu ánh tr c ti p vào thu nh p ho c tài s n c a ng i n p

thu Thu tr c thu có c m là i t ng n p thu theo lu t nh ng nh t v i

ng i ph i ch u thu Nh v y thu tr c thu làm cho kh n ng và c h i chuy n

ch gánh n ng thu cho ng i khác khó kh n h n V nguyên t c lo i thu này

mang tính ch t thu l y ti n vì nó tính n kh n ng c a ng i n p thu , ng i có

thu nh p cao h n ph i n p thu nhi u h n, còn ng i có thu nh p th p thì n p thu

ít h n Lo i thu tr c thu th ng bao g m các s c thu ánh trên thu nh p c a t

ch c và cá nhân n c ta các s c thu tr c thu bao g m: thu thu nh p doanh

nghi p, thu thu nh p i v i ng i có thu nh p cao, thu tài nguyên, thu s d ng

t nông nghi p, thu nhà t…

u m c a thu tr c thu là ng viên tr c ti p vào thu nh p c a t ng t ch c,

cá nhân có thu nh p H n th n a, thu tr c thu còn cho phép xem xét n các y u t

ng i c l p n thu nh p c a ng i n p thu nh hoàn c nh b n thân, hoàn

nh gia ình… Do ó, thu tr c thu có tác d ng r t l n trong vi c u hòa thu nh p,

gi m b t s chênh l ch áng k v m c s ng gi a các t ng l p dân c t o công b ng

cho xã h i

Nh c m c a thu tr c thu là d gây ra ph n ng t phía ng i n p thu khi

nhà n c u ch nh t ng thu H n n a, vi c theo dõi, tính toán s thu ph i n p

và th t c thu, n p thu h t s c ph c t p S thu ng viên vào ngân sách th ng

ch m và chi phí qu n lý thu thu khá t n kém

* Thu gián thu

Thu gián thu là nh ng lo i thu ánh vào vi c tiêu th hàng hóa d ch v Thu

gián thu có c m là ng i n p thu theo lu t và ng i ch u thu không ng

nh t v i nhau Ng i n p thu là ng i s n xu t, kinh doanh hàng hóa d ch v , còn

ng i ch u thu là ng i tiêu dùng các hàng hóa ó Lo i thu này có s chuy n

ch gánh n ng thu trong nh ng tr ng h p nh t nh Thu gián thu nh h ng

n ho t ng s n xu t kinh doanh thông qua c ch giá c th tr ng, tuy nhiên s

nh h ng ó c a thu gián thu không nh ng ch u chi ph i c a m i quan h cung

u trên th tr ng mà còn ph thu c vào b n ch t c a th tr ng, trong ó có s tác

ng c a thu , t c là th tr ng ó là th tr ng c nh tranh hay c quy n V

nguyên t c thu gián thu mang tính ch t l y thoái vì nó không tính n kh n ng thu

nh p c a ng i ch u thu , ng i có thu nh p cao hay th p u ph i ch u thu nh

nhau n u mua cùng m t lo i hàng hóa, d ch v Lo i thu này th ng là các s c

thu có c s tính thu là các kho n thu nh p dùng tiêu dùng n c ta các s c

thu gián thu bao g m: thu giá tr gia t ng, thu tiêu th c bi t, thu xu t kh u,

thu nh p kh u…

u m c a thu gián thu là i t ng ch u thu r t r ng Thu gián thu c

che y qua giá bán hàng hóa, d ch v nên ng i ch u thu ít có c m giác mình b

nhà n c ánh thu Thu gián thu em l i ngu n thu th ng xuyên và n nh cho

ngân sách nhà n c i t ng qu n lý thu c ng t p trung h n, nghi p v tính và

thu thu n gi n, nên chi phí qu n lý thu c ng th p h n so v i thu tr c thu

Tuy nhiên, lo i thu này c ng có nh c m là có tính ch t l y thoái nên

không m b o tính công b ng trong ngh a v n p thu N u tính t l ng viên

thu gián thu so v i thu nh p thì ng i giàu có t l ng viên ch u thu th p h n so

i ng i nghèo

Phân lo i d a vào c s tính thu

u c n c vào c s tính thu phân lo i thu thì có th chia các s c thu

thành ba lo i nh sau:

- Thu thu nh p: Bao g m các s c thu có c s ánh thu là thu nh p ki m

c Thu nh p ki m c t nhi u ngu n: t lao ng d i d ng ti n l ng, ti n

công; thu nh p t ho t ng s n xu t kinh doanh d i d ng l i nhu n, l i t c c

ph n… do ó thu thu nh p c ng có nhi u d ng nh thu thu nh p cá nhân, thu thu

nh p doanh nghi p…

- Thu tiêu dùng: là các lo i thu có c s ánh thu là ph n thu nh p c a t

ch c, cá nhân c mang ra tiêu dùng trong hi n t i Trong th c t , lo i thu tiêu

dùng c th hi n d i nhi u d ng nh thu tiêu th c bi t, thu giá tr gia

+ Tài s n c nh h u hình g m nhà c a v t ki n trúc, máy móc thi t b ,

ph ng ti n v n chuy n, thi t b d ng c qu n lý và các tài s n c nh khác

+ Tài s n c nh vô hình g m quy n s d ng t, nhãn hi u hàng hóa, bí

quy t k thu t công ngh …

Thu c lo i thu tài s n là các s c thu nh thu nhà t, thu s d ng t nông

nghi p…

Phân lo i d a vào ph m vi u ch nh c a thu

n c vào ph m vi u ch nh c a thu ng i ta có th chia các s c thu thành

hai lo i:

- Thu t ng h p: là lo i thu ánh vào t t c các thành ph n c a c s ánh thu

mà không có tr ng h p ngo i l , không có mi n, gi m thu

- Thu có l a ch n: là lo i thu ch ánh vào m t ph n nh t nh c a c s

ánh thu Thu thu nh p cá nhân có th c xem là s c thu n hình c a lo i

thu này

Ngoài ra, ng i ta còn ti n hành phân lo i thu theo tính ch t thu su t mà s c

thu ó áp d ng nh thu t l , thu l y ti n, thu l y thoái, thu tuy t i…

Tóm l i, trong th c t có nhi u tiêu th c phân lo i thu tùy theo yêu c u qu n lý

thu c a m i n c mà có s l a ch n cách phân lo i thu khác nhau Tuy nhiên,

hi n nay t i nhi u n c, ng i ta ch y u d a vào hai tiêu th c là ph ng pháp tính

thu và c s tính thu Tùy theo n ng l c qu n lý thu c a ngành thu và tâm lý

chung c a xã h i mà h th ng thu m i n c chú ý n t m quan tr ng c a t ng

lo i thu khác nhau Các n c phát tri n th ng quan tâm n h th ng thu thu

nh p nh t là thu thu nh p cá nhân H coi thu thu nh p có nhi u tác ng tích c c

nh t o ra ngu n thu l n cho chi tiêu công c ng, c i thi n c vi c phân ph i thu

nh p, có kh n ng làm n nh c thu nh p và giá c th tr ng, ng n ng a s

phân b ngu n l c kém hi u qu do s l m d ng thu gián thu gây ra Mu n th c

hi n t t h th ng thu thu nh p c n có nh ng u ki n nh t nh nh n n kinh t

ti n t ph i chi m u th , báo cáo k toán c s d ng ph bi n và m b o tính

trung th c, tin c y

1.1.3 M c ích c a thu

c ích ch y u c a vi c ánh thu là chuy n quy n ki m soát và các ngu n

c kinh t t nh ng i t ng n p thu sang nhà n c nhà n c s d ng hay

chuy n giao cho nh ng ng i khác Vi c ánh thu không ch h n ch t ng chi tiêu

a các h gia ình và doanh nghi p mà còn nh h ng n s phân b các ngu n

c kinh t , ghi nh n các chi phí xã h i không c th hi n trong giá th tr ng, và

nh h ng n s phân ph i thu nh p và c a c i Không có m t nh ngh a duy nh t

thu t ng “chính sách” Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh t chính sách là

c tiêu và ph ng pháp mà chính ph a ra nh m tác ng vào m c c a các

bi n kinh t nh giá, thu nh p qu c dân, t giá h i oái v.v Do ó chính sách là

t thu t ng chung vì nó ng ý s can thi p c a nhà n c vào n n kinh t Chính

sách c xác nh nh là ng l i hành ng mà chính ph l a ch n i v i m t

nh v c c a n n kinh t , k c các m c tiêu mà chính ph tìm ki m và s l a ch n

các ph ng pháp theo i các m c tiêu ó Trong nghiên c u này xem xét

nh ng v n chính sách thu liên quan t góc kinh t v mô n góc kinh t

vi mô, xem xét nh ng nh h ng t nh ng c m c a các kho n thu chính và

t các m c tiêu ó (Loan Teodor Lfrim 2009) T “chính sách” c s d ng

t ph bi n, t nh ng n i dung v mô nh chính sách ti n t , chính sách tài khóa

n t m vi mô trong chính sách c a các công ty Chính sách c ng có th hàm ch a

nh ng tính toán, nh h ng dài h n c a Chính ph , m i quan tâm n m t s

nhóm i t ng c bi t nào ó hay n thu n ch là s áp t c a nhà n c Trong

các m i quan h c a các doanh nghi p, chính sách là các khuôn m u, ph ng th c

n k t v i m c tiêu và chi n l c c a doanh nghi p Chính sách xác nh nh ng

ch d n chung cho quá trình ra quy t nh, chúng v ch ra ph m vi ho c gi i h n cho

phép c a các quy t nh, nh c nh nh ng nhà qu n lý nh ng quy t nh nào là

không th B ng cách ó, các chính sách h ng suy ngh và hành ng c a m i

thành viên trong t ch c vào vi c th c hi n các m c tiêu chung c a t ch c

Chính sách tài chính bao g m các chính sách thu và chi tiêu ngân sách c a

nhà n c nh m u ti t chu k kinh t , m b o công n vi c làm, n nh giá c

và t ng tr ng liên t c c a n n kinh t Trong nh ng th i k kinh t suy gi m,

chính sách tài chính có tác d ng kích c u và s n xu t b ng cách Chính ph t ng

mua, gi m thu , do ó t o ra c m t thu nh p qu c dân kh d ng l n h n a

vào lu ng tiêu dùng Chính sách thu là m t ph n c a chính sách tài chính qu c gia,

là t ng th các quan m, t t ng, các gi i pháp và công c mà nhà n c s d ng

ra quy t nh v thu nh p và huy ng ngu n thu m b o cho nhu c u chi

tiêu c a mình N i dung c a chính sách thu g m:

- M c tiêu c a chính sách thu : Xác nh m c u ti t qua thu , nh ng

tác ng kinh t – xã h i c a chính sách nh th nào và t i sao l i u ti t m c

ó c ng nh có tác ng kinh t – xã h i ó

- Ph m vi tác ng c a chính sách thu : Chính sách thu s tác ng n

nh ng t ch c cá nhân nào trong xã h i Vi c xác nh rõ ph m vi tác ng c a

chính sách thu cho phép t p trung vào nh ng m c tiêu quan tr ng c a chính sách,

ng th i, tránh c nh ng h u qu không mong mu n c a chính sách

- Th i gian hi u l c c a chính sách: Xác nh rõ chính sách thu c áp

ng trong th i k nào, xác nh rõ th i m b t u và k t thúc c a chính sách

- Trách nhi m th c hi n chính sách thu : Ch rõ t ch c, cá nhân nào ph i có

trách nhi m trong th c hi n chính sách, nh : c th hóa chính sách thu thành pháp

Chính sách thu là m t b ph n không th thi u c trong h th ng chính

sách tài chính qu c gia, là m t trong nh ng công c qu n lý v mô quan tr ng trong

vi c th c hi n ng l i phát tri n kinh t - xã h i c a t n c Vai trò c a chính

sách thu th hi n qua ch c n ng c b n t thân c a nó:

- Ch c n ng nh h ng: Chính sách thu góp ph n nh h ng cho nhà

qu n lý thu và n p thu m t cách y , chính xác, k p th i và h p lý Chính sách

thu còn giúp các nhà s n xu t kinh doanh nh h ng, xác nh ngành ngh , l nh

c s n xu t kinh doanh mang l i hi u qu phù h p v i kh n ng và n ng l c

a mình

- Ch c n ng u ti t: Chính sách thu giúp phân ph i, u ti t thu nh p

gi a các cá nhân, các t ch c và góp ph n phân ph i l i các ngu n c a c i xã h i và

ng l c s n xu t c a toàn xã h i trong l nh v c c a n n kinh t qu c dân theo

t h th ng thu t t là m t h th ng trong ó c thi t k trên c s c a m t

p h p các nguyên t c (quy t c) H th ng thu ph i cân b ng gi a l i ích c a

ng i n p thu và l i ích c a c quan thu

c m c a h th ng thu có hi u qu c các nhà kinh t ghi nh n qua

Adam Smith

(1776) (77)

Công b ng (Equality)

Ch c ch n (Certainty) Thu n ti n (Convenience of Payment) Kinh t (Economy in collection)

th ng thu (Canons of taxation)

Carter

Report –

Công b ng (Equity) Trung l p (Neutrality)

d ng h th ng

tiêu kinh t và xã h i (The Use of the Tax System to Achieve Economic and Social Objectives)

n nh (Stabilisation)

c m c a m t h

th ng thu (Criteria for Tax Systems)

c m c a m t h

th ng thu (Criteria for a Tax System)

c m c a thu

a ph ng (Criteria for Local Tax)

Jackson

(1994) (61)

Công b ng (Equity or Fairness)

Ch c ch n (Certainty) Thu n ti n (Convenience of Payment) Kinh t (Economy in collection andcompliance

Transparent)

c m c a m t h

th ng thu hi u qu (Characteristics of an

(1998) (73) Ch c ch n (Certainty and Simplicity)

Hi u l c (Effectiveness and Fairness) Linh ho t (Flexibility)

(Taxation Framework conditions -for electronic

commerce) ICAEW

constant, consultation Regular Review Công b ng (Fair and Reasonable)

nh tranh (Competitive)

Các nguyên t c c a

t h th ng thu t t (Principles for a Better Tax System)

James and

Nobes

(1997) (62)

Hi u qu (Efficiency) Khuy n khích (Incentives Công b ng (Equity)

mô (Macroeconomic Considerations)

Các nguyên t c c a chính sách thu

Taxation) American

n gi n (Simplicity) Trung l p (Neutrality Phát tri n (Economic Growth and Efficiency)

Rõ ràng (Transparency and Visibility) Minimum Tax gap

Appropriate government Revenues

Các nguyên t c

ng d n c a chính sách thu t t (Guiding Principles

of good Tax Policy)

Ngu n: Alley, Clinton and Bentley, Duncan (2005) “A Remodelling of Adam

Smith’s Tax Design Principles”, Australian tax forum , 579-624

http://epublications.bond.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1044&context=law_pubs

Adam Smith là nhà kinh t u tiên xây d ng các c m c a chính sách

thu Adam Smith ã công b b n c m c a m t chính sách thu hi u qu g m:

tính công b ng (Equality), tính ch c ch n (Certainty), tính thu n ti n (Convenience

of payment) và tính kinh t (Economy in collection) Ti p sau ó còn có các nhà

kinh t nh Carter Report (1966), Asprey (1975), Meade (1978), O’Brien (1982),

Ridge and Smith (1991), Jackson (1994), James and Nobes (1997) và các t ch c

nh HMSO (1981), OECD (1998), ICAEW (1999), American Institute of certified

Public Accountants - AICPA (2001) ti p t c nghiên c u h th ng thu hi u qu

i nhà kinh t h c u có quan m riêng v m t h th ng thu hi u qu

hoàn thi n chính sách thu c a t ng qu c gia c n ph i hi u rõ chi ti t

ng c m D i ây là b ng so sánh ba quan m h th ng thu hi u qu n i

t nh t là Adam Smith (1776), OECD (1998) và AICPA (2001)

ra úng s l ng thu c n thu và úng th i m

Ph i gi m thi u kh n ng hành vi tr n thu ho c gian l n thu , trong khi

nh rõ th i m tr thu , cách thanh toán thu và cách xác nh s

th i m ho c thu theo cách thu n ti n nh t c a

ng i n p thu Kinh t (Economy)

Thu không nên nhi u

n m c qui nh

Hi u qu (Efficiency) Chi phí tuân th thu cho

ng i n p thu và các chi phí hành chính cho c quan thu ph i c gi m thi u càng nhi u càng t t

Kinh t (Economy in Collection) Các chi phí thu thu nên c gi m c t i thi u cho c chính ph và

ng i n p thu

Trung l p (Neutrality) Thu nên tìm cách trung

Trung l p (Neutrality)

n h n ch n m c t i

và các hình th c thong

i thông th ng Các quy t nh kinh doanh

ph i c thúc y b i kinh t h n là b i chính sách thu Ng i n p thu trong các tình hu ng

ng t khi th c hi n các giao d ch t ng t c n

c áp d ng m c thu

ng t

thi u nh h ng c a lu t thu n quy t nh c a

th c hi n theo chính sách thu m t cách chính xác

và chi phí hi u qu Phát tri n (Economic Growth and Efficiency)

Ng i n p thu c n hi u

ng chính sách thu ch

n t i khi chính sách thu áp t cho h và

Minimum Tax Gap

u trúc c a chính sách thu c n gi m thi u các tính không tuân th c a

nó

Appropriate Government Revenues

Thông qua h th ng thu , chính ph ph i xác nh

c s ti n thu thu c

th và th i gian thu thu

Ngu n: Alley, Clinton and Bentley, Duncan (2005) “A Remodelling of Adam

Smith’s Tax Design Principles”, Australian tax forum, 579-624

1.2 i quan h gi a chính sách thu v i t ng tr ng và phát tri n kinh t

Phát tri n kinh t là m t thu t ng mà các nhà kinh t , chính tr gia, và nh ng

ng i khác ã s d ng th ng xuyên trong th k 20 Khái ni m ã t n t i

ph ng Tây trong nhi u th k Hi n i hóa, và c bi t là công nghi p hoá là

nh ng thu t ng khác ã s d ng khi th o lu n v phát tri n kinh t Phát tri n kinh

là quá trình l n lên, t ng ti n m i m t c a n n kinh t Nó bao g m s t ng

tr ng kinh t và ng th i có s hoàn ch nh v m t c c u, th ch kinh t , ch t

ng cu c s ng u ki n u tiên là ph i có s t ng tr ng kinh t (gia t ng v

quy mô s n l ng c a n n kinh t , nó ph i di n ra trong m t th i gian t ng i dài

và n nh) S thay i trong c c u kinh t : Cu c s ng c a i b ph n dân s

trong xã h i s tr lên t i p h n: giáo d c, y t , tinh th n c a ng i dân c

ch m lo nhi u h n, môi tr ng c m b o Phát tri n kinh t là m t quá trình

ti n hóa theo th i gian và do nh ng nhân t n i t i (bên trong) quy t nh n toàn

quá trình phát tri n ó

Vai trò c a nhà n c là nh h ng, h tr quá trình phát tri n kinh t nh

ng b ng các chi n l c, quy ho ch, k ho ch phát tri n kinh t – xã h i u

ti t, nh h ng các ho t ng c a các ch th kinh t thông qua chính sách thu ,

chính sách khuy n khích, u ãi u t …

1.2.1 C s lý lu n – Mô hình lý thuy t

Hi n nay có nhi u nghiên c u c a các nhà kinh t h c v m i quan h gi a thu

i t ng tr ng và phát tri n kinh t M t s nhà nghiên c u k t lu n r ng “thu

cao có nh h ng không t t n t ng tr ng” Tuy nhiên, m t s nhà kinh t h c

khác l i có k t lu n cho r ng không có nh h ng rõ r t c a thu n s t ng tr ng

và phát tri n kinh t Trong nghiên c u “ thu và t ng tr ng” vào n m 1996, Eric

M.Engen và Jonathan Skinner ã tìm ra c nh ng b ng ch ng cho r ng gi m thu

phù h p s có tác ng d ng (+) n s t ng tr ng Nh ng câu h i c t ra là

thu có nh h ng n t ng tr ng qua nh ng kênh nào? Theo lý thuy t thì thu có

hai mô hình ang c th gi i ng d ng phân tích tác ng c a thu lên t ng

tr ng, m t là mô hình t ng tr ng c a Solow c xây d ng vào n m 1956 và m t

mô hình “t ng tr ng n i sinh” (endogenous growth model)

(1) Mô hình t ng tr ng c a Solow (1956)

Solow cho r ng s n l ng trong n n kinh t , th ng c tính qua ch s GDP,

c nh b i nh ng ngu n l c c a n n kinh t ó ó là, l c l ng và k n ng lao

ng (m), l ng v n và n ng su t s n xu t (k) Do ó, t c t ng tr ng s n l ng

trong n n kinh t ph thu c vào s t ng tr ng v l ng c ng nh n ng su t c a

nh ng ngu n l c này Mô hình này cho phép xác nh tác ng c a thu lên t ng

tr ng 5 khía c nh nh sau:

- Thu cao s làm gi m t c u t hay gi m lu ng v n u t ó là thu

ánh trên thu nh p công ty hay thu nh p cá nhân

- Thu có th làm gi m cung lao ng Nh ng nghiên c u th c ti n cho th y

ng vi c làm s gi m khi t ng thu thu trên lao ng b i vì thu t o ra m t kho n

khác bi t gi a thu nh p ng i công nhân nh n c và kho n thù lao mà công ty tr

cho ng i ó K t qu là cung và c u lao ng u có th gi m

- Thu s không khuy n khích t ng n ng su t trên v n và lao ng vì có th

làm gi m s u t vào nghiên c u và phát tri n công ngh cao

- Thu cao c ng có th làm gi m cung lao ng làm vi c trong nh ng ngành

có n ng su t xã h i cao

- Thu có th nh h ng n n ng su t biên c a v n vì có th làm gi m u t

vào nh ng ngành kinh t có n ng su t cao nh ng ph i ch u thu n ng và thay vào

ó u t s h ng vào nh ng ngành kinh t khác ch u thu ít h n nh ng n ng su t

th p [5]

Theo phân tích trên thì thu óng vai trò quan tr ng trong t ng tr ng kinh t

Tuy nhiên, mô hình Solow cho r ng thu không có tác ng i v i t ng tr ng

trong dài h n ó là do mô hình có m t gi nh không úng th c t là không có s

ng n ng su t và n ng su t không b nh h ng b i chính sách thu

(i) Mô hình t ng tr ng n i sinh

Mô hình “t ng tr ng n i sinh” (endougenous growth model) ra i v i các tác

gi n hình nh là Romer (1986) và Lucas (1990) Mô hình này nh n m nh các

u t nh là “tác ng lan t a” ( spillover effects) mà ó nh ó các quy t nh c a

các doanh nghi p v u t v n vào hay nghiên c u phát tri n, ho c u t c a cá

nhân v ngu n v n nhân l c có th a n nh h ng có l i cho n n kinh t Và

theo nh ng mô hình t ng tr ng n i sinh thì thu s có nh h ng lâu trong dài h n

lên t ng tr ng c a n n kinh t Trên th c t ã có nhi u nghiên c u tác ng c a

thu lên t ng tr ng d a theo mô hình “t ng tr ng n i sinh” và t t c u k t lu n

ng n u gi m nh ng nh h ng bi n d ng trong c c u thu thì t c t ng tr ng

t ng Tuy nhiên, theo mô hình này thì m c t ng tr ng kinh t r t nh y c m v i

nh ng gi nh c s d ng trong mô hình vì ch a có s th ng nh t trong vi c

ch n bi n cho mô hình [51]

Thu có tác ng qua l i r t nh y c m n các l nh v c kinh t - xã h i và

i m t i s ng con ng i Thu là m t trong nh ng ngu n thu chính i v i m t

qu c gia ây các kho n thu c a thu bao g m thu trên các cá nhân, các công ty,

các nhà u t , Thu có nh ng tác ng n s t ng tr ng kinh t , ôi khi tác

ng này v a tích c c là v a tiêu c c Bretscher (2010) ã tìm th y nh ng tác ng

ng c chi u c a thu lên s t ng tr ng kinh t c a 12 qu c gia thu c nhóm

OECD M t trong nh ng nguyên nhân ó là thu là m t trong nh ng chi phí i v i

nhà u t , chính vì th ngu n thu nh p doanh nghi p t u t b nh h ng b i

nh ng thay i b i nh ng chính sách thu v n (Bucovetsky, 1991 và Wilson,

1991) Theo Hakim (2011), có h n 20 nghiên c u tìm ki m b ng ch ng v tác ng

a thu lên s t ng tr ng kinh t H u nh t t c nghiên c u này u k t lu n

ng vi c gi m m c thu áp s t o ngòi t ng tr ng kinh t dài h n [63] ng quan

m v i Hakim, Christina and David (2007) c ng ã kh ng nh v n này sau

cu c nghiên c u M Theo tác gi vi c t ng 1% thu s làm gi m t 2% n 3%

GDP [57] Trong khi ó thì Uhliga and Yangawa (1999) l i nh n nh khác t k t

qu nghiên c u S t ng thu áp lên ngu n thu nh p v v n s t o h i sinh v kinh

c a m t qu c gia [84] Cùng v i quan m này, Glomm and Ravikumar (1998)

ng cho r ng, thu thu nh p doanh nghi p có m i quan h cùng chi u ho c tích

c v i s t ng tr ng kinh t [61]

Nh ng nghiên c u tr c kia ã ch ra c c u thu có quan h t n t i n s t ng

tr ng kinh t m t qu c gia Theo Burns và Gober (1997), kinh t qu c gia b nh

ng khác nhau tùy theo nh ng thay i theo t ng m c c a lo i thu Thu là m t

trong nh ng công c h tr c l c c i cách kinh t và h i ph c kinh t , c bi t

trong th i k kh ng ho ng kinh t nh hi n nay ch ng minh ch ng s t n t i

i quan h gi a thu và t ng tr ng kinh t , nhi u tác gi ã s d ng mô hình

kinh t l ng n hình Engen và Skinner (1996) ã s d ng ph ng trình Bình

ph ng nh nh t2, trong ó GDP c xem là bi n ph thu c, còn các bi n c l p

bao g m: t l t ng tr ng qu c gia, t l t ng tr ng n ng su t t ng th K t qu

ã cho th y các bi n c l p và ph thu c có m i quan h tuy n tính ý ngh a [60]

c dù trong nh ng n m g n ây, các qu c gia trên th gi i, trong ó có Vi t

Nam3 t ng c ng vào chính sách t do th ng m i, nh ng các qu c gia này v n coi

tr ng i v i các m c thu su t th ng m i, xem ây là ngu n thu c a ngân sách

qu c gia Baunsgaard và Keen (2010) n c i v i Châu Phi, ngu n thu thu

2 OLS: Ordinary Least Square

3 Ch ng h n tham gia WTO n m 2007

th ng m i chi m trung bình m t ph n t c a t ng ngân sách chính ph Còn

nh ng qu c gia phát tri n thu c thu c khu v c Châu Á và Thái Bình D ng, các

c thu th ng m i này chi m kho ng 15% [53]

Tuy nhiên n u s k t h p thu và t do th ng m i s t o xúc tác không nh sinh

ra s phát tri n kinh t v t b c cho m t qu c gia B i vì t do th ng m i có th nh

ng n m c t ng tr ng c a m t qu c gia thông qua vi c làm thay i s cu n

hút t các ngu n v n V i chính sách t do th ng m i, nh ng qu c gia khan hi m

v n s t p trung vào vi c khai thác ho t ng s n xu t i v i s n ph m thiên v

lao ng và t o trao i i v i các s n ph m thiên v v n

1.2.2 Tác ng c a chính sách thu i v i t ng tr ng và phát tri n kinh t

1.2.2.1 Tham gia u ch nh kinh t v mô

Chính sách thu c a m t qu c gia là t ng c ng vai trò u ti t v mô c a

n kinh t , lo i thu nào c ng u nh h ng n hành vi c a doanh nghi p và

ng i tiêu dùng, m t khác h n ch tác ng c a thu t m vi mô i v i t ng th

tr ng n l Vai trò u ti t v mô c a thu th hi n thông qua t l ng viên

a thu trên GDP, tác ng n c c u tiêu dùng, ti t ki m và u t chung c a

n kinh t

Thu gi m t v trí quan tr ng trong các chính sách l n c a chính ph nh

chính sách tài chính, chính sách ti n t , chính sách ngo i th ng, chính sách tiêu

dùng, ti t ki m, u t ,…Nhà n c có th t ng u t khu v c doanh nghi p và

dân c b ng cách gi m t l ng viên v thu thu nh p, hay t ng thu tiêu dùng

hàng hóa nh m gi m tiêu dùng t ng t l ti t ki m, ngh a là làm t ng ngu n tài

chính cho u t Quan tr ng h n c , thu gi m t vai trò là công c u ti t kinh

v mô hi u l c nh t c a nhà n c Chính sách thu có th kích thích hay h n ch

ho t ng s n xu t kinh doanh, thúc y t ng tr ng kinh t Ngoài ra chính sách

thu còn u ti t các quan h xã h i (thu thu nh p doanh nghi p, thu giá tr gia

ng, thu tiêu th c bi t…)

m t phát tri n kinh t , thu c s d ng kích thích n n kinh t phát

tri n thông qua ho t ng th c hi n nh ng u ãi v thu nh m khuy n khích s

phát tri n ngành ngh ho c vùng c n phát tri n ví d nh các ngành kinh t m i,

ngành tr ng m, các vùng kinh t c n h tr Thông qua thu su t cao i v i m t

hàng xa x có tác d ng nh h ng tiêu dùng nh m ti t ki m ngu n v n có h n c a

xã h i, dành cho phát tri n kinh t Khi n n kinh t suy thoái nhà n c có th

ng chi ngân sách cho u t , c t gi m thu nh m kích thích c u, h tr n n kinh t

ph c h i s m Thông qua các kho n chi u t t v n ngân sách và u ãi thu

thúc y hình thành c c u kinh t m i h p lý h n, qua ó phát huy các ngu n l c

sau G i Ps là giá cung, giá mà ng i bán nh n c, Pd là giá c u, giá mà ng i

mua tr cho ng i bán Vi c t ra các lo i thu nh thu giá tr gia t ng, thu tiêu

th c bi t s t o ra m t kho ng chênh l ch gi a giá cung và giá c u Gi s n u ta

xét thu giá tr gia t ng, g i t là thu su t thì quan h gi a giá cung và giá c u nh

sau [24]: