phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh với việc nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị trong trường đại học ở hà nội hiện nay

Một trong những giải pháp quan trọng làchúng ta cần nghiên cứu một cách sâu sắc hệ thống tư tưởng giáo dục Hồ ChíMinh và vận dụng có sáng tạo vào hoạt động giáo dục, nhất là vận dụng phư

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dân tộc Việt Nam qua hàng nghìn năm văn hiến có truyền thống hiếu học,truyền thống tôn sư trọng đạo Học trước hết là để làm người và sau đó để gópsức mình vào xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Từ xa xưa, nhân dân ta có câu: “Nửabụng chữ bằng một hũ vàng” là biểu hiện của tinh thần ham học hỏi, cầu thị.Văn bia ở Văn Miếu ghi rằng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khíthịnh thì đất nước mạnh và càng lớn lao; nguyên khí suy thì đất nước yếu, màcàng xuống thấp” Từ Việt Nam đi ra thế giới, hòa nhập vào đại dương trí tuệcủa thời đại, Hồ Chí Minh đã chắt lọc tinh hoa của nền giáo dục nhân loại, vậndụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta và từngbước xây dựng nền giáo dục mới Sự cống hiến của Người về lý luận và thựctiễn giáo dục là vô giá, đem lại thành tựu và niềm vinh quang cho giáo dục ViệtNam, góp phần đưa nước ta sánh vai cùng các cường quốc năm châu trong côngcuộc hội nhập quốc tế

Đảng ta đã khẳng định phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu để xâydựng một xã hội phát triển nhanh và bền vững Nhiệm vụ cao cả của giáo dục làđào tạo và phát triển nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn, có kỹ năng, cóphẩm chất đạo đức góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển nền kinh tế trithức

Trong công cuộc đổi mới đất nước, giáo dục Việt Nam nói chung và giáodục đại học nói riêng đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận, tuy nhiên vẫncòn tồn tại nhiều “bất cập về khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục đại họcđối với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa - hiệnđại hoá và nhu cầu học tập của nhân dân” Nguyên nhân quan trọng làm ảnhhưởng đến chất lượng giáo dục chưa cao, gây nhiều những vấn đề nhức nhốinhư: học giả bằng thật…Vậy làm thế nào để nâng cao chất lượng và đạt hiệuquả cao trong quá trình đào tạo nguồn nhân lực có trình độ là một đòi hỏi lớnđối với các trường đại học, góp phần thực hiện tốt Nghị quyết Đại hội X đã đề

ra là: “Về Giáo dục và đào tạo, chúng ta phấn đấu để lĩnh vực này cùng với

khoa học công nghệ thực sự là quốc sách hàng đầu, thông qua việc đổi mới toàndiện giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, chấn hưngnền giáo dục Việt Nam” [5,tr.34] Một trong những giải pháp quan trọng làchúng ta cần nghiên cứu một cách sâu sắc hệ thống tư tưởng giáo dục Hồ ChíMinh và vận dụng có sáng tạo vào hoạt động giáo dục, nhất là vận dụng phươngpháp giáo dục của Người vào việc nâng cao chất lượng đào tạo đại học ở ViệtNam hiện nay nói chung và thành phố Hà Nội nói riêng Đây là vấn đề có tínhcấp thiết cả về lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh

Cho đến nay đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về tư tưởnggiáo dục Hồ Chí Minh

Trước hết là những công trình sưu tập những bài nói, bài viết có tính

chuyên đề giáo dục của Hồ Chí Minh như: Hồ Chí Minh - Nhiệm vụ của cô giáo, thầy giáo là rất quan trọng và rất vẻ vang, Nxb Giáo dục, H, 1969; Hồ Chí Minh - Bàn về giáo dục, Nxb Sự thật, H, 1975; Hồ Chí Minh - Về giáo dục thanh niên, Nxb Thanh niên, H, 1980…

Trước yêu cầu bức xúc trong giáo dục và đào tạo, nhiều nhà nghiên cứubắt đầu đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu và khai thác di sản tư tưởng giáo dục Hồ

Chí Minh Tiêu biểu có: Nguyễn Lân: Hồ Chủ tịch nhà giáo dục vĩ đại, Nxb Khoa học xã hội, H, 1990; Hà Thế Ngữ: Hồ Chí Minh với vấn đề dân chủ hóa nền giáo dục, Nxb Giáo dục, H, 1990; Hà Huy Giáp: Làm công tác giáo dục dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Văn hóa thông tin, H, 1998; Song Thành: Hồ Chí Minh nhà tư tưởng lỗi lạc, Nxb Lý luận chính trị, H, 2005; … Ngoài ra phải kể đến nhiều bài viết trên các tạp chí như: Nguyễn Khánh Bật: Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục – đào tạo, Tạp chí giáo dục, số 4 (tháng 5/2001); Bùi Đình Phong: tư tưởng Hồ Chí Minh về nền giáo dục cách mạng Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số 11 (tháng 6/2004);…

Những công trình này đã đề cập nhiều khía cạnh khác nhau với nội dungkhá đa dạng về tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh Tuy nhiên, nhìn tổng thể trong

tất cả các công trình trên, chưa có một công trình nào tập trung nghiên cứu vềphương pháp giáo dục một cách đầy đủ, các công trình mới chỉ bàn đến một sốkhía cạnh nhất định, mà đây lại là vấn đề rộng lớn có ý nghĩa tác động trực tiếpđến vấn đề giáo dục và yêu cầu xã hội đòi hỏi

2.2 Các công trình nghiên cứu về chất lượng giáo dục đại học Việt Nam

Các công trình đã được xuất bản như: Lương Gia Ban (chủ biên): Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và đổi mới nội dung chương trình các môn khoa học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2002; Phạm Văn Đồng: Giáo dục - quốc sách hàng đầu, tương lai của dân tộc, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999; Phạm Ngọc Liên: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hoạt động hoá người học, Thông báo khoa học, Bộ Giáo dục và Đào tạo, 1994; Nguyễn Văn Sơn: Trí thức giáo dục đại học Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2002…Các công trình này đều nêu cụ thể, toàn diện tình hình và phươnghướng đổi mới giảng dạy các môn lý luận chính trị các trường chuyên nghiệpnước ta Tuy vậy, chưa có công trình nào quán triệt phương pháp giáo dục HồChí Minh vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy đại học

Do đó, nghiên cứu “phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh với việc nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị trong trường đại học ở Hà Nội hiện nay” vừa có ý nghĩa lý luận vừa thiết thực đối với công tác giáo dục

- Làm rõ thực trạng giáo dục lý luận chính trị trong các trường đại học ở

Hà Nội

- Luận văn đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm vận dụngphương pháp giáo dục Hồ Chí Minh vào nâng cao chất lượng giảng dạy lý luậnchính trị trong các trường đại học ở Hà Nội hiện nay

3.3 Phạm vi nghiên cứu

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục có nhiều vấn đề và nhiều nội dung.Trong khuôn khổ luận văn chủ yếu tập trung nghiên cứu về phương pháp giáodục trong tư tưởng của Người

- Nghiên cứu thực trạng giáo dục các môn lý luận chính trị trong trườngđại học ở Hà Nội hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Dựa trên tư tưởng, quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng HồChí Minh và của Đảng ta về giáo dục

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin; các phương pháp cụ thể:phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc, kết hợp với các phương pháp khácnhư: phương pháp phân tích - tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, thống kê, so sánh…

NỘI DUNG CHƯƠNG I PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC HỒ CHÍ MINH VÀ YÊU CẦU CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY ĐẠI HỌC HIỆN NAY

1.1 Giáo dục và yêu cầu của việc đổi mới phương pháp giảng dạy đại học hiện nay

1.1.1 Các khái niệm cơ bản

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam, Giáo dục là: 1 Quá trình đào tạo con

người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống

xã hội, tham gia lao động sản xuất, nó được thực hiện bằng cách tổ chức việctruyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người

Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc trưng của xã hội loài người Giáodục nảy sinh cùng với xã hội loài người, trở thành một chức năng sinh hoạtkhông thể thiếu được và không bao giờ mất đi ở mọi giai đoạn phát triển của xãhội Giáo dục là một bộ phận của quá trình tái sản xuất mở rộng sức lao động xãhội, một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy xã hội phát triển về mọimặt Giáo dục mang tính lịch sử cụ thể, tính chất, mục đích, nhiệm vụ, nội dung,phương pháp và tổ chức giáo dục biến đổi theo các giai đoạn phát triển của xãhội, theo các chế độ chính trị - kinh tế của xã hội; 2 Hệ thống các biện pháp,các tổ chức đào tạo và giáo dục của một nước

Phương pháp dạy học (PPDH) là cách thức hợp tác của thầy và trò, trong

đó thầy truyền đạt tri thức, kĩ năng, thái độ; thầy điều khiển việc học của trò, tròtiếp thu và tự điều khiển sự học tập của bản thân, học những điều được truyềnthụ để phát triển nhân cách PPDH bao gồm phương pháp dạy và phương pháphọc Hai phương pháp này trong suốt quá trình dạy học luôn luôn quan hệ chặtchẽ, thống nhất với nhau Dạy và học là hoạt động mang tính sáng tạo, đa dạng

và linh hoạt, nên không thể có PPDH vạn năng, cứng nhắc, đơn điệu áp đặt

PPDH luôn luôn biến đổi và tuân theo quy luật về sự thống nhất của mục đích,nội dung, phương pháp và phù hợp đối tượng.

Giảng dạy là hoạt động của thầy, cô giáo truyền thụ kiến thức, lí thuyết

và kĩ năng thực hành cho học sinh Nội dung và phương pháp giảng dạy tuỳthuộc vào mục đích giáo dục, trình độ phát triển kinh tế và văn hoá của xã hội,đặc điểm nhận thức và tâm lí lứa tuổi, khả năng và điều kiện thực tế của nhàtrường Nhà trường hiện đại, vừa truyền thụ kiến thức, vừa giúp hình thànhnhững phẩm chất người công dân của xã hội mới, thông qua "dạy chữ" để "dạyngười" Giảng dạy hiện đại phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh, giúphọc sinh chủ động tìm và nắm kiến thức Đó là hướng ứng dụng các phươngpháp tích cực trong dạy học

Người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong hệ thống giáo dục nóichung được gọi là nhà giáo Những nhà giáo ở cơ sở giáo dục mầm non, giáodục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp gọi chung là giáo viên; riêng ở cấp giáodục đại học được gọi là giảng viên

Đổi mới phương pháp dạy học được hiểu là đổi mới nội dung, giáo trình,

cách tiến hành các phương pháp dạy và phương pháp học, đổi mới các phươngtiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểmcủa các phương pháp truyền thống và vận dụng linh hoạt một số phương phápdạy - học tiên tiến nhằm nâng cao tính chủ động, sáng tạo, năng lực phát hiện vàgiải quyết vấn đề, phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của ngườihọc, nâng cao năng lực tự học, tự nghiên cứu, nâng cao các kỹ năng cần thiết vềnghề nghiệp, kỹ năng làm việc với người khác, kỹ năng tìm kiếm và xử lý thôngtin, kỹ năng trình bày, thuyết phục, kỹ năng tự phát triển

Chất lượng dạy học đại học là một khái niệm khó có thể định nghĩa một

cách tường minh Có lẽ sẽ rất khó khăn trong việc đưa ra các tiêu chí để xácđịnh chất lượng dạy học đại học bởi vì dưới nhiều góc độ khác nhau người ta cóthể đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau (và đôi khi chúng mâu thuẫn nhau) Mặtkhác, chất lượng trong giáo dục không phải là một đại lượng bất biến, mà nómang tính chất lịch sử cụ thể, phụ thuộc vào một hệ thống giáo dục nhất định và

thay đổi theo chính sách giáo dục của từng giai đoạn cụ thể của đất nước.Nhưng có một điều dễ được chấp nhận hơn cả là thước đo của chất lượng dạyhọc đại học chính là chất lượng giáo dục đại học Chất lượng giáo dục đại học là

sự phù hợp với mục tiêu đề ra và mục tiêu đó phải phù hợp với yêu cầu xâydựng, phát triển xã hội hiện tại và tương lai Chất lượng giảng dạy đại học là

một bộ phận quan trọng cấu thành chất lượng giáo dục đại học

Như vậy, chất lượng giảng dạy đại học được đo một cách cơ bản ở cáctiêu chí: Chất lượng đội ngũ giảng viên (chủ thể của giáo dục); Nội dungchương trình, phương pháp giảng dạy; Chất lượng học tập của sinh viên; Cơ sởvật chất kỹ thuật phục vụ hoạt động giảng dạy; Quản lý hoạt động dạy - họctrong trường đại học,…

1.1.2 Yêu cầu của việc đổi mới phương pháp giảng dạy đại học hiện nay 1.1.2.1 Yêu cầu khách quan

Giáo dục - đào tạo đóng vai trò chủ yếu trong việc giữ gìn, kế thừa vàphát triển những giá trị thành tựu của nền văn minh nhân loại Trong thời đạicách mạng khoa học công nghệ ngày nay, tri thức trở thành động lực chính của

sự tăng tốc phát triển Giáo dục - đào tạo được coi là nhân tố quyết định sựthành bại của mỗi quốc gia trên trường quốc tế và sự thành đạt của mỗi thànhviên trong cuộc sống Giáo dục đại học là tác nhân hiệu quả, chủ đạo và trựctiếp giúp Nhà nước hoạch định chính sách phát triển khoa học, kinh tế, xã hội.Chất lượng giáo dục đại học là tấm gương thần kỳ để nhìn vào đó hiểu tương laidân tộc sẽ đi về đâu Đất nước phát triển là dựa vào công lớn học tập, lao độngsáng tạo của nguồn lao động trẻ Giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu Vấn

đề then chốt trong chính sách quốc gia là chăm lo giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng

và sử dụng hiệu quả nguồn lực khoa học công nghệ

Qua hai mươi năm đổi mới (1986 - 2006), giáo dục đại học nước ta đãphát triển rõ rệt về quy mô, đa dạng về loại hình và phương thức đào tạo Toànquốc hiện có 214 trường đại học và cao đẳng với quy mô sinh viên các hệ đangđào tạo năm 2004 là 1,131 triệu người (Thống kê Giáo dục Vụ Kế hoạch - Tổchức tháng 3/2004) Lực lượng chuyên môn kỹ thuật hiện có trên 8 triệu người

chiếm 18,3% trong tổng số trên 43,8 triệu lao động của cả nước Giáo dục đỉnhcao, giáo dục chất lượng cao, chúng ta cũng đã có một số kết quả được thế giớighi nhận như những cuộc thi quốc tế, hay là những dịp thanh niên Việt Nam thểhiện tài năng Tuy nhiên, những thành tựu nói trên của giáo dục đại học ViệtNam là chưa vững chắc, chưa mang tính hệ thống và cơ bản, chưa đáp ứng đượcnhững đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hoá đất nước và nhu cầuhọc tập của nhân dân Thủ tướng Phan Văn Khải khi từ nhiệm đã dũng cảmnhìn nhận giáo dục và khoa học công nghệ của nước ta chưa theo kịp được vớiyêu cầu Nhiều trí thức tâm huyết đã cảnh báo rằng, nếu tới đây giáo dục tiếptục không thành công thì đó sẽ là điều bất hạnh lớn cho dân tộc, vì không ailường hết được hậu quả của nó đối với mọi mặt đời sống của đất nước khi hộinhập Chấn hưng giáo dục là mệnh lệnh của cuộc sống

Sự đảm bảo nguồn nhân lực khoa học công nghệ có cơ cấu và chất lượngphù hợp với yêu cầu thị trường lao động và đủ khả năng tiếp cận với nền khoahọc và công nghệ tiên tiến có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công của sựnghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Trong xu thế toàn cầu hoá, mốiquan hệ kinh tế ngày càng gia tăng, nhiều công ty đa quốc gia ra đời, hình thànhmột nền kinh tế không biên giới, tạo áp lực hợp tác và cạnh tranh toàn cầu Mốigiao lưu văn hoá tăng rất nhanh, các phương tiện truyền thông, mạng viễnthông, internet đã cải biến xã hội một cách sâu sắc, “đưa thế giới vào mỗi giađình” Mối liên hệ hợp tác về đào tạo, nghiên cứu đã phá vỡ các phương thứcgiảng dạy truyền thống để thay thế bằng những phương pháp giáo dục - đào tạokiểu mới theo tư duy năng động hơn và hiệu quả hơn gấp bội

“Đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục Đại học Việt Nam giai đoạn 2006 2020” là mối quan tâm hàng đầu của toàn xã hội Lý do vì: “giáo dục đại học là

-hệ thống máy cái của khoa học công ng-hệ và nền kinh tế quốc dân, là nhân tốquyết định sự thành bại của mỗi quốc gia”; “sự tụt hậu của đại học nước ta sovới thế giới là nghiêm trọng hơn nhiều so với giáo dục phổ thông” (Giáo sưHoàng Tụy, 2006) “Khi có được cách giảng dạy và học mới thì có thể đào tạocấp tốc nhân sự cho đại học kiểu mới theo một giáo trình mới”; “cần phải thay

đổi ngay từ cách đào tạo giáo viên ở các trường sư phạm vì nếu không làm đượcviệc đó thì mọi sửa đổi ở các đại học chuyên môn khác đều không có tác dụng(Giáo sư Võ Tòng Xuân, 2006); Chưa bao giờ nhiệm vụ nâng cao chất lượnggiáo dục đại học cần thiết và cấp bách như hiện nay (Thạc sỹ Nguyễn Thị HoàiMinh, 2006).

Theo thống kê năm 2000 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hàng năm cókhoảng 25.000 sinh viên tốt nghiệp đại học và cao đẳng Trong số này, chỉ có50% sinh viên tốt nghiệp kiếm được việc làm sau khi tốt nghiệp; và trong số tìmđược việc, chỉ có 30% tìm được việc đúng ngành nghề Hơn nữa đa số sinh viênsau khi ra trường ở lại Hà Nội để xin việc Đây cũng là thực trạng đáng buồn,cần xem xét và đổi mới lại cả quá trình đào tạo đại học ở các trường hiện nay

1.1.2.2 Yêu cầu chủ quan

Các môn lý luận chính trị đã góp phần xây dựng thế giới quan và phươngpháp luận; bồi dưỡng nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa; nâng cao tình cảm, ýchí và đạo đức cách mạng cho đối tượng đào tạo là sinh viên các trường đại học,thông qua việc trang bị, củng cố hệ thống những tri thức cơ bản và quy luậtnhận thức, quy luật kinh tế, quy luật lịch sử xã hội, để cải tạo hiện thực Nhưngtrong thực tế hiện nay, vị trí các môn học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minhcòn có khoảng cách không nhỏ giữa lý thuyết và thực tế

Thực tiễn thế giới và trong nước có nhiều thay đổi, nhưng các môn họcnày còn lạc hậu so với thực tiễn nên tính thuyết phục đối với người học chưacao

Đội ngũ người dạy đa phần chưa tương xứng với môn học cả về tri thứctổng hợp và phương pháp giảng dạy Chính cung cách này để lại trong xã hộitâm lý coi thường các môn học này và không đối xử như một khoa học thực sự,kéo dài cho đến ngày nay Do đó, để nâng cao chất lượng và phương pháp giảngdạy môn học lý luận chính trị cần có biện pháp khắc phục tình trạng trên

Nhiệm vụ chủ yếu của các trường đại học ở Hà Nội là cần thực hiện mụctiêu là: đào tạo người lao động có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp ở trình độ đạihọc và sau đại học; có đạo đức; có lương tâm nghề nghiệp; ý thức tổ chức kỷ

luật; tác phong công nghiệp; có sức khoẻ, nhằm tạo điều kiện củng cố quốcphòng an ninh Muốn làm tốt được nhiệm vụ này, trước hết các trường có sựđầu tư thích đáng về cơ sở vật chất, trang bị kỹ thuật và công nghệ đào tạo, thiết

bị hỗ trợ giảng dạy…để thực hiện việc đào tạo nguồn nhân lực, cán bộ quản lýkhoa học có trình độ đại học phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ởThủ đô, khu vực đồng bằng sông hồng và cung ứng nhân tài cho cả nước Điềunày không thể có con đường nào khác là phải vận dụng một cách triệt để nhữngquan điểm, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và phương pháp giáo dục, lấy đólàm cơ sở nền tảng và áp dụng một cách linh hoạt, sáng tạo vào điều kiện cụ thểtừng trường đại học ở Hà Nội và giáo dục nước ta

1.2 Phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh

1.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò của giáo dục

Hồ Chí Minh luôn coi giáo dục là nền tảng của sự nghiệp cách mạng, sựnghiệp phát triển và bảo vệ Tổ quốc Vì vậy, Người luôn đặt giáo dục ở vị tríđầu tiên và quan trọng nhất của sự nghiệp cách mạng

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục được xem là một trong nhữngkhâu quan trọng nhất của việc đào tạo nhân tài, phát triển nguồn nhân lực, gópphần trực tiếp vào tiến trình lịch sử của dân tộc và thời đại Nhân tài được HồChí Minh biệt chú ý, xem như vốn quý của dân tộc Người tài thời nào cũngcần, nhưng muốn có số lượng lớn phải nhờ vào công tác giáo dục Giáo dục làmột nhân tố quan trọng hàng đầu trong việc nhân rộng, phát triển thêm ra nhữngnhân tài cho đất nước Đó cũng là tư tưởng giáo dục của Khổng Tử, trong mộtdân tộc, giáo dục không thể thiếu được Đây là một trong những yếu tố tạo nên

sự cường thịnh của chính dân tộc ấy Theo Hồ Chí Minh, việc học dẫn conngười đến với hiểu biết, đến với cái thiện, học sẽ mở mang trí tuệ của con ngườicũng như hiểu biết của cả dân tộc

Theo Hồ Chí Minh, giáo dục có vai trò vô cùng quan trọng đối với việcxây dựng con người phát triển toàn diện, cải tạo con người và định hướng pháttriển con người thành người có ích Hồ Chí Minh đặc biệt chú ý đến công tácđào tạo con người mới thông qua giáo dục bằng cách thức tỉnh, tổ chức, đoàn

kết, huấn luyện rồi đưa họ ra đấu tranh giành độc lập, tự do Chỉ có nền giáo dụccách mạng mới có thể giáo dục, bồi dưỡng và đào tạo những người có ý thứccách mạng Lớp người này thấm nhuần chủ nghĩa yêu nước trên một tầm caomới, thống nhất tinh thần dân tộc với lòng yêu thương những con người cùngkhổ, thống nhất chủ nghĩa yêu nước truyền thống với chủ nghĩa quốc tế vô sản.

Hồ Chí Minh gọi đó là những con người mới xã hội chủ nghĩa

Giáo dục không chỉ có vai trò truyền bá kiến thức, nâng cao trình độ văn hóa

mà còn có nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện nhân cách con người, cải tạo conngười “Hiền, dữ đâu phải là tính sẵn; Phần nhiều do giáo dục mà nên” [19,tr.100]

Giáo dục nhân cách là vấn đề trung tâm, cốt lõi nhất, do đó có thể nói,giáo dục là dạy và học thành người và làm người Thông thường nền giáo dụctốt sẽ tạo ra con người tốt Do vậy nhìn vào việc học tập chuyên tâm học tập của

ai đó cũng là tiêu chí để nhìn nhận đánh giá người ấy là ai? Là người như thếnào? Với Hồ Chí Minh: “Một người cách mạng hoạt động và học tập cho đếnphút cuối cùng, không bao giờ tiêu cực” [16,tr.468] Mục tiêu của giáo dục làhình thành và phát triển nhân cách con người, trên cơ sở đó việc phát triển giáodục nhằm thực hiện nhiệm vụ nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡngnhân tài Nói cách khác, phát triển giáo dục nhằm phát triển con người bềnvững, phát triển kinh tế xã hội Toàn bộ sự nghiệp giáo dục là hướng vào pháttriển con người Trong đó, tri thức phải hình thành kỹ năng, thái độ, trí tuệ phảitrở thành trí lực, luyện tập thân thể để thành thể lực, thành lực lượng vật chất vàlực lượng tinh thần

Tuy nhiên, Hồ Chí Minh không cho giáo dục có sức mạnh vạn năng nhưmột số quan niệm khác Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục có vai trò quyếtđịnh với việc mở mang dân trí, bồi dưỡng nhân tài, làm cho con người có tưtưởng đúng đắn và cao đẹp, những phẩm chất trong sáng và lành mạnh Giáodục đào tạo ra những con người có đức, có tài, đóng góp tích cực vào sự nghiệpxây dựng và bảo vệ đất nước

Tóm lại, Hồ Chí Minh đã làm sáng tỏ vai trò nền tảng của giáo dục trongviệc xây dựng con người mới, lực lượng quyết định sự phát triển kinh tế xã hội

Người cũng khẳng định vị trí của giáo dục có tính quyết định đến sự thành bại,

sự phát triển của con người và toàn xã hội Đặc biệt đối với nước ta, một nước

đi lên từ 95% dân số mù chữ, vị trí của giáo dục còn có ý nghĩa thiết thực hơnnữa trong sự nghiệp cách mạng, trong sự nghiệp xây dựng đất nước, xây dựngnền văn hóa mới, con người mới và bảo vệ đất nước

1.2.2 Phương châm giáo dục của Hồ Chí Minh

1.2.2.1 Giáo dục toàn diện

Tư tưởng Hồ Chí Minh về về mục đích của giáo dục có ý nghĩa lớn laotrong suốt quá trình cách mạng Việt Nam, góp phần quan trọng quyết địnhthắng lợi của cách mạng tháng Tám, đến việc hoàn thành công cuộc khángchiến kiến quốc và góp phần đắc lực trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc, đấu tranh giải phóng miền Nam thống nhất đất nước Thực tiễn đó

đã nói lên nhãn quan sâu sắc và tri thức uyên bác của Người được đúc kết trongnội dung và phương châm, phương pháp giáo dục Nhưng nội dung và phươngchâm, phương pháp giáo dục của Hồ Chí Minh không phải là cái gì cao siêu, xa

lạ mà rất dung dị và gần gũi Nó bao hàm trong đó tinh thần truyền thống vàhiện đại, sự cô đọng, khái quát mang đậm hơi thở của cuộc sống

Thứ nhất, giáo dục tinh thần yêu nước, nâng cao trình độ lý luận chính trị cho mọi người Nội dung này được thể hiện hầu hết các bài phát biểu,

bài viết, việc làm và hành động của Hồ Chí Minh Đó là những quan điểm về ýchí đấu tranh ngoan cường cho độc lập thống nhất Tổ quốc, cho tự do và hạnhphúc của nhân dân Đây không chỉ là lòng ham muốn tột bậc của Người, mà còn

là lẽ sống ở đời Hồ Chí Minh khẳng định: “Chân lý là cái gì có lợi cho Tổquốc, cho nhân dân Cái gì trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức làkhông phải chân lý Ra sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân - tức là phục

tùng chân lý” [14,tr.216] Để chân lý ấy ăn sâu vào đời sống tinh thần của nhân

dân lao động, trước hết cần phải giáo dục tinh thần yêu nước và nâng cao trình

độ lý luận chính trị cho mọi người

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, tinh thần yêu nước là niềm tự hào dân tộc và

là truyền thống lâu đời của dân tộc Việt Nam Chính vì thế, giáo dục đào tạo con

người phải gắn liền với việc bảo vệ và phát huy những giá trị truyền thống vănhóa dân tộc Người nói: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là mộttruyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thìtinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nólướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũcướp nước” [12,tr.17] Tinh thần yêu nước là cơ sở, là nền tảng, là mục đích của

sự tồng vong của dân tộc và nó trở thành chủ nghĩa nước Với ý nghĩa lý luậnkhoa học và thực tiễn hết sức to lớn đối với sự tồn vong, hưng thịnh của quốc giadân tộc, Hồ Chí Minh coi việc giáo dục tinh thần yêu nước là yếu tố cốt lõi nhất,

cơ bản nhất, đầu tiên và được xếp hạng bậc nhất trong nội dung của giáo dục.Đạo làm người phải có tinh thần yêu nước và phải tự giáo dục, trau dồi, bồidưỡng tinh thần yêu nước Vì thế, cần coi trọng việc giáo dục tinh thần yêu nướccho mọi người Bởi “Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi đượctrưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy Nhưng cũng có khi cấtgiấu kín đáo trong rương, trong hòm Bổn phận của chúng ta là làm cho nhữngcủa quý kín đáo ấy đều được đưa ra trưng bày Nghĩa là phải ra sức giải thích,tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo, làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi ngườiđều được thực hành vào công việc yêu nước, công việc kháng chiến” [12,tr.172]

Thứ hai, giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối sống cho mọi người Trong

tư tưởng Hồ Chí Minh giáo dục phải là giáo dục toàn diện, để tạo ra đội ngũ cán

bộ vừa “hồng” vừa “chuyên”, vừa có đức vừa có tài Người nói: “Dạy cũng nhưhọc phải biết chú trọng cả tài lẫn đức Đức là đạo đức cách mạng Đó là cái gốc,rất quan trọng Nếu không có đạo đức cách mạng thì có tài cũng vô dụng”[17,329], nhưng có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó Vì “có đức

mà không có tài ví như ông Bụt không làm hại gì, nhưng cũng không có lợi gìcho loài người” [15,172] Tài và đức ở Hồ Chí Minh không có sự tách biệt màluôn thống nhất biện chứng với nhau, “có tài mà không có đức, ví như một anhlàm kinh tế tài chính rất giỏi nhưng lại đi đến thụt kém thì chẳng những khônglàm được gì ích lợi cho xã hội, mà còn có hại cho xã hội nữa” [11,252]

Theo Hồ Chí Minh, đạo đức và tài năng của của cán bộ không bỗng dưng

có, mà phải trải qua quá trình học tập, đào tạo, tu dưỡng rèn luyện mà thành,

“như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong” Do đó, mà trong tưtưởng giáo dục Hồ Chí Minh thì chủ trương của Người là xây dựng một nền giáodục theo hướng dân tộc, hiện đại, nhân văn, lấy mục tiêu phục vụ Tổ quốc, phục

vụ nhân dân làm động lực Người yêu cầu dạy và học bao giờ cũng phải phục vụcho một mục đích nhất định Mỗi một thời kỳ lịch sử có một nhiệm vụ riêng, giáodục cũng vì thế mà thay đổi sao cho phù hợp với yêu cầu của thời kỳ ấy

Từ những quan điểm trên, Hồ Chí Minh đưa ra nội dung giáo dục về đạođức hết sức mới mẻ và sâu sắc Đó là đạo đức cách mạng Người đã giải thích:

“đạo đức cách mạng là ra sức phấn đấu để thực hiện mục tiêu của Đảng, hết sứctrung thành phục vụ giai cấp công nhân và nông dân lao động, tuyệt đối khôngthể lừng chừng…Đạo đức cách mạng là vô luận trong hoàn cảnh nào, cũng phảiquyết tâm đấu tranh, chống mọi kẻ địch…và thực hiện được nhiệm vụ cáchmạng…Đạo đức cách mạng là hòa mình với quần chúng thành một khối, tin quầnchúng, hiểu quần chúng, lắng nghe ý kiến của quần chúng” [15,tr.286-290]

Nội dung giáo dục tư tưởng đạo đức ở Hồ Chí Minh thật bao quát, rộng lớn nhưng lại hết sức cụ thể, thiết thực gắn liền với cuộc sống, việc làm và hành

động của mỗi người Trong nội dung giáo dục đạo đức Hồ Chí Minh rằng:

“Cần, Kiệm, Liêm, Chính là nền tảng của đời sống mới, nền tảng của “Thi đua

ái quốc” [17,tr.329] Bởi “trời có bốn mùa”,“đất có bốn phương” và “người có bốn đức” lớn là cần, kiệm, liêm, chính Nếu “thiếu một mùa không thành trời,

thiếu một phương không thành đất, thiếu một đức không thành người” Nhờthực hiện Cần, Kiệm, Liêm, Chính mà nhân ta “đánh thắng được giặc lụt, giặcdốt, giặc thực dân và giặc đói”

Người cho rằng, giáo dục tình cảm cách mạng là một trong nhữngnội dung đặc biệt quan trọng của giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên

Đó là giáo dục lòng tin yêu đối với Đảng, giai cấp công nhân, nhân dân laođộng và với chế độ xã hội chủ nghĩa…Qua đó, lý tưởng cách mạng và đạo đứccách mạng không tách rời nhau Nếu lý tưởng cách mạng là sự hướng tới mục

tiêu cách mạng cao cả, là động lực thúc đẩy con người hành động thì đạo đứccách mạng là điều kiện để thực hiện lý tưởng, là nội dung biểu hiện của chính lýtưởng đó Do đó, Người khích lệ động viên giáo viên và những cán bộ giáo dụcphải bồi dưỡng cho thế hệ trẻ, cho người học tình cảm tốt đẹp trước hết là tìnhyêu thương người ruột thịt, yêu bạn bè, đồng chí, yêu thầy cô, yêu đồng bào,yêu Tổ quốc Bác rất coi trọng việc giáo dục thanh niên và kêu gọi thanh niên điđầu trong mọi công việc Thanh niên phải có tinh thần quyết tâm, ham côngviệc ích nước lợi dân, không ham công danh phú quý, siêng năng, tiết kiệm, làmgương, trong sạch không kiêu ngạo, tự mãn, nói ít làm nhiều, thân ái đoàn kết,

có tổ chức có kỷ luật, chống chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tự do, khiêm tốn,giản dị, chống lãng phí xa hoa, phải biết phê bình và tự phê bình, tham gia họctập nâng cao tính chính trị, khoa học, kỹ thuật, văn hóa, dẫn dắt và giáo dụcthiếu niên, không hình thức, thấm nhuần đạo đức cách mạng, học tập lao động

cố gắng cầu tiến, sáng tạo cần cù, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau Cách dạy trẻ là

“…cần làm cho chúng biết: yêu Tổ quốc, thương đồng bào, chuộng lao động,giữ kỷ luật, biết vệ sinh, học văn hoá” [11,tr.71] Nhà trường phải hình thànhcho học sinh ý thức tổ chức kỷ luật, ý thức tập thể, lối sống thật thà, khiêm tốn,trung thực, giản dị, biết xử sự theo tinh thần “mỗi người vì mọi người, mọingười vì mọi người” và thói quen thực hành đời sống mới

Thứ ba, giáo dục văn hóa, trình độ lý luận và tinh thần yêu lao động.

Người nói: “Muốn tiến bộ phải làm gì? Phải học Ngày nay không phải học để

có bằng cấp, để thoát ly sản xuất Phải học chính trị, học văn hoá, học kỹ thuật

để nâng cao hiểu biết Bởi vì công nghiệp, nông nghiệp của ta ngày càng tiến bộthì người công nhân, người nông dân, người lao động trí óc phải ngày càng tiến

bộ mới làm được tốt” [14,tr.413] Hồ Chí Minh rất chú ý đến việc giáo dục,nâng cao trình độ giác ngộ chính trị cho mọi người Trong thư gửi Đại hội Giáodục toàn quốc tháng 7 năm 1951, Người viết: “Đại hội nên làm thế nào cho việcgiáo dục liên hệ với đời sống của nhân dân, với công cuộc kháng chiến và kiếnquốc của dân tộc làm thế nào để phối hợp việc giáo dục của trường học với việctuyên truyền và giáo dục chính trị chung của nhân dân” [8,tr.33]

Thấm nhuần quan điểm của Lênin: chúng ta không thể giữ quan điểmgiáo dục cũ rích cho rằng giáo dục không cần chính trị, muốn tổ chức đượccông tác giáo dục thì không thể tách rời chính trị Hồ Chí Minh chỉ rõ: nếukhông học tập hoá, không có trình độ văn hoá thì không thể tiếp thu khoa học

kỹ thuật và chuyên môn nghiệp vụ, nếu chỉ học văn hoá, khoa học kỹ thuật màkhông học tập chính trị thì chẳng khác nào nhắm mắt mà đi Trong bài nóichuyện với giáo viên tại một lớp học chính trị, Hồ Chí Minh nhắc nhỏ: “Ta làcán bộ chuyên môn, có chuyên môn mà không có chính trị giỏi thì dù học giỏimấy dạy trẻ con cũng hỏng Chính trị là linh hồn, chuyên môn là cái xác Cóchuyên môn mà không có chính trị thì chỉ còn cái xác không hồn Phải có chínhtrị trước rồi có chuyên môn” [15,tr.492]

Hồ Chí Minh cho rằng, trong việc học tập chính trị cần đặc biệt coi trọngcác bộ môn lý luận Mác - Lênin, vì đó là đỉnh cao của trí tuệ, văn hoá, khoa học,

đó là chủ nghĩa chân chính nhất và khoa học nhất Với Người, chủ nghĩa Mác Lênin không phải là cái gì cao xa, mà là những vấn đề thiết thực, cụ thể, là sốngvới nhau có nghĩa có tình, hết lòng phục vụ Tổ quốc, phụng sự nhân dân

-Thứ tư, giáo dục truyền thống lịch sử Trong vấn đề giáo dục toàn diện,

cần giáo dục cho người học truyền thống lịch sử của dân tộc Hồ Chí Minh nói:

“Dân ta phải biết sử taCho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Giáo dục để nhân dân thấy được lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam,

để được như ngày hôm nay, nhiều người con trung hiếu của đất nước đã ngãxuống, lấy xương máu của mình bảo vệ mảnh đất này sự trường tồn của đấtnước chứng tỏ sức sống, bản lĩnh và những phẩm giá dân tộc Trong quá trình

đó, truyền thống dân tộc và truyền thống cách mạng được hình thành và pháttriển, nổi lên hàng đầu là truyền thống yêu nước, ý chí tự lực tự cường, tinh thầnđoàn kết vì đại nghĩa dân tộc…Những truyền thống đó được kết tinh và lưutruyền lại cho các thế hệ con người Việt Nam Vì vậy giáo dục truyền thống lịch

sử cho người học nhất là thế hệ trẻ là điều cần thiết cho sự phát triển liên tục củaloài người

Mặt khác, theo Người, học lịch sử không phải chỉ để trở thành một sử gia,

mà cao hơn là để hiểu rõ hơn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin, những quy luật vận động của lịch sử xã hội loài người, hiểu rõ hơn dântộc mình Lịch sử phải trở thành tri thức, trở thành những kinh nghiệm góp phầnxây dựng và phát triển đất nước

-Thứ năm, giáo dục sức khỏe và mỹ dục cho mọi người “Muốn lao động

sản xuất tốt, công tác và học tập tốt thì cần có sức khỏe Muốn giữ gìn sức khỏethì nên thường xuyên tập thể dục, thể thao Vì vậy, chúng ta nên phát triểnphong trào thể dục, thể thao cho rộng khắp” [16,tr.116] Thể dục: để làm chothân thể mạnh khỏe Nếu đạo đức, tư tưởng, trình độ văn hóa, khoa học kỹthuật, tinh thần yêu lao động, làm chủ sản xuất là tài sản tinh thần quý báu củamỗi con người thì sức khỏe là tiền đề quan trọng quyết định làm ra những tàisản đó Vì “sức khỏe là vốn quý nhất, là cội nguồn của hạnh phúc Một cơ thểkhông khỏe mạnh về cơ bắp, về mọi khí quan và đặc biệt thiếu sự dẻo dai, linhhoạt của hệ thống thần kinh thì sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình hoạtđộng trí tuệ và hoạt động thực tiễn Trái lại, sự bền bỉ, khéo léo của cơ bắp, sựnhạy bén của các giác quan, sự linh hoạt, khỏe mạnh của hệ thống thần kinh sẽ

là điều kiện vật chất để hoạt động trí tuệ của con người càng nhạy bén và sâusắc, do đó, càng nâng cao khả năng thích nghi và cải biến tự nhiên, xã hội củacon người” [22,tr.53] Sức khỏe có vị trí, tầm quan trọng hết sức lớn lao trongviệc xây dựng con người mới, xã hội mới Ngoài ra, phải chú ý giáo dục thẩm

mỹ cho mọi người

Tóm lại, phải luôn luôn nhớ rằng giữa giáo dục trí dục và giáo dục đứcdục có mối quan hệ mật thiết với nhau, không nên phân biệt máy móc sự khácnhau giữa chúng Và nhất là trong giáo dục ở trường đại học, phải dạy chongười học nếp suy nghĩ, nghiên cứu, lòng ham học tập, ham khoa học kỹ thuật.Giáo viên và nhà trường cần cho họ “cái chìa khoá” để mở những kho tàng trithức của loài người

1.2.2.2 Lý luận gắn liền với thực tiễn; học đi đôi với hành

* Thứ nhất, lý luận gắn liền với thực tiễn

Trong giáo dục, lý luận chính là nội dung các môn học Nó là sự đúc kết

từ thực tiễn, từ nghiên cứu khoa học thành tri thức, phạm trù, quy luật… Thựctiễn là một sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất, của hoạt động con người,thậm chí cả sự vận dụng lý luận

Trong quá trình giáo dục và chỉ đạo giáo dục, Hồ Chí Minh thường nhắcnhở mọi người phải tránh căn bệnh lý luận suông, hoặc coi thường lý luận Cókinh nghiệm mà không có lý luận, cũng như một mắt sáng một mắt mờ, làm màkhông có lý luận thì như đi trong đêm tối phải mò mẫm không thấy đường

“Học là để áp dụng vào việc làm Làm mà không có lý luận thì không khác gì đi

mà trong đêm tối, vừa chậm chạp vừa hay vấp váp” [12,tr.47] Hồ Chí Minhnhắc lại ý kiến của Lênin: lý luận cách mạng không phải là giáo điều, nó là kimchỉ nam cho hành động cách mạng Lý luận không phải là cái gì đó cứng nhắc,

nó đầy tính sáng tạo Lý luận được bổ sung bằng những kết luận mới rút ra từthực tiễn sinh động Việc học tập lý luận nhằm mục đích học để vận dụng chứkhông phải học lý luận vì lý luận do vậy mà không phải học thuộc lòng câu chữ.Chúng ta muốn cải tạo thế giới và cải tạo xã hội thì trước hết phải cải tạo bảnthân chúng ta Cho nên, trước hết chúng ta phải liên hệ lý luận với thực tế côngtác và tư tưởng của mình để tự cải tạo mình, nâng cao sự tu dưỡng của mình vềlập trường và phương pháp của chủ nghĩa Mác - Lênin

Người nói: “Thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một nguyên tắc cănbản của chủ nghĩa Mác - Lênin Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn thì thànhthực tiễn mù quáng Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông”[21,tr.496] Người chỉ rõ, nếu kém lý luận, coi khinh lý luận hoặc lý luận suông,không liên hệ với thực tiễn sẽ dẫn đến căn bệnh chủ quan duy ý chí, “Lý luậnnhư cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc thực

tế Không có lý luận thì lung tung như nhắm mắt mà đi” [23,tr.233-234] Học là

để vận dụng mà hành, giống như lý luận phải đưa vào thực tiễn Nếu không ápdụng vào thực tiễn “thì khác nào một cái hòm đựng sách, xem sách nhiều để mà

loè, để làm ra vẻ ta đây” [23,tr.234] Người ví “lý luận cũng như cái tên (hoặcviên đạn) Thực hành cũng như cái đích để bắn Có tên mà không bắn, hoặc bắnlung tung, cũng như không có tên” [23,tr.235] Người không phủ nhận việc họctập lý luận trong sách vở, nhưng điều quan trọng là học tập lý luận để làm gì vàhọc như thế nào? Người nhận xét, siêng xem sách và xem được nhiều sách làmột việc làm đáng quý, nhưng như thế không phải là đã biết lý luận Lý luận cốt

để áp dụng vào công việc thực tế Lý luận mà không áp dụng vào thực tế là lýluận suông Dù xem được hàng ngàn hàng vạn quyển lý luận, nếu không biếtđem ra thực hành thì chẳng khác nào một cái hòm đựng sách

Với Hồ Chí Minh, sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn không chỉ làmột nguyên lý, một quy luật nhận thức mà còn là quy luật hình thành nhân cáchcon người

* Thứ hai, học đi đôi với hành

Kinh thánh đã dạy: “Khởi thủy là lời nói” Đại thi hào Gớt lại viết: “Khởithủy là hành động” Còn nhà sinh vật học Joel de Rosnay thì cho rằng: “Học đểhọc là một chuyện Học để làm là một chuyện khác Học để quán triệt các kếtquả và các mục đích của hành động lại là một chuyện khác nữa” [24,tr.15]

Mục đích của việc học là để hành, để tồn tại và phát triển “Hành” cónhiều nghĩa, từ lời nói, hành vi ứng xử, đến lao động, cao hơn là xác địnhphương hướng, đường lối… cho cuộc sống Tiếng Việt có thành ngữ “họchành”- tức học gắn với hành Học và hành là hai khâu của quá trình nhận thức,hai khâu này bổ sung cho nhau, bản thân nó cũng là một phương pháp học: học

để hành cũng là để học

Là một nhà giáo dục, Hồ Chí Minh nhìn thấy ý nghĩa to lớn của việc kếthợp học với hành Học và hành không chỉ là sự củng cố mà còn mở ra nhữngtriển vọng mới trong việc nhận thức thực tiễn, cải tạo thực tiễn, hình thành nhâncách con người mới Ngay từ năm 1947 trong Sửa đổi lối làm việc, Người đãnói: “ Một người học xong đại học có thể gọi là có tri thức… Song công việcthực tế y không biết gì cả Thế là y chỉ có trí thức một nửa Tri thức của y là tri

thức học sách, chưa phải tri thức hoàn toàn; Y muốn thành người tri thức hoàntoàn phải đem tri thức đó áp dụng vào thực tế” [23,tr.235].

Theo Hồ Chí Minh, học và hành là hai khâu luôn luôn gắn bó nhau Học

để hành Học để làm việc Muốn hành tốt phải hiểu kỹ, từ đó mới có thể sángtạo nên cái mới Người cho rằng lời nói phải đi đôi với hành động, nói để màlàm Như vậy học không chỉ để tìm hiểu thế giới mà còn là cải tạo thế giới nữa.Người thường xuyên nhắc nhở: “Học để hành, học với hành phải đi đôi vớinhau Học mà không hành thì học vô ích Hành mà không học thì hành khôngtrôi chảy” [25,tr.50] và “học để hành ngày ngày càng tốt hơn” [4,tr.331] Ngườikhuyên học sinh không nên học gạo, học vẹt

Ngày 21/10/1964 nói chuyện với cán bộ giảng dạy và sinh viên trườngĐại học Sư phạm Hà Nội, Người nói: “Các cháu học sinh không nên học gạo,không nên học vẹt… học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế, phải có thínghiệm và thực hành Học với hành phải kết hợp với nhau” [4,tr.331]

Học đi đôi với hành là một nguyên tắc vàng trong giáo dục sư phạm.Thực hiện nguyên tắc này thì cùng một lúc sẽ hình thành cả tri thức lẫn kỹ năngcho người học Và như vậy, hành sẽ trở thành một hình thức chính của học, quátrình học sẽ diễn ra trong quá trình hành

Học là hoạt động nhận thức tích cực, chủ động của cá nhân nhằm chuyểnnhững tri thức văn hóa của nhân loại thành vốn hiểu biết của bản thân và nhờvậy làm biến đổi thái độ, hành vi của mình Theo Người: “học cốt để mà làm.Học mà không làm được, học mấy cũng vô ích” [11,tr.303], “Nói miệng, aicũng nói được Ta cần phải thực hành” [10,tr.150] Chính động cơ học tập đúngđắn sẽ quyết định phương hướng, thái độ, nội dung, phương pháp học tập Đểgiúp thế hệ trẻ xác định đúng đắn động cơ học tập, bằng kinh nghiệm của bảnthân, Hồ Chí Minh đã vạch ra ý nghĩa to lớn của việc học tập, rằng: non sôngViệt Nam có trở nên vẻ vang hay không, dân tộc Việt Nam có được sánh vai vớicác cường quốc năm châu hay không, chính là nhờ một phần lớn công học tậpcủa các em Trước yêu cầu đó, việc học tập không chỉ có ý nghĩa với từng cánhân mà còn có ý nghĩa với toàn xã hội

Hồ Chí Minh nhận thấy trước đây nền giáo dục của chúng ta là học mộtđường, hành một nẻo Người yêu cầu nay phải sửa chữa chương trình để saocho học thì hành ngay được, khi học rồi “cần áp dụng những điều đã học cộngvới kinh nghiệm của mình vào công việc thực tế một cách khôn khéo, mềm dẻo,hợp với hoàn cảnh chứ không nên máy móc” [12,tr.152] Hồ Chí Minh căn dặncác sinh viên sắp nhận công tác mới “cần mạnh dạn áp dụng những điều đã họcđược, nhưng cần phải áp dụng một cách thiết thực, thích hợp với hoàn cảnh củata; chớ giáo điều, chớ máy móc” [15,tr.152].

1.2.3 Phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh

Trong hoạt động giáo dục đào tạo, phương pháp giáo dục luôn đóng mộtvai trò quan trọng Phương pháp giảng dạy bao gồm nhiều vấn đề mà trước hết

và quan trọng nhất là khơi dậy ở người học sự say mê học tập, sự khát khaohướng về cái thiện và làm cho họ hứng thú trong công việc tìm tòi khám phá cáimới, cái đẹp Việc giảng dạy không nên dừng lại ở mục đích bình thường làtruyền thụ kiến thức mà phải nhằm mục đích cao hơn là phát triển tài năng củangười được giáo dục Sự đánh giá kết quả của thầy cô giáo không dừng lại ởchỗ mang lại sự hiểu biết cho học sinh mà vươn tới chỗ phát triển và bồi dưỡngtài năng, động viên sức mạnh nội tâm của mỗi người Chính vì lẽ đó nhữngngười làm công tác giáo dục theo Hồ Chí Minh phải biết tìm tòi, vận dụng cácphương pháp giáo dục tốt để thực hiện công tác giáo dục của mình Ngườikhuyên: “Các thầy giáo, cô giáo phải tìm cách dạy Dạy cái gì, dạy thế nào đểhọc trò hiểu chóng, nhớ lâu, tiến bộ nhanh” [14,tr.138] Tất cả mọi ngành muốntiến lên chủ nghĩa xã hội, muốn cho dân giàu nước mạnh thì phải thi đua Giáoviên ta cũng phải thi đua dạy tốt, trước kia lu bù nhồi sọ, bây giờ phải tìm cáchdạy sao cho hiệu quả nhất

Hồ Chí Minh đưa ra một số phương pháp giáo dục cụ thể nhằm làm chomục tiêu giáo dục và nội dung giáo dục trở thành hiện thực, biểu hiện ở sự pháttriển hài hòa sức mạnh của lý trí, tình cảm, của kiến thức, kỹ năng và thái độcủa con người Điều này giúp người học hoạt động một cách tự giác và tích cực

để tiếp thu nội dung giáo dục, chuyển hóa nội dung giáo dục thành phẩm chấttốt đẹp của nhân cách

1.2.3.1 Phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm đối tượng, gắn giáo dục vào ứng dụng nghiên cứu khoa học và sản xuất

* Thứ nhất, sử dụng phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm của người học

Đây cũng được coi là một nguyên tắc rất cơ bản Giáo dục phải đảm bảotính vừa sức, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, đồng thời đảm bảo tính hệ thống,tính vững chắc và liên tục trong quá trình giảng dạy

Hồ Chí Minh luôn luôn yêu cầu việc dạy phải dựa trên năng lực, điềukiện và trình độ của người học Người coi đó là cơ sở hàng đầu cho việc pháthuy năng lực sáng tạo của mọi người và nâng cao được hiệu quả chất lượnggiáo dục Cho nên giáo dục phải căn cứ vào đối tượng, điều kiện, hoàn cảnh củangười học mà truyền đạt nội dung và bổ sung cách thức giảng dạy cho phù hợp.Người nói: “Bất cứ việc to, việc nhỏ, chúng ta phải xét rõ và làm cho hợp vớitrình độ văn hóa, thói quen sinh hoạt, trình độ giác ngộ, kinh nghiệm tranh đấu.lòng ham, ý muốn, tình hình thiết thực của quần chúng” [26,tr.48] Muốn choviệc dạy học không xa rời quần chúng, điều kiện cơ bản đối với người thầy giáo

là phải bám sát đối tượng, phải đóng giày theo chân chứ không thể khoét châncho vừa giày Người thầy phải biết đi sâu đi sát vào quần chúng, tìm hiểu tâm tưcủa họ, từ đó tìm ra phương pháp giảng dạy phù hợp cho từng đối tượng

Mặt khác, Hồ Chí Minh căn dặn cần phải nhớ rằng, vì trình độ của ngườihọc không đều nhau nên cần có phương pháp truyền đạt, tài liệu thích hợp vớitừng hạng Tài liệu không thích hợp thì học không ích lợi gì Lớp học nên tổchức hợp lý, chớ quá đông người, đông quá thì dạy và học ít kết quả, vì trình độ

lý luận của người học chênh lệch, nên thu nhận không đều Trình độ công tácthực tế của người học cũng khác nhau, nên chương trình cũng khác nhau, nếukhông sẽ không sát với đối tượng học

“Nhớ hồi đầu kháng chiến, có một lần Bác đi dự hội nghị về, thấy một sốđồng chí đang nghỉ ở một gốc cây đa to bóng mát, Người hỏi:

- Các cháu đi đâu về?

- Chúng cháu đi học

- Thưa Bác, nhiều cái khó quá, không hiểu được.

Học như thế là phí công phí của” [18,tr.95]

Người phê bình những giảng viên thao thao bất tuyệt nào là chủ quan,khách quan, biện chứng…mà không chú ý những người dự lớp huấn luyện làanh chị em dân quân vừa mới xoá xong mù chữ Đây là câu chuyện điển hìnhcho việc dạy và học lý luận

Trên cơ sở đưa ra nguyên tắc phải bám sát đối tượng, Hồ Chí Minh xácđịnh rõ nhiệm vụ của các cấp học và yêu cầu cụ thể, trong đó đối với đại học là:

“- Đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập

lý luận và khoa học tiên tiến của các nước bạn, kết hợp với thực tiễn của nước

ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà” [14,tr.81]

Tuy nhiên, trong giáo dục không chỉ xác định đúng đối tượng mà cònphải tìm hiểu điều kiện, hoàn cảnh dạy và học cụ thể Để có phương pháp dạyhọc hiệu quả, thầy giáo phải có tầm nhìn khái quát, sâu sắc, nhạy bén về từngđối tượng với hoàn cảnh khác nhau Phương pháp giáo dục phải linh hoạt, mềmdẻo phù hợp với từng đối tượng, công việc, trách nhiệm cụ thể của từng người.Chỉ có cách dạy và học như vậy mới phát huy hết khả năng của thầy và khơidậy được toàn bộ tiềm năng trí tuệ của người học

* Thứ hai, gắn giáo dục văn hóa và kỹ năng vào ứng dụng nghiên cứu khoa học và sản xuất

Từ phương châm giáo dục học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thựctiễn, Hồ Chí Minh chỉ ra rằng phương pháp giáo dục văn hóa giáo dục kỹ nănggắn liền với ứng dụng vào nghiên cứu khoa học và sản xuất là phương phápgiáo dục không chỉ để tăng sản phẩm cho xã hội mà chủ yếu để tạo nên những

con người toàn diện Tại sao vậy? Vì phương pháp này làm cho ngay lúc ởtrường, học sinh đã biết lao động sản xuất là thế nào, có ý nghĩa gì, đem lại lợiích ra sao Mặt khác, việc dạy học sinh kiến thức văn hóa, khoa học gắn với laođộng sản xuất sẽ làm học sinh nhận thức tốt hơn Sự nhận thức này là nhận thứcqua thực nghiệm, bằng tự mình lao động chứ không chỉ hiểu qua sách vở, quakinh nghiệm của người khác Sự hiểu biết đó rất sinh động, rất sâu sắc và khôngbao giờ quên được hoặc khó quên Nói về vấn đề này Mác cũng đã nhận định:

“… chế độ công xưởng là nơi đầu tiên làm nảy nở mầm mống của nền giáo dụccủa tương lai, nền giáo dục sẽ kết hợp lao động sản xuất với giáo dục và thểdục, đối với hết thảy các trẻ em trên một tuổi nhất định nào đó, và làm như vậykhông những chỉ là phương pháp tăng thêm sản xuất xã hội, mà còn là phươngpháp độc nhất và duy nhất để đào tạo ra những con người toàn diện” [27,42]

Phương pháp vừa học vừa lao động sản xuất thực sự tốt hơn là chỉ họctrên lớp Việc học được diễn ra trong quá trình lao động mang tính chất tựnguyện Những vấn đề được đặt ra ngay trong quá trình lao động và được giảiquyết ngay khiến cho người đọc rất dễ nhập tâm và hiểu ngay vấn đề một cách

dễ dàng Mặt khác, những gì mà người học học được tại thời điểm đó thường lànhững vấn đề có ý nghĩa thiết thực, có giá trị thực tiễn rất cao, không hàm chứatính giáo điều, áp đặt Người học tiếp thu kiến thức với tinh thần thoải mái,không bị gò ép và tự mỗi người có cách nhận thức riêng cũng như lượng kiếnthức phù hợp với khả năng của mình Chúng ta cần nắm vững nguyên tắc họcphải được kết hợp với nghiên cứu và lao động sản xuất, tránh tách rời quá trình

đó sẽ dẫn đến tình trạng “thừa thầy thiếu thợ” như đang diễn ra hiện nay Tuynhiên, sẽ không có ý nghĩa trong công tác giáo dục nếu chúng ta lạm dụng vaitrò của người lao động Người làm công tác giáo dục sử dụng không hợp lý laođộng, làm cho người học luôn mang nặng tâm lý bị bắt buộc, nên lao động chỉmang tính chất đối phó, cho xong chuyện, không nảy sinh nhu cầu và hứng thúhọc tập qua lao động Người học chỉ có thể thu nhận kiến thức qua lao động khi

họ bị cuốn vào công việc cùng niềm say mê khám phá mang tính tự nguyện cao

Rõ ràng với phương pháp này làm cho người học vừa học tốt vừa lao động tốt,

vừa ứng dụng kịp thời những thành tựu nghiên cứu, học tập vào sản xuất tạo racủa cải xã hội Mặt khác, nhờ ứng dụng vào sản xuất, thực hành sản xuất, mớinâng cao chất lượng giáo dục phổ thông theo yêu cầu ngày càng cao của sựnghiệp công nghiệp cách mạng ở nước ta và tiến kịp cuộc cách mạng khoa học

kỹ thuật hôm nay trên thế giới

Nói tóm lại, lý thuyết học được trong trường rất cần thiết, nhưng nếukhông đem ra thực tiễn áp dụng, thông qua lao động thì cũng chỉ là mớ kiếnthức vô bổ Hơn nữa, lao động còn như một nhà kiểm duyệt những giá trị của trithức vừa học, đồng thời củng cố thêm hiểu biết của người học khi họ tham giavào quá trình lao động Tính chất hữu ích của phương pháp học tập gắn liền vớilao động đã được chứng minh trên thực tế giáo dục đào tạo

1.2.3.2 Phương pháp giáo dục phải thiết thực cơ bản, gợi trí thông minh và tính sáng tạo của người học

* Thứ nhất, phương pháp giáo dục phải thiết thực cơ bản, rõ ràng, dễ hiểu và không sáo rỗng

Trong huấn thị về công tác huấn luyện học tập (1950), Hồ Chí Minh đãnêu rõ cách dạy học: “Cốt thiết thực, chu đáo hơn tham nhiều Việc cốt yếu làphải làm cho người học hiểu thấu vấn đề” Khi thực hiện quá trình dạy, ngườithầy cần chú ý việc gì cũng phải bắt đầu từ gốc, dần dần đến ngọn, từ ít đếnnhiều, từ hẹp đến rộng, không thể vội vàng, tham mau, tham nhiều trong mộtlúc Hồ Chí Minh nói: “Giáo dục cũng phải theo hoàn cảnh, điều kiện Phải rasức làm nhưng làm vội không được Từ đây ra cửa thì thứ nhất là bước thứ nhất,thứ hai mới đến bước thứ hai rồi thứ ba mới đến bước thứ ba Vội thì ngã Làmphải có kế hoạch, có từng bước” [14,tr.184]

Người cho rằng: “Hiểu thấu cũng có nhiều cách: có cách hiểu thấu mộtcách tỉ mỉ, nhưng dạy theo cách đó thì tốn thì giờ Trái lại cũng có cách dạy,theo lối bao quát mà vẫn làm cho người học hiểu thấu được”

Hồ Chủ tịch đã phê phán cái tệ nhồi nhét kiến thức và căn dặn chúng ta:

“Huấn luyện thì phải thiết thực, sao cho những người đến học, học rồi về địaphương, họ có thể thực hành ngay được Nhiều đồng chí ta không hiểu được cái

lẽ rất đơn giản đó Cho nên họ đưa “thặng dư giá trị” nhồi sọ cho thanh niên vàphụ nữ nông dân Họ đã đưa “tân dân chủ nghĩa” nhồi sọ các em nhi đồng Họ

đã đưa “biện chứng pháp” nhồi sọ cho công nhân đang học chữ quốc ngữ

Ngoài ra, Hồ Chí Minh còn yêu cầu dạy học phải đạt yêu cầu rõ ràng, dễhiểu Quan trọng nhất là cách nói, cách viết Phải diễn đạt sao cho quần chúng cóthể hiểu được, Người nói: Người tuyên truyền bao giờ cũng phải tự hỏi: viết cho

ai xem, nói cho ai nghe? Nếu không vậy thì cũng như cố ý không muốn chongười ta nghe, không muốn cho người ta xem Do đó, chúng ta muốn tuyêntruyền thì phải học cách nói của quần chúng mới lọt tai quần chúng Vì cách nóicủa dân chúng rất đầy đủ, rất hoạt bát, rất thiết thực mà lại rất giản đơn Người rấtghét lối tuyên truyền ba hoa, dài dòng rỗng tuếch Vì có thói sáo rỗng, nên ăn nóihay cầu kỳ, khó hiểu Và Người đã mỉa mai những người như thế: “Tục ngữ nói

“Gẩy đờn tai trâu” là có ý chê người nghe không hiểu Song những người tuyêntruyền mà viết khó hiểu, thì người đó chính là trâu” Người lại chỉ ra sáu liềuthuốc chữa thói ba hoa mà mọi người phải hiểu, phải nhớ và thực hành:

1- Phải học cách nói của quần chúng…

2- Phải luôn luôn dùng những lời lẽ, những thí dụ giản đơn, thiết thực, dễ hiểu.3- Khi viết, khi nói phải luôn luôn làm thế nào cho ai cũng hiểu được…Bao giờcũng phải tự hỏi: Ta viết cho ai xem, nói cho ai nghe?

4- Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa biết rõ, chớ nói, chớ viết

5- Trước khi nói phải nghĩ cho chín, phải sắp đặt cẩn thận Phải nhớ câu tục ngữ

“Chó ba quanh mới nằm Người ba quanh mới nói”

6- Sau khi viết rồi, phải xem đi xem lại 3,4 lần Nếu là một tài liệu quan trọng,phải xem đi, xem lại 9,10 lần”

Mỗi luận điểm của Người như vậy, đối với cán bộ giảng dạy là một bàihọc sư phạm quý giá

* Thứ hai, phải gợi trí thông minh và tính sáng tạo của người học

Trường học trong xã hội phong kiến có cách giáo dục kiểu nhồi sọ, bắthọc sinh thuộc lòng câu chữ, nhớ rồi tả lại, bắt buộc trí nhớ làm việc một cáchmáy móc, thiếu sáng tạo Theo Hồ Chí Minh trong giáo dục đào tạo, người làm

công tác giáo dục phải biết gợi trí thông minh của người học Ngay trong nhàtrường, người cán bộ giáo dục phải buộc người học, dùng trí thông minh, sự suynghĩ để hiểu biết rộng ra những vấn đề khác Muốn người học ra trường pháthuy được tài năng, tin tưởng vào sức mạnh của chính mình, thấy mình là mộtngười có khả năng sáng tạo, thì nhà trường phải làm sao tạo cơ sở, tạo phươngpháp học cho người học, rèn luyện cho họ óc suy nghĩ, phát triển tất cả các kĩnăng suy nghĩ Nói như vậy để thấy rằng, đối với người học cụ thể hơn là vớicác sinh viên trong các trường đại học, phổ thông, các môn quá nhiều lại phứctạp, việc vận dụng trí nhớ phải có mức khác nhau, nhưng chủ yếu phải vận dụngtrí thông minh Học khoa học tự nhiên phải học thuộc lòng các định luật, học yphải học thuộc cơ thể học… đối với các môn này không thể không thuộc lòng,

vì chúng ta không vẽ ra được theo suy nghĩ của cá nhân Đối với các môn cầnvận dụng trí nhớ thì ta nên khuyến khích người học học thuộc, nhưng có nhiềumôn đòi hỏi vận dụng trí thông minh hơn là trí nhớ thì đừng ép người học, vìchúng ta biết bộ não con người hoạt động có giới hạn, không phải cứ bắt nhớ cái

gì đều nhớ được cả

Hồ Chí Minh chỉ rõ, với phương pháp này người giáo viên phải cố gắnglớn lắm, đương nhiên là phải có trình độ Song dù có trình độ, người giáo viêncũng phải cố gắng thì khâu chuẩn bị mới đạt kết quả Chính bởi lẽ đó, nâng caotrình độ giáo viên là một khâu đặc biệt quan trọng trong bất cứ quá trình nào củagiáo dục đào tạo Đảm bảo yếu tố trên đây, người giáo viên mới phát huy vai tròđiều khiển hoạt động dạy và học Thực ra, chúng ta tìm phương pháp giáo dụcđúng cũng chính là nhằm mục đích làm cho giáo dục đào tạo đạt kết quả cao Locho chất lượng giáo dục đào tạo thì khâu quan trọng bậc nhất là lo cho đội ngũgiáo viên Chúng ta phải lo và quan tâm thật sự đến họ Phải làm cho giáo viên

có đạo đức tốt hơn, tri thức tốt hơn, có ý thức với nghề, có tâm hồn với trẻ và cóphương pháp dạy tốt Không có giáo viên tốt, không có nhà trường tốt, không

có phương pháp giáo dục tốt thì không thể có chất lượng giáo dục cao

Hồ Chí Minh nhắc các thầy cô giáo cần phát huy tính chủ động của ngườihọc, làm cho việc học tập thật thiết thực vui vẻ, không nên câu nệ hình thức, tạo

cho họ ý thức tích cực tự mình suy nghĩ, tiếp cận chân lý, phát huy hết tiềmnăng và tính sáng tạo trong quá trình học Người giáo viên hướng dẫn người họcphải biết tự động học tập, lấy tự học làm tốt, dạy cho họ biết cách đào sâu suynghĩ, nêu cao tác phong độc lập suy nghĩ Vì đào sâu mới hiểu kỹ, suy nghĩ mớichín chắn, kỹ càng, mạnh dạn đề xuất vấn đề và thảo luận cho đến khi thôngsuốt, vỡ lẽ Hồ Chí Minh khuyên các thầy cô giáo phải tuyệt đối chống lối dạynhồi sọ, không nên bắt người học lúc nào cũng phải học thuộc lòng câu chữ,nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều Dạy dần dần từ ít đến nhiều,

từ dễ đến khó, từ thấp đến cao, không tham nhiều, không nhồi sọ Dạy một cáchthiết thực lý luận gắn chặt với thực hành Trong quá trình học phải có thínghiệm thực hành Khoa học giáo dục đã khẳng định, hiệu quả của việc giáodục đào tạo chỉ có thể đạt được trên cơ sở kích thích và điều khiển tính tích cực,động lức sáng tạo của người học Mọi sự áp đặt biến người học thành nhân vậtthụ động sẽ vô hiệu hóa quá trình giáo dục Dạy học phải phát triển được trí tuệ,tính độc lập, sáng tạo và tích cực của người học

Khổng tử nói: Dạy học trò mà chúng chưa đạt tới mức muốn làm sáng rõ

mà đến uất lên, thì không nên mở nút vấn đề, chưa tới mức chúng muốn nói màkhông nói được thì chúng ta không nên tháo gỡ Có bốn góc cạnh của câu hỏi,

đã tạo cho chúng một mà chúng không suy ra ba góc cạnh còn lại thì không nêndạy thêm nữa Câu nói này bao hàm nghĩa không nên dạy cho người học kiểunhồi nhét cho hết bài, cho đầy chữ Vấn đề là tạo cho người học hứng thú và sựham muốn tìm hiểu và nghiên cứu Khi đã xuất hiện trạng thái đó việc học mớinên tiếp tục và nhờ đó mới đạt hiệu quả Ông nói tiếp: Học mà không đào sâusuy nghĩ thì chỉ cần biết lơ mơ, suy nghĩ mà không học thì thật là nguy hiểm.Còn Lê Thánh Tông có câu trong dụ khuyến học tỏ rõ quan điểm muốn khuyếnkhích quá trình tư duy, sáng tạo của người học: “Đào sâu kỹ những điều đã học.Hăng say tìm những điều chưa thông” [28,tr.170]

Trong giáo dục trẻ nên hướng dẫn các em tự động, người lớn không nêncái gì cũng can thiệp, việc gì cũng bao biện Phải vun trồng cho các em có thóiquen đoàn kết và tập thể, mở mang tính hăng hái và tính sáng tạo, làm cho các

em dần dần có cái tư cách của con người mới: không sợ khó, không sợ khổ, bạodạn, bền gan Phải lấy tinh thần dân chủ mà giáo dục các em biết yêu Tổ quốc,yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu quý của công…

Phương pháp gợi trí thông minh và tính sáng tạo của người học là cơ sởxây dựng những cá nhân có ích, biết cống hiến cho xã hội Lãng quên hay xemnhẹ phương pháp này chúng ta chỉ có thể tạo ra những con người thụ động, ỷlại, luôn trông chờ người khác, chẳng có ích gì

1.2.3.3 Phương pháp đối thoại làm căn bản và lấy tự học làm gốc

Thứ nhất, phương pháp đối thoại làm căn bản

Theo Người, nhà giáo phải học hỏi, biết lắng nghe ý kiến người khác đểlàm giàu tri thức cho mình Hơn nữa, trong quá trình dạy và học phải có tinhthần đối thoại, khám phá trên cơ sở sự gợi mở của người dạy và những thắc mắccủa người học Người khẳng định: Về cách học tập, lấy tự học làm gốc, do thảoluận và chỉ đạo giúp vào

Phương pháp đối thoại không chỉ có vai trò quan trọng trong quá trìnhdạy và học mà còn được thực hiện trong các buổi thảo luận, hội họp Bởi

“Trong lúc thảo luận, mọi người được hoàn toàn tự do phát biểu ý kiến, dù đúnghoặc không đúng cũng vậy Song không được nói gàn, nói vòng quanh”[11,tr.232] Đó là quan điểm dân chủ, thẳng thắn không nhồi sọ, đúc khuôn đểđến với tự do tư tưởng trong nhận thức Mọi người trong chế độ dân chủ được

tự do trình bày ý kiến và tìm kiếm chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa raquyền tự do phục tùng chân lý Cho nên, “trong trường cần có dân chủ Đối vớimọi vấn đề, thầy và trò cùng nhau thảo luận, ai có ý kiến gì đều thật thà phátbiểu Điều gì chưa thông suốt, thì hỏi, bàn cho thông suốt” Dân chủ trong quátrình dạy và học là “dân chủ nhưng trò phải kính thầy, thầy phải quý trò, chứkhông phải là “cá đối bằng đầu” [8,tr.126]

Trong thảo luận, mọi người được quyền tự do trình bày chính kiến, quanđiểm của mình Song, mọi người phải biết cách dùng từ sao cho giản dị, dễ hiểu,

dễ nhớ nhưng văn phong trong sáng, ý tưởng phong phú sâu sắc Sự cuốn hút

của phong cách diễn đạt là nhân tố hàng đầu của người thuyết giảng, trong đó

có nhà giáo, nhà lãnh đạo và nhà quản lý xã hội

Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời và nền giáo dục mới được thiếtlập, một số giáo viên, cán bộ vẫn còn tư tưởng khoa trương chữ nghĩa, lạm dụng

từ Hán - Việt, thậm chí sử dụng không đúng nghĩa đều được Người uốn nắn,sửa chữa và chỉ ra việc mượn ngoại lai là không cần thiết Mục đích dùng câuchữ là làm cho dân chúng hiểu, nên viết phải ngắn gọn, súc tích, không đượcviết theo lối dây cà ra dây muống Cho nên, mọi người phải lên kế hoạch,chương trình trước khi tranh luận Chương trình thảo luận xoay quanh nội dungcủa đề tài, không bàn luận ngoài lề Vì thế đối thoại trong dạy học phải có giáotrình, giáo án để không nói ngoài lề, nói không trúng mục đích

* Thứ hai, lấy tự học làm gốc

Lịch sử cho thấy có nhiều danh nhân, nhân tài, học giả thành đạt chủ yếunhờ tự học như: nhà phát minh Mỹ Êđixơn (1847-1931), Nhà toán học Nga L.S.Pôntriaghim (1908), vua máy tính hãng Microsoft của Mỹ, Bill Gates[20,tr.473], và Hồ Chí Minh là tấm gương sáng về tinh thần tự học

Hồ Chí Minh chia sẻ, học tập là việc khó khăn nhưng: “Có quyết tâm thìnhất định học được” [16,tr.371] Thực tế chứng minh, khi người học có ý thức

tự nguyện học tập nghĩa là nhận thức được học cho mình, học để nâng cao trình

độ nhận thức và hoàn thiện bản thân, sẽ tránh được lối học vẹt, học gạo Chínhbởi có tư tưởng tự nguyện nên người học có tính tự giác chủ động trong tìm tòi,khám phá kiến thức bằng tinh thần say mê, cầu tiến bộ Muốn làm được điều đó,theo Hồ Chí Minh, trước hết những cán bộ giảng dạy cần tìm ra phương phápgiáo dục phù hợp kích thích tính ham học hỏi của người học Người thầy dạycho họ khi đọc tài liệu thì cần đào sâu, hiểu kỹ, nghiền ngẫm những điều trongsách vở Vấn đề nào chưa thông thì đem ra thảo luận cho vỡ lẽ Những điều viết

ra trong sách vở phần nhiều là đúng đắn, nhưng không phải mọi điều đều đúng,

vì vậy đừng nhắm mắt tuân theo sách vở một cách xuôi chiều, phải suy nghĩchín chắn Các vấn đề chỉ được coi là đúng đắn chừng nào nó được chứng minhqua thực tiễn Mỗi người nên có chính kiến riêng của mình khi tham gia thảo

luận Trong thảo luận được tự do đưa ra ý kiến Tuy nhiên, trong tự do tư tưởngkhông có nghĩa là suy nghĩ lung tung, hoặc cái gì cũng gật gù Hồ Chí Minh đòihỏi, phải bảo vệ chân lý, phải có nguyên tắc tính, không được ba phải, điều hòa.

Tự học còn ở chỗ thái độ hiếu học, khiêm tốn, cầu tiến bộ, là ý thức chủđộng và tinh thần tự học không biết mệt mỏi, học suốt đời, học ở khắp mọi nơi,mọi đối tượng và bằng nhiều hình thức phong phú, đa dạng, phù hợp với điềukiện, hoàn cảnh cụ thể của từng người Tự học để nắm được kho tàng tri thứccủa nhân loại làm giàu tri thức của mình, biến tri thức thành niềm tin và hànhđộng cụ thể trong cuộc sống hằng ngày Mác đã chỉ rõ: Người đến sau đứng trênvai người đến trước để nhìn xa hơn… người nào chịu khó học hỏi… thì mới đạtđến cái đích của mình Còn Hồ Chí Minh từng nói: “Lấy tự học làm cốt Dothảo luận và chỉ đạo giúp vào” [11,tr.273] Tức là thực hiện ba khâu: tự học cánhân phải làm cốt, thảo luận của tập thể và hướng dẫn của giáo viên chỉ bổ sungthêm vào Năm 1950, Người lại nhấn mạnh, phải nâng cao và hướng dẫn việc tựhọc, cho thấy tự học không phải tự có một cách bột phát mà nó cần có sự hướngdẫn sao cho mang tính khoa học, hợp lý, cần có môi trường (tập thể) để thảoluận và sự quản lý chỉ đạo giúp vào

Năm 1961 khi nói chuyện với các đảng viên lâu năm, Hồ Chí Minh tâmsự: Tôi năm nay 71 tuổi, ngày nào cũng phải học… công việc nó tiến triển,không học thì không theo kịp, công việc nó sẽ gạt mình lại phía sau Chúng ta làđảng viên già, hiểu biết của chúng ta, hồi 30 tuổi so với sự hiểu biết của lớp trẻbây giờ…thì chúng mình dốt lắm… Vậy nên, dù tuổi tác có cao mọi người cũngkhông nên dừng sự học Nếu dừng lại, tự mình đã làm mình lạc hậu

Xét về ý nghĩa tác dụng đối với xã hội, tự học có ý nghĩa rất là lớn, rấtsâu xa Nếu chỉ nhìn ở góc độ giáo dục và phát triển xã hội đối với mỗi cá nhânthì giáo dục thực chất là phải tự giáo dục suốt đời So với những gì con ngườitiếp thu được từ mọi nguồn mọi hướng, thì cái mà con người tiếp thu một cách

tự giác, chủ động để chuyển hóa những vốn chung, những giá trị chung của xãhội thành năng lực của mình để phục vụ lại xã hội thì tác dụng và kết quả của tựgiáo dục lớn hơn nhiều so với giáo dục nhà trường Xuất phát từ sự nhìn nhận

mặt tốt và mặt xấu của con người, Hồ Chí Minh coi trọng việc kết hợp cả haimặt giáo dục và tự giáo dục Khi mặt tự giáo dục thực sự được đặt ra ở mỗi conngười thì việc giáo dục trở thành một nội dung đầy đủ và chắc chắn.

Tư tưởng tự học của Hồ Chí Minh có thể quy thành năm vấn đề cơ bản:

Thứ nhất, trong việc tự học điều quan trọng hàng đầu là xác định rõ mục đích và xây dựng động cơ học tập đúng đắn Thứ hai, phải tự mình lao động để tạo điều kiện cho việc tự học suốt đời Thứ ba, muốn tự học thành công, phải có kế

hoạch sắp xếp thời gian học tập, phải bền bỉ, kiên trì thực hiện kế hoạch đến

cùng, không lùi bước trước mọi trở ngại Thứ tư, phải triệt để tận dụng hoàn cảnh, mọi phương tiện, mọi hình thức để tự học Thứ năm, học đến đâu ra sức

thực hành đến đó Đây là một cống hiến rất quan trọng của Hồ Chí Minh vàocông tác giáo dục đào tạo ở Việt Nam

1.2.3.4 Phương pháp cảm hóa thông qua tình cảm; thực hiện phê bình và

tự phê bình

Thứ nhất, phương pháp cảm hóa thông qua tình cảm

Đây là phương pháp giáo dục thông qua tình cảm chân thực, giáo dụckhông chỉ bằng quy chế, bằng luật pháp, bằng nghệ thuật sư phạm, mà bằng cảtấm lòng

Công việc của nhà giáo dục không chỉ đơn thuần là truyền đạt tri thức chongười học, mà còn có trọng trách to lớn hơn là xây dựng nhân cách cho họ.Muốn xây dựng được nhân cách của người học, nguyên tắc quan trọng hàng đầu

là phải biết trọng nhân cách của họ Muốn học trò kính trọng, thương yêu thầy,thì thầy phải biết thương yêu trọng đãi học trò, tôn trọng nhân cách người học.Người thầy đối xử tàn nhẫn, quở phạt, trách mắng quá nặng nề với người học,đặc biệt những trường hợp xúc phạm đến nhân phẩm của người học, sẽ làmngười học sợ hãi, không quý mến thầy cô và cuối cùng làm cho hiệu quả giáodục bị hạn chế Các thầy cô giáo phải xem đó là sai lầm lớn phải sửa chữa gấp

Hồ Chí Minh chỉ ra kinh nghiệm, muốn giáo dục người học thành côngthì điều đầu tiên đối với người thầy, người quản lý giáo dục là phải có tâm, cóyêu thương, quý mến học sinh, có trách nhiệm đối với con người mình giáo dục,

tạo được mối quan hệ thân ái, giàu tình người giữa nhà giáo dục và người đượcgiáo dục, giữa thầy và trò Để có được mối quan hệ đó, các thầy cô giáo phảiyêu thương học sinh như những người ruột thịt của mình Bên cạnh đó cần pháthuy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết thậtchặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò

Phương pháp giáo dục bằng tình cảm ở Hồ Chí Minh dựa trên cơ sở kỹnăng hiểu biết, nắm vững đặc điểm tâm lý của đối tượng giáo dục, đồng thời thểhiện phương châm dân chủ trong giáo dục Thực hiện phương pháp giáo dụcbằng tình thương là một nghệ thuật, nghệ thuật sống và quan hệ giữa con ngườivới nhau một cách rất tinh tế Chúng ta biết tình thương yêu thực sự không thể

là sự ngụy trang, tình yêu thật sự sẽ làm cho con người đến gần với nhau, quýmến với nhau bằng tất cả tấm lòng của mình Nghệ thuật ở đây muốn nói đếnviệc chúng ta xử lý khéo vấn đề Chẳng hạn, muốn cho mọi người làm việc gì,không nên đưa ý kiến của mình như một mệnh lệnh, mà nói lên công việc mìnhđịnh làm và khuyên người khác cùng làm Với cách ấy người nghe không cảmthấy có sự gò ép, vì đó chỉ là lời gợi ý, như một kinh nghiệm của bản thân mìnhmuốn trao đổi Nhưng trên hết phương pháp này phải thật sự chứa đựng tìnhcảm chân thành, sự đúng đắn trong quan hệ với công việc và những hành độngmẫu mực của một người luôn nêu gương trong việc tự rèn luyện bản thân

Phương pháp giáo dục bằng tình cảm dựa trên cơ sở tính nhân văn, lòngyêu thương con người của Hồ Chí Minh, là phương pháp giáo dục kế thừatruyền thống nhân đạo của dân tộc ta, kế thừa tư tưởng nhân văn dân chủ củacác nhà sư phạm lớn trên thế giới Đó là một con đường, một biện pháp và mộtcách làm rất hiệu quả để nâng cao chất lượng giáo dục Bởi phương pháp giáodục bằng tình cảm phát huy được tính tự nguyện, tự giác, bàn bạc thuyết phụcchứ không gò bó cho cả người dạy và người học Tuy nhiên, không phải ai cóthể thực hiện được và cũng không phải quá khó khăn không ai có thể làm được

Dưới góc độ của một thầy giáo, Chủ tịch Hồ Chí Minh cho chúng ta tấmgương sáng về hình ảnh của người thầy mẫu mực Người không chỉ là một nhà lýluận sư phạm tài năng, mà còn là mẫu mực về thực hành phương pháp sư phạm

thông qua cảm hóa bằng lòng trung thực và tình cảm trong sáng của mình Nhờ tìnhyêu thương, Người đã cảm hóa được nhiều nhân tài, làm cho họ tin và theo đểquyết tâm một lòng, một dạ đi theo cách mạng, phục vụ nhân dân và Tổ quốc.Những người thuộc tầng lớp nhân sĩ, trí thức Việt Nam như: Huỳnh Thúc Kháng,Bùi Kỷ, Bùi Bằng Đoàn, Phan Kế Toại, Trần Đại Nghĩa…là những trí thức tàinăng, đức độ đã theo Hồ Chí Minh mà từ bỏ xuất thân giai cấp tham gia cách mạng.

Phương pháp giáo dục bằng lòng yêu thương con người dựa trên quanđiểm giúp đỡ lẫn nhau, đoàn kết với nhau để thực hiện công việc và hoàn thiệnbản thân mình bằng phương thức tự phê bình và phê bình Trong các phươngpháp giáo dục thì phương pháp giáo dục bằng tình yêu thương con người là nềntảng hỗ trợ sự thành công của các phương pháp khác Các phương pháp giáodục khác chỉ huy cao độ khả năng của mình khi kết hợp cùng phương pháp này

* Thứ hai, thực hiện phê bình và tự phê bình

Phương pháp này được Hồ Chí Minh xem là một trong những phươngpháp cơ bản trong công tác giáo dục Đặc biệt đối với tổ chức Đảng, đối với cán

bộ đảng viên thì phê bình và tự phê bình vừa là phương pháp giáo dục vừa lànguyên tắc tồn tại và phát triển của Đảng Phương pháp này không khó, nhưng

dễ sa vào hình thức chủ nghĩa, hoặc dễ bị lợi dụng để thanh trừng nội bộ với cáctính toán mưu đồ riêng thiếu tính đúng đắn và sự trong sáng Mục đích củaphương pháp là để học cái hay, tránh cái dở, chứ không phải nói xấu lẫn nhau,khi làm tốt việc phê bình và tự phê bình sẽ phát huy được tính dân chủ và kỷluật Học thôi chưa đủ, phải có tinh thần phê bình và tự phê bình, tin tưởng,quan tâm, trách nhiệm nữa Phương pháp này cũng nhằm xây dựng được khốiđoàn kết trong lớp, trong trường, nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ giáo dục Đoànkết trong tư tưởng Hồ Chí Minh là “đoàn kết phải thật sự trăm phần trăm chứkhông phải chỉ là đoàn kết miệng” [17,tr.331], không phải đoàn kết hình thức.Người thầy muốn làm tốt nhiệm vụ chăm lo dạy dỗ con em nhân dân thànhngười công dân tốt, lao động tốt, chiến sĩ tốt, cán bộ tốt, thì phải phối hợp vớinhau trong công tác, luôn thi đua và học tập, thật thà tự phê bình và phê bình đểcùng nhau tiến bộ mãi

Tư tưởng Hồ Chí Minh là vậy, nhưng nhìn trên thực tế cuộc sống chúng

ta nhận ra phương pháp này chưa được áp dụng một cách triệt để Người tathường dung túng cho mình, quá nghiêm khắc với người khác Không hiếmtrường hợp lợi dụng phê bình và tự phê bình để làm mất uy tín, danh dự củanhau, mục đích của phê bình “không phải vì tiến bộ, không phải vì công việc”[11,tr.258], không hướng vào việc xây dựng khối đoàn kết mà vì trả thù cánhân Nhận thức vấn đề này, ngăn chặn nó thật sự cần đến sự cố gắng của từngthành viên tham gia vào quá trình giáo dục

1.2.3.5 Phương pháp nêu gương; gắn giáo dục với thi đua

* Thứ nhất, phương pháp nêu gương

Hồ Chí Minh cho rằng lấy tấm gương người tốt việc tốt để hàng ngàygiáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất xây dựng con người mới,cuộc sống mới và xây dựng tổ chức cách mạng Từ những năm hai mươi, Người

đã phát biểu: Đối với các dân tộc Phương Đông, một tấm gương tốt còn hơnmột trăm bài diễn văn tuyên truyền Do đó, phương pháp giáo dục nêu gương cóthể coi là một trong những phương pháp giáo dục truyền thống và cơ bản, vừamang tính khoa học, vừa mang tính thực tiễn Phương pháp này không chỉ đápứng yêu cầu của con người là muốn học tập noi gương người tốt, việc tốt để tiếnlên, mà còn thể hiện niềm tin yêu, lạc quan của Hồ Chí Minh đối với con người

và đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo Người luôn quan tâm tới việc khơi dậy,chăm chút phần tốt trong mỗi con người, nêu lên những tấm gương tốt diễn rahàng ngày để mọi người noi theo Phương pháp nêu gương cũng nhằm mục đíchlấy phần thiện trong con người để chiến thắng phần ác, làm cho con người ngàycàng tiến bộ… Người nhắc rằng, mọi người cần trân trọng lắng nghe, tìm hiểu

và suy ngẫm các gương tốt, ý hay của người khác nhất là nhân dân: “Dân rấtthông minh Quần chúng kinh nghiệm, sáng kiến rất nhiều Chỉ cần mình có biếthọc hay biết lợi dụng mà thôi” [13,tr.62]

Trong phương pháp nêu gương, Người quán triệt quan điểm nói đi đôivới làm Nếu nói một đường, làm một nẻo thì không có ý nghĩa tác dụng nào cả.nêu gương ở đây không qua lời nói, mà bằng những con người, công việc cụ

thể Giá trị của những tấm gương chính là tính cụ thể, thiết thực của nó Bởi vìtính cụ thể, thiết thực của những tấm gương có khả năng thuyết phục và đemđến hiệu quả giáo dục rất cao Những tấm gương không phải do một ai đó vẽ rabằng sách vở hay lời nói Đó là những con người thật, công việc thật Do đó, sẽkích thích người khác học tập theo, mong muốn mình làm được như vậy và trởthành người như vậy một cách tự nguyện Đồng thời bản thân cũng muốn mìnhtrở thành một tấm gương cho người khác học tập.

Hồ Chí Minh nhắc nhở mọi người học tập theo tấm gương người khác,đồng thời cũng tự phấn đấu để mình cũng trở thành một tấm gương Tức là, nóiđiều gì thì phải làm ngay, làm trước, làm nhiều hơn Tư tưởng này khi áp dụngvào công việc giáo dục, đòi hỏi nhà giáo dục phải đi tiên phong trong công tácnêu gương Bởi vì, nhà giáo dục là người dạy người khác, muốn dạy được ngườikhác bản thân mình phải là tấm gương Mọi hành vi của các thầy cô đều có ảnhhưởng rất lớn đến việc giáo dục học sinh Hồ Chí Minh nói: “Học trò tốt hayxấu là do thầy giáo, cô giáo tốt hay xấu” [15,tr.492] Các thầy cô giáo cần nhậnthức rõ trách nhiệm của mình, nắm vững tâm lý này của trẻ để có sự điều chỉnhhành vi, cũng như rèn luyện mình cho tốt Hồ Chí Minh mong muốn để đưa lạicho xã hội nhiều người tốt, có ích, đòi hỏi người già cũng phải là tấm gương và

có trách nhiệm dìu dắt, giúp đỡ thế hệ trẻ Người nói: “Các đồng chí già là rấtquý, là gương bền bỉ đấu tranh, dìu dắt, bồi dưỡng, đào tạo thêm đồng chí trẻ.Đồng chí già phải giúp đỡ cho đồng chí trẻ tiến bộ” [16,tr.463]

Thực chất với quan điểm này, Hồ Chí Minh làm cho những người giàthấy được vị trí vẫn rất quan trọng của mình, tránh quan điểm cực đoan chorằng người già không còn vai trò gì nữa, tạo ra thói quen cho người già vẫnphải rèn rũa mình dù tuổi tác đã cao, để thực sự là tấm gương sang cho thế hệtrẻ noi theo Trong công tác giáo dục muốn đạt kết quả thì các nhà giáo dục phảibiết kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp nêu gương cùng các phương phápkhác, không nên tuyệt đối hóa và xem nó như phương pháp có sức mạnh toànnăng

Phương pháp thi đua không phải là phương pháp đặc thù, riêng có củangành giáo dục Trên thực tế, thi đua là một hoạt động có mặt trong mọi lĩnhvực của đời sống xã hội, nó mang tính tích cực khi nó đem đến sự kích thích đốivới các hoạt động, nhằm mục đích đem lại hiệu quả cao trong công việc Nhưng

nó sẽ mang giá trị tiêu cực khi bản thân nó bị lợi dụng, trở thành hoạt động cạnhtranh không lành mạnh, không vì cái chung mà vì cái riêng cá nhân, sao cho cánhân người tham gia thắng cuộc bằng mọi giá

Với Hồ Chí Minh, thi đua là một tất yếu và là một sự khác biệt cơ bảncủa chế độ mới Thi đua trong chế độ mới đối nghịch với sự cạnh tranh cá lớnnuốt cá bé của chế độ cũ Người cũng khẳng định thi đua sẽ kích thích người talao động, sản xuất, cũng như học tập hăng hái hơn Vì vậy, người học muốn đạtkết quả học tập tốt, trình độ ngày càng cao hơn thì phải thi đua học Thi đuaphải được phát động dưới sự dẫn dắt của một tổ chức nhất định làm cho phongtrào thi đua mang tính định hướng và có mục đích nhất định Bởi học không baogiờ cùng, học để mãi tiến bộ, càng tiến bộ, càng phải học thêm Do vậy thi đuakhông thể chỉ mang tính nhất thời, mà cần được tổ chức thường xuyên và liêntục Trong thi đua, sức mạnh cá nhân và sức mạnh tập thể được nhân lên gấpbội Người người đều gắng sức mang hết khả năng của mình để thực hiện nhiệm

vụ Để có thể chiến thắng người khác, những cá nhân tham gia thi đua luôn cótinh thần nỗ lực vượt bậc, cố gắng học hỏi, tìm tòi và đúc rút kinh nghiệm.Chính bởi vậy, qua thi đua, trình độ cá nhân tham gia thường xuyên được nânglên, còn công việc tiến triển rất nhanh và hiệu quả cao Tuy nhiên vấn đề quantrọng là làm thế nào mọi người tham gia vào phong trào thi đua ấy bằng lòngnhiệt tình, hưởng ứng Bởi phương pháp thi đua chỉ có giá trị khi người thamgia thực sự muốn tham gia, không phải làm cho có lệ Người tạo dựng phongtrào này cần nắm đúng và để phong trào thi đua được thiết thực, có giá trị, có lợiích lôi kéo mọi người tham gia một cách nhiệt tình

Hồ Chí Minh là người đầu tiên phát động phong trào thi đua ở nước ta.Người phát động phong trào ấy trong mọi lĩnh vực, trong đó có giáo dục Ngườicho rằng: Toàn dân thi đua, ngành giáo dục cũng thi đua Trường học thi đua:

“Thầy thi đua dạy, trò thi đua học Thầy và trò thật thà đoàn kết và dùng nhâncách dân chủ (thật thà tự phê bình và phê bình) để giúp đỡ nhau tiến bộ mạnh,tiến bộ mãi” [12,tr.467].

Trong thi đua, yêu cầu mọi người đều gắng sức, thi đua nhưng phải thật

sự trân trọng lẫn nhau, phấn khởi trước thành công của người khác Thi đua thìphải có người hơn kém nhưng vẫn đứng trong khối đoàn kết “Thi đua để đoànkết, đoàn kết để thi đua” [15,tr.393] Người người thi đua, nhà nhà thi đua, thậmtrí các cháu nhi đồng cũng “nên thi đua, thi đua học tập, thi đua trong mọi việc

để trở nên những nhi đồng có tổ chức, có kỷ luật, có sáng kiến, có lực lượng”[63,tr.561] Rõ ràng thi đua phải dựa trên tinh thần đoàn kết, gắn bó giúp đỡnhau cùng tiến bộ

Phương pháp thi đua nếu kết hợp với phương pháp khen thưởng khích lệchắc chắn sẽ đạt hiệu quả cao hơn, vì phương pháp khen thưởng khích lệ làphương pháp động viên tâm lý người dạy và học một cách hiệu quả Hồ ChíMinh bao giờ cũng quan tâm đến những việc đã làm được của người khác, đặcbiệt là những sáng kiến, kinh nghiệm đi đầu mang tính tiên phong Trong thiđua, những sáng kiến này thường xuất hiện với tần xuất nhanh và nhiều tạo tạothành động lực cho xã hội phát triển

Khen thưởng khích lệ không phải là việc làm vui lòng người khác bằngmọi giá, mà là sự nhìn nhận, ghi nhận những cố gắng của người khác với lòngbao dung tin tưởng vào sự cố gắng cùng khả năng của họ Niềm tin yêu ấy làđộng lực hường người khác vươn tới những thành công

1.2.3.6 Kết hợp nhà trường, gia đình và xã hội

Hồ Chí Minh xem đây là phương thức đào tạo con người mới Nhân ngàykhai trường trong năm học đầu tiên của nước Việt Nam độc lập (1945), Ngườicăn dặn các em học sinh: ngoài giờ học ở trường các em nên tham gia vào cáchội nhi đồng, cứu quốc để luyện tập cho quen với đời sống chiến sĩ và để giúpmột vài việc nhẹ nhàng trong cuộc giữ gìn đất nước Chính trong hoạt động xãhội, hoạt động thực tiễn mà tính cách, phẩm chất đạo đức tốt đẹp được hìnhthành Người nhấn mạnh, riêng với việc giáo dục thanh thiếu niên phải liên hệ

chặt chẽ với cuộc đấu tranh xã hội Gia đình và các đoàn thể xã hội phải liên hệchặt chẽ trong giáo dục thế hệ trẻ Người giải thích thêm: “…giáo dục trong nhàtrường, chỉ là một phần, còn cần có sự giáo dục ngoài xã hội và trong gia đình

để giúp chi việc giáo dục trong nhà trường được tốt hơn Giáo dục trong nhàtrường dù tốt mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kếtquả cũng không hoàn toàn” [14,tr.394]

Vì vậy, Người nhắc nhở: Nhà trường phải gắn thực tế nước nhà với đờisống của nhân dân Thầy giáo và học trò, tùy hoàn cảnh và khả năng, cần thamgia những công tác xã hội, ích nước lợi dân Người phê phán tình trạng giáo dụckhông kết hợp với diễn biến cách mạng cụ thể của địa phương và yêu cầu giáodục phải phục vụ đời sống xã hội Gắn nhà trường với đời sống xã hội như mộtphương thức, một mặt chủ yếu, một điều kiện quan trọng để lý luận gắn liền vớithực tế, học đi đôi với hành và đồng thời cũng là một phương thức để tạo ra conngười mới xã hội chủ nghĩa Bởi vì, sự hòa hợp của mỗi cá nhân với xã hội làđiều kiện cần thiết của sự phát triển hoàn toàn cá nhân đó Sự phát triển toàn diệnnhân cách chỉ có thể thực hiện được trong cộng đồng, mà trong đó sự phát triểnhoàn toàn tất cả các thành viên là mục đích cơ bản của hoạt động cộng đồng

Xuất phát từ quan điểm cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, Hồ ChíMinh cho rằng giáo dục là sự nghiệp của toàn dân “Giáo dục là sự nghiệp củaquần chúng Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan

hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa họctrò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thànhthắng lợi nhiệm vụ đó” [18,tr.403]

Người đặc biệt coi trọng sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường, giađình và xã hội, chỉ khi nào gia đình - nhà trường - xã hội cùng nhau phụ tráchviệc giáo dục thì kết quả của sự nghiệp này mới tốt Để làm được điều này cầnnhận thức: “Giáo dục các em là việc chung của gia đình, trường học và xã hội

Bố mẹ, thầy giáo và người lớn phải cùng nhau phụ trách; trước hết là phảigương mẫu cho các em trước mọi việc” [14,tr.74]

Muốn có sự phối hợp chặt chẽ giữa ba lực lượng nêu trên, chúng ta cầnphải phát huy đầy đủ dân chủ, xây dựng được mối quan hệ đoàn kết giữa cáclực lượng ấy Chúng ta cũng biết, kết hợp nhà trường với gia đình và xã hội làmột định hướng đúng trong phương pháp giáo dục Con người sinh ra và lớn lêntrong môi trường gia đình, nhà trường và xã hội Ở mỗi môi trường này đềudiễn ra quá trình giáo dục, giáo dưỡng Tất nhiên mỗi nơi có phương pháp đặcthù của nó Hồ Chí Minh phân tích: “sự học tập ở trong trường có ảnh hưởng rấtlớn cho tương lai của thanh niên, và tương lai của thanh niên tức là tương laicủa nước nhà” [11,tr.102] Gia đình là nơi đem đến cho trẻ những bài học đầutiên và thường xuyên, liên tục từ lúc sinh ra đến tuổi trưởng thành qua lời ru của

mẹ, tình thương yêu và tấm gương, lời khuyên bảo của những người trong giađình Giáo dục trong gia đình giữ vị trí đặc biệt đối với sự hình thành nhân cáchnhất là giáo dục tính người từ thuở ấu thơ Trong sự nghiệp giáo dục nhất làgiáo dục thế hệ trẻ, nếu thiếu giáo dục gia đình hoặc giáo dục của gia đìnhkhông phù hợp với yêu cầu của xã hội sẽ hạn chế nhiều đến kết quả giáo dục.Nên Hồ Chí Minh khuyên các gia đình nên liên hệ chặt chẽ với nhà trường, giúp

đỡ nhà trường giáo dục và khuyến khích, động viên các em chăm chỉ học tập,sinh hoạt lành mạnh, hăng hái giúp ích cho nhân dân

Giáo dục thanh thiếu niên là trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xãhội Trong quá trình hoàn thiện nhân cách và trí tuệ của mình, cái tốt và cái xấu

ở môi trường nào cũng có Nếu nhà trường dạy tốt mà gia đình hoặc xã hội dạyngược lại, sẽ có ảnh hưởng xấu tới kết quả giáo dục Cho nên muốn giáo dụccác em thành người tốt, Hồ Chí Minh kêu gọi nhà trường, đoàn thể, gia đình, và

xã hội đều phải kết hợp chặt chẽ với nhau Mặt khác, các đoàn thanh niên, phụ

nữ, các cơ quan, chính quyền và các cấp ủy đảng cũng cần thật sự quan tâm đếnnhà trường, đến việc học tập của con em mình Hồ Chí Minh coi đây là phươngpháp rất quan trọng, không được xem nhẹ trong công tác giáo dục, ba môitrường này phải thống nhất chặt chẽ với nhau Người yêu cầu những cán bộ giáodục cần “thực hiện tốt phương châm nhà trường gắn chặt với xã hội”, liên hệvới dư luận xã hội để ngăn ngừa những tác động xấu đến người học, làm cho họphát huy năng lực và phát triển toàn diện bản thân