Hiệu quả định hướng dư luận xã hội của báo chí

Xã hội ngày càng phát triển, kinh tế thị trường càng phát huy tác dụng thì vai trò của báo chí ngày một nâng cao, sức mạnh chi phối của nó ngày càng lớn đối với cộng đồng và đối với mỗi cá nhân. Vai trò, sức mạnh của báo chí trước hết là khơi nguồn, phản ánh và định hướng dư luận xã hội, là phát huy sức mạnh đặc thù của dư luận xã hội vào việc giải quyết những nhiệm vụ chính trị đương thời, vào tiến trình tổ chứuc và quản lý xã hội. Với cơ chế hình thành và thể hiện dư luận xã hội, từ chức năng định hướng dư luận cho tới tính chính xác, tính trung thực trong thông tin được đưa ra của các cơ quan truyền thông đại chúng trước những thông tin nhạy cảm, đặc biệt là trong đấu tranh chống tiêu cực là những vấn đề hết sức quan trọng. Từ thực tiễn truyền thông đại chúng mà cụ thể là báo chí ở Việt Nam những năm gần đây, có thể khẳng định rằng, báo chí đãcó những đóng góp hết sức quan trọng vào cuộc đấu tranh chống tham nhũng, chống tiêu cực. Không có sự tham gia tích cực của báo chí thì kết quả đã không thể đạt được như hiện nay, đành rằng kết quả ấy còn xa mới đáp ứng được yêu cầu của Đảng và của nhân dân. Báo chí không chỉ tham gia phát hiện mà trong nhiều trường hợp còn góp phần thôi thúc các cơ quan phải khẩn trương giải quyết các vụ việc. Để thực hiện tốt vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực còn đòi hỏi một số vấn đề khác đang đặt ra như : quyền tiếp cận thông tin của báo chí cần được luật pháp bảo vệ tốt hơn nữa. (Nhiều sự vụ liên quan đến các quan chức cao cấp, báo chí tự điều tra nhưng những bài báo không được đăng, chỉ mang tính tham khảo nội bộ, được chuyển lên lãnh đạo cao hơn để xem xét và xác minh chứ không công bố rộng rãi trước công luận). Điều đó sẽ dẫn đến việc báo chí trong nước sẽ bị báo chí nước ngoài và các trang mạng xã hội chiếm lĩnh trận địa thông tin định hướng dư luận trong nước. Điều này sẽ hết sức nguy hiểm khi các thế lực thù địch âm mưu “diễn biến hòa bình” trong thời đại toàn cầu hóa thông tin như hiện nay.

Đề tài: Hiệu quả định hướng dư luận xã hội của báo chí

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Thuật ngữ “Dư luận xã hội” (Public Opinion) có nghĩa là ý kiến, quan điểmcủa công chúng, công khai Dư luận xã hội là một hiện tượng đặc biệt biểu thị sựphán xét, đánh giá, thái độ của các nhóm xã hội đối với vấn đề có liên quan đến lợiích Dư luận xã hội được hình thành qua các cuộc trao đổi, thảo luận công khai

Dư luận xã hội cũng là một hiện tượng tinh thần nhưng gắn chặt với thực tiễncuộc sống, xuất phát từ thực tiễn rồi tác động trở lại thực tiễn đó Vì vậy, dư luận xãhội là ý kiến về một vấn đề gì mà dư luận xã hội là tổng hợp của ý thức xã hội, baogồm: tâm tư, tình cảm, trí tuệ… thể hiện trong sự phán xét, đánh giá và thái độ củacác nhóm xã hội về một vấn đề có liên quan đến lợi ích vật chất hoặc tinh thần

Dư luận xã hội không thể tự hình thành, tự phát tán, mà chủ yếu và trước hếtphải nhờ cậy vào báo chí (báo in, báo phát thanh, báo truyền hình, các loại hình báođiện tử khác và các hãng thông tấn, dịch vụ thông tin) Nhờ những đặc trưng bảnchất của mình, báo chí có thể giúp các cá nhân và các nhóm xã hội xã hội hoá ý kiếncủa mình Từ một ý kiến, một sự kiện ở một vài cá nhân, một vài nhóm nhỏ, báo chíkhuếch tán ra, xã hội hoá, như một vết dầu loang để rồi cùng một lúc, hoặc gần nhưmột lúc cả cộng đồng cư dân cùng chia sẻ, cùng tỏ thái độ và do đó bung ra thành

dư luận Từ dư luận của số ít, thông qua báo chí, thành dư luận của số đông, củatoàn thể xã hội, thậm chí trên khắp hành tinh

Dư luận xã hội hết sức nhạy cảm với các vụ việc nhạy cảm, những biểu hiệnquan liêu, tham nhũng, lãng phí trong bộ máy nhà nước và các đoàn thể, tổ chứcchính trị, xã hội, những sự vụ kiện tụng kéo dài Xã hội càng mở rộng dân chủ thì

dư luận xã hội càng có điều kiện phát huy Ngược lại, nếu xã hội không dân chủ thìthay vào chỗ của dư luận xã hội sẽ là những tin đồn ảnh hưởng đến đời sống chínhtrị, xã hội do người ta không được công khai bàn bạc, thảo luận, không có điều kiệnkiểm chứng thực hư sự kiện xã hội

Trong thời gian qua, truyền thông đại chúng nói chung và báo chí nước ta nóiriêng chưa phản ứng nhanh nhạy, kịp thời trước một số vụ việc nhạy cảm trongnước để góp phần định hướng dư luận xã hội Do vậy, đánh giá về hiệu quả định

hướng dư luận xã hội của báo chí, có ý kiến cho rằng: “một nhược điểm của báo chí

là nhiều khi còn phản ứng chậm trước các vụ việc “nhạy cảm”, để báo chí nước ngoài, các trang thông tin không chính thống trên internet chiếm lĩnh trận địa thông tin hướng dẫn dư luận trong nước”

Để làm rõ vấn đề này, người viết sẽ tập trung đi sâu vào nghiên cứu lý luận về

dư luận xã hội, mối quan hệ tác động giữa dư luận xã hội và báo chí, đồng thờithông qua những ví dụ cụ thể từ đời sống báo chí trong nước để đưa ra quan điểmriêng của mình và đề xuất giải pháp khắc phục tình trạng trên

CHƯƠNG I

HỆ THỐNG CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN

I Khái niệm dư luận xã hội và báo chí.

1 Khái niệm dư luận xã hội

Thuật ngữ dư luận xã hội (DLXH, tiếng Anh: Public Opinion) là thuật ngữ

được dùng nhiều trong đời sống xã hội và trong một số ngành khoa học như xã hộihọc, tâm lý học xã hội, báo chí v.v dư luận xã hội được coi là những trạng thái đặctrưng của ý thức xã hội, tâm trạng xã hội

Có nhiều định nghĩa khác nhau về “dư luận xã hội”, diển hình là một số địnhnghĩa sau Theo nhà triết học cổ đại Socrat thì “dư luận xã hội” là cái gì đó nằm giữa

sự mù quáng và nhận thức Theo Kant: “dư luận xã hội” nằm ở cấp độ thấp hơn sovới kiến thức và niềm tin Theo các tác giả hiện đại thì “dư luận xã hội” là ý kiếnđược đông đảo công chúng chia sẻ và có thể tìm thấy ở mọi nơi

Chúng ta có thể đưa ra một cách hiểu chung nhất về DLXH sau đây Đó là những ý kiến có tính chất phán xét, đánh giá về các vấn đề xã hội mà nhóm công chúng cảm thấy có ý nghĩa với họ hoặc là vấn đề đó động chạm đến lợi ích chung

Như vậy, dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt, biểu thị thái độphán xét, đánh giá của quần chúng đối với các vấn đề xã hội quan tâm Dư luận xãhội là sự thể hiện tâm trạng xã hội, sự phán xét, đánh giá của các nhóm xã hội, củanhân dân nói chung về các hiện tượng xã hội, phản ánh những lợi ích của xã hội cấpbách trên cơ sở các quan hệ xã hội đang tồn tại

Nghiên cứu vấn đề dư luận xã hội phải xem xét ở các khía cạnh sau:

- Khách thể của dư luận xã hội: là những sự kiện khác nhau của đời sống xã

hội động chạm đến lợi ích chung hoặc là có ý nghĩa đối với các nhóm công chúng.Căn cứ của lợi ích chung và căn cứ của ý nghĩa ở đây chính là các giá trị và chuẩnmực chung (Nguyễn Quý Thanh, 2005) Để xác định được khách thể của dư luận xãhội có thể dựa vào hai dấu hiệu cơ bản sau:

+ Lợi ích chung được xem như là tiêu chuẩn hàng đầu để xác định khách thểcủa dư luận xã hội, bởi vì lợi ích chung là cơ sở xuất hiện các tranh luận tập thể.Tuy nhiên, trong mối quan hệ với ý thức, lợi ích cá thể cùng tồn tại ở ngoài dư luận

xã hội Bản thân dư luận xã hội chỉ tồn tại trên cơ sở lợi ích chung

+ Những tranh luận gắn liền với lợi ích xã hội được mọi người quan tâm làđiều kiện cơ bản thứ hai để xác định khách thể của dư luận xã hội

- Chủ thể của dư luận xã hội: là đơn vị xã hội mà ý kiến được coi là dư luận

(ý kiến) xã hội chứ không phải là một dạng ý kiến nào khác Đơn vị xã hội này cóthể là toàn thể xã hội nói chung, là quần chúng nhân dân, là nhóm xã hội, tập đoànhay hệ thống xã hội tùy theo cách tiếp cận

Chúng ta có nhu cầu nghiên cứu dư luận xã hội không chỉ với tư cách là dưluận của đa số, mà còn có nhu cầu nghiên cứu các ý kiến khác nhau về cùng mộtvấn đề Dư luận cũng như các hiện tượng xã hội khác không ngừng phát triển vàbiến đổi cùng với sự phát triển của xã hội Tính chất biện chứng của nó là ở chỗ,cùng với sự thay đổi của các điều kiện và các yếu tố có ảnh hưởng tới sự hình thànhcủa các dư luận; chẳng hạn như dư luận của thiểu số ngày hôm qua đến hôm nay cóthể trở thành dư luận của đa số, thành dư luận xã hội và ngược lại Đây là một hìnhthức biểu hiện của trạng thái ý thức xã hội, nhưng xét về khía cạnh nhận thức, thìtrong dư luận xã hội luôn có cái đúng, cái sai, có lẽ phải và sự sai lầm Vì quá trìnhnhận thức được phản ánh trong dư luận xã hội không hoàn toàn tuân theo các quytắc nghiêm ngặt của nhận thức chân lý Hêghen có lý khi ông ta cho rằng: trong dưluận xã hội có cái thật và cái giả Tính chất này cùng với sự thay đổi của các điềukiện và các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển dư luận xã hội tạo nênđặc điểm dễ thay đổi của dư luận xã hội và thể hiện tính luận chứng của dư luận xãhội Điều đó buộc chúng ta phải phân tích toàn bộ chúng, có ý nghĩa là phải phântích các dư luận xã hội

Tóm lại, các yếu tố nói trên cho thấy dư luận xã hội có các điểm sau: dư luận

xã hội có tính công chúng; dư luận xã hội liên hệ chặt chẽ với quyền lợi của các cá nhân và các nhóm xã hội và cuối cùng, dư luận xã hội dễ thay đổi.

2 Khái niệm báo chí

Báo chí là hoạt động thông tin giao tiếp xã hội rộng lớn, là công cụ và phươngthức kết nối xã hội tiên tiến nhất, là công cụ can thiệp xã hội hiệu quả nhất trongmối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và với các nhóm lợiích, với các nước trong khu vực và quốc tế

Theo quan điểm của Đảng và Nhà nước ta, “báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội,

là diễn đàn của nhân dân”.

3 Vai trò của báo chí đối với dư luận xã hội

Dư luận xã hội là hiện tượng nhạy cảm và phức tạp, vừa rất trừu tượng lại vừarất cụ thể, luôn hiện hữu Nó tiềm ẩn ở mỗi người và tồn tại trong cộng đồng Nó rađời cùng với sự xuất hiện của xã hội loài người Và xã hội càng phát triển hiện đạithì vai trò và sức mạnh của dự luận xã hội càng tăng lên gấp bội, thậm chí có lúcbùng nổ ngoài dự kiến và khó có thể kiểm soát được

Trong một cuộc điều tra mới đây của một số nhà xã hội học người Mỹ về sứcmạnh của dư luận xã hội, trong 18 thứ sợ: sợ chết cháy, sợ chết đuối, sợ chết chẹt ô

tô, sợ rơi từ độ cao xuống đất, sợ bom đạn, sợ cô đơn, sợ thất tình… thì có 41% sốngười được hỏi đã trả lời là sợ bêu riếu trước dư luận xã hội Đó là xã hội Mỹ, một

xã hội đề cao người hùng cá nhân đến mức tuyệt đối hóa Còn trong xã hội phươngĐông, vai trò và sức mạnh của dư luận xã hội còn lớn hơn nhiều Dân gian ViệtNam có câu “Lưỡi thế gian nhọn hơn giáo mác nhọn”

Việc nghiên cứu dư luận xã hội rất quan trọng trong quá trình lãnh đạo cáchmạng của Đảng; bởi nó góp phần hình thành niềm tin, tư tưởng của nhân dân Lãnhđạo tư tưởng lại là một trong 3 thành tố làm nên quyền lực lãnh đạo của Đảng (Đảnglãnh đạo xã hội bằng chủ trương đường lối, bằng công tác tổ chức cán bộ và bằngcông tác tư tưởng) Việc tạo ra dư luận xã hội và định hướng dư luận xã hội là việclàm hết sức cần thiết trong hoạt động tư tưởng của Đảng ta Từ đó, tập hợp sứcmạnh đại đoàn kết dân tộc ủng hộ chủ trương, đường lối của Đảng, đấu tranh với cái

xấu, cái ác, vạch trần những âm mưu đen tối của các thế lực thù địch nhằm chốngphá cách mạng Việt Nam, bảo vệ Đảng, bảo vệ chế độ Vai trò của báo chí trongviệc tạo ra dư luận xã hội và định hướng dư luận xã hội trong một xã hội bùng nổthông tin, hội nhập với thế giới là hết sức quan trọng.

Báo chí chí là công cụ tuyên truyền tập thể, cổ vũ tập thể, là cơ quan ngônluận của Đảng, chính quyền và là diễn đàn tiếng nói của các giai tầng xã hội Do đó,báo chí cần chủ động, tích cực tạo ra dư luận xã hội, nhất là trong thời đại bùng nổthông tin, các thế lực thù địch đang tìm cách chống phá cách mạng Việt Nam bằng

âm mưu “Diễn biến hoà bình”; trong đó mặt trận thông tin tuyên truyền được kẻ thùtriệt để khai thác nhằm tạo những làn sóng dư luận làm xói mòn niềm tin của nhândân với Đảng, tạo ra sự mất ổn định xã hội Hoạt động báo chí cần bám sát hiện thực

xã hội, phản ánh một cách khách quan, trung thực những vấn đề xã hôi, tạo ra luồng

dư luận xã hội chính thống, vạch trần những mưu đồ đen tối của các thế lực thùđịch Mặt trận tư tưởng - văn hoá, hơn bao giờ hết là nơi đầy thử thách và cam go,rất cần sự sáng suốt, bản lĩnh chính trị của đội ngũ những người làm công tác tưtưởng mà báo chí là một trong những lĩnh vực mũi nhọn, xung kích, các nhà báo làchiến sĩ trên mặt trận này Thông tin báo chí vừa phải đảm bảo nhanh nhạy, vừaphải đảm bảo khách quan trung thực mới tạo nên thế chủ động tiến công Bởi nếuthông tin báo chí không phản ánh kịp thời theo đúng bản chất vấn đề, để trống mặttrận tư tưởng thì các phương tiện truyền thông của các thế lực thù địch sẽ nhảy vàothông tin sai lệch, tạo thành những luồng dư luận không tốt, gây ảnh hưởng đến anninh chính trị - xã hội, hoặc kẻ xấu lợi dụng phao tin đồn nhảm làm rối lòng dân;hậu quả lúc đó sẽ khôn lường

Vì thế, trước mọi vấn đề xã hội, báo chí phải kịp thời vào cuộc, nhìn nhậnđánh giá vấn đề hết sức khách quan như bản chất vốn có của nó Khi Đảng, Nhànước đề ra một chủ trương, chính sách, nhiệm vụ của báo chí là phải tạo ra sự đồngthuận xã hội, tạo nên “hợp lực mạnh” của quần chúng nhân dân, biến nó thành luồng

tư tưởng chủ đạo trong đời sống xã hội Việc chỉ ra những vấn đề bất cập là cầnthiết, song phải với cái nhìn tích cực mang tính xây dựng Nhà báo trước khi phản

ánh thông tin phải xem xét một cách thấu đáo, không được nóng vội quy chụp màphải có cái nhìn toàn cục, đặt lợi ích tập thể, lợi ích dân tộc, lợi ích quốc gia lêntrên; quyết bỏ qua những toan tính nhỏ nhen; thông tin vấn đề vào lúc nào, thông tinnhư thế nào là cả một vấn đề mà ở đó rất cần năng lực nghề nghiệp, tư duy sáng tạo

và bản lĩnh chính trị của nhà báo Nhà báo không làm chính trị nhưng làm báo làlàm chính trị nên mỗi phóng viên cần có “trái tim nóng và cái đầu lạnh”, thông tinphải được chọn lọc và phản ánh vấn đề đúng sự thật khách quan, vì chỉ cần sự thậtkhông được phản ánh đầy đủ thì sẽ tạo ra cái nhìn thiên lệch

Sức mạnh thông tin của báo chí có ảnh hưởng rất lớn trong đời sống xã hội

Vụ việc tư thương đầu cơ gây nên cơn sốt ảo về giá gạo vừa qua, báo chí đã kịp thờigặp gỡ các cơ quan chức năng thông tin làm rõ là an ninh lương thực chúng ta hoàntoàn bảo đảm, đây chỉ là những tin đồn thất thiệt của những kẻ đầu cơ, các cơ quanquản lý nhà nước kịp thời vào cuộc đã góp phần ổn định tình hình giá cả thị trường

Và, chỉ cần sự nóng vội khi xử lý thông tin, một cơ quan báo chí đưa tin không đúngrằng trong quả bưởi có chất gây ung thư đã gây khốn đốn cho người dân trồng bưởi

Do đó, nhà báo cần ý thức một cách đầy đủ trách nhiệm cá nhân khi phản ánh nhữngvấn đề xã hội

Thông tin báo chí vì thế cần phải góp phần định hướng dư luận xã hội Khiđứng trước một vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội, bên cạnh trách nhiệm thôngtin kịp thời, nhà báo phải đặt trách nhiệm công dân, trách nhiệm xã hội lên trên; tức

là trăn trở, tìm hiểu và lý giải vấn đề một cách thấu đáo với cái nhìn sắc nét, biệnchứng Cách đưa thông tin của nhà báo làm sao giúp độc giả nhìn vấn đề dưới mộtgóc nhìn trọn vẹn nhất, từng câu, từng chữ phải được cân nhắc sao cho khách quan,trung thực Từ đó, giúp độc giả có những suy nghĩ, tình cảm, hành động đúng đểbảo vệ cái tốt, cái tiến bộ, đấu tranh với cái xấu, cái ác Đồng thời, báo chí cần tỏ rõthái độ ủng hộ cái tốt, cái tích cực và đấu tranh không khoan nhượng với những tiêucực trong đời sống xã hội Làm được như thế, báo chí và nhà báo đã góp phần trongđịnh hướng dư luận xã hội, tạo ra những luồng dư luận tích cực làm lành mạnh hoáđời sống xã hội, tạo đà khai thác tốt sức mạnh nội lực cho quá trình phát triển phát

triển kinh tế-xã hội của từng địa phương và của cả nước Và, đó chính là góp phầnvào hoat động tư tưởng của Đảng.

II Mối quan hệ tác động của báo chí và dư luận xã hội

Trong lý luận cũng như trong thực tiễn của báo chí hiện đại, vấn đề sức mạnhcủa báo chí luôn gắn liên với dư luận xã hội

Trong mối quan hệ với báo chí, dư luận xã hội là nội dung, là khởi nguồn, làchất liệu của báo chí Mặt khác, dư luận xã hội không thể tự hình thành, tự phát tán,

mà chủ yếu và trước hết phải nhờ cậy vào báo chí (báo in, báo phát thanh, báotruyền hình, các loại hình báo điện tử khác và các hãng thông tấn, dịch vụ thôngtin) Nhờ những đặc trưng bản chất của mình, báo chí có thể giúp các cá nhân và cácnhóm xã hội xã hội hoá ý kiến của mình Từ một ý kiến, một sự kiện ở một vài cánhân, một vài nhóm nhỏ, báo chí khuếch tán ra, xã hội hoá, như một vết dầu loang

để rồi cùng một lúc, hoặc gần như một lúc cả cộng đồng cư dân cùng chia sẻ, cùng

tỏ thái độ và do đó bung ra thành dư luận.Từ dư luận của số ít, thông qua báo chí,thành dư luận củ số đông, của toàn thể xã hội, thậm chí trên khắp hành tinh

Ở phương diện khác, dư luận xã hội hình thành và phát tán qua các kênh giaotiếp Trong đó, giao tiếp trực tiếp là con đường cổ truyền, dân gian nhưng rất chậm

và luôn ở trạng thái dư luận phân tán, cục bộ, khó có thể trở thành dư luận của cảnhóm lớn, vì quá trình này diễn ra rất lâu, rất chậm và dần dần sẽ dễ bị xô lấn, quênlãng Dư luận xã hội phát tán càng chậm thì sức mạnh càng khó phát huy Trong cáckênh giao tiếp gián tiếp, báo chí là kênh giao tiếp đại chúng, của số đông và đến vớiđám đông, bởi vì một trong những biểu hiện bản chất của hoạt động báo chí là hoạtđộng thông tin đại chúng, hình thành dòng thông tin đại chúng, hướng tác động vàođông đảo công chúng với mục đích lôi kéo, thuyết phục, tập hợp và tổ chức quầnchúng nhân dân Nói cách khác, cùng một lúc hoặc trong thời gian ngắn nhất, báochí tác động đến đông đảo quần chúng Do đó, báo chí là kênh hình thành, phát tán

dư luận xã hội nhanh nhất, có hiệu quả nhất Cho nên, ở phương diện nào đó, có thểcoi báo chí là hiện hữu bằng xương bằng thịt của dư luận xã hội

Trong mối quan hệ giữa dư luận xã hội và báo chí, dư luận xã hội là nguồnthông tin tiềm năng, là dữ liệu, là hơi thở của báo chí Và báo chí là hiện diện của dưluận xã hội, là thông tin tiếp nhận và thông tin thực tế Do đó, đây là mối quan hệkhông thể tách rời, mối quan hệ trường tồn của cả hai hiện tượng xã hội vốn luônsinh động, nhạy cảm và phong phú, phức tạp

Do những đặc trưng bản chất vốn có của mình, báo chí quan hệ chặt chẽ, biệnchứng với quá trình hình thành dư luận xã hội Trong mối quan hệ này, báo chí cóvai trò quan trọng

1 Báo chí khơi nguồn, tạo lập dư luận xã hội

Đây là chức năng hầu như chưa có mấy ai quan tâm đề cập Người ta chỉ nóiphản ánh và định hướng dư luận xã hội Nhưng người ta quên mất rằng, trước khiphản ánh, trước khi định hướng, báo chí có vai trò, chức năng khơi nguồn, tạo lập

dư luận xã hội

Trước hết, báo chí giúp mỗi cá nhân, mỗi nhóm xã hội xã hội hóa ý kiến củamình Và những ý kiến này có thể được đông đảo nhân dân quan tâm, cho nên, dưluận xã hôi được hình thành Mặt khác, dư luận xã hội là dư luận của số đông, củađông đảo nhân dân Nhưng trước hết, dư luận bắt đầu từ ý kiến của một số người,thậm chí của một người, ý kiến này được chuyển tải, được phát tán trên báo chí, vànhiều khi bùng lên thành dư luận xã hội Dư luận xã hội không thể tự nhiên mà có

và có ngay lập tức, mà bao giờ cũng có tác nhân “châm ngòi” Tác nhân “châmngòi” này phát tán càng nhanh, càng có sức mạnh

Vấn đề là ở chỗ, trong sự tiềm ẩn của các loại sự kiện, các loại ý kiến trongđời sống xã hội, báo chí lựa chọn sự kiện và ý kiến nào để xã hội hóa, để phát tán,

để khơi nguồn – “châm ngòi” thành dư luận xã hội Đây là vấn đề rất quan trọng Cóthể nói vai trò đặc biệt quan trọng của báo chí đối với việc phát huy sức mạnh của

dư luận xã hội là bắt đầu từ đây Một trong những đặc điểm của dư luận xã hội là đadạng, tức là có yếu tố tích cực, có yếu tố tiêu cực, có dư luận có lợi và cũng có dưluận không có lợi cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, của nhân dân ta Cho nên,báo chí phải cân nhắc, chọn lọc thông tin cái gì và thông tin lúc nào, thông tin như

thế nào Chẳng hạn, vào cuối năm 1997 và đầu năm 1998, một số tỉnh đã xuất hiệnmột số “điểm nóng”, mà tiêu biểu là “sự kiện Thái Bình” Nhưng báo chí không đưatin hướng dư luận tập trung vào những sự kiện này, không khơi nguồn, thổi bùngnhững điểm nóng này, vì báo chí của ta quan tâm đến lợi ích quốc gia Trong khi đó,báo chí lại đưa tin, bình luận về sự kiện đồng chí Tổng bí thư Đỗ Mười đi thăm vàlàm việc với tỉnh Hải Dương, đề cập đến cơ chế dân chủ ở cơ sở…, để mỗi địaphương tự rà soát lại, lãnh đạo tốt hơn nhân dân ở địa phương mình.

Sự kiện Thái Bình được báo chí nước ngoài rất quan tâm, nhưng họ chỉ cóthông tin một cách vu vơ, thiếu căn cứ nên không thể mượn gió bẻ măng được Kinhnghiệm cho thấy, các thế lực phản động luôn tận dụng mọi cơ hội sơ hở của báo chítrong nước để thổi bùng lên những dư luận không có lợi cho ta, đặc biệt là vấn đềchống tham nhũng, vấn đề bảo đảm quyền dân chủ của nhân dân Do đó, sự giaolưu, hợp tác quốc tế càng rộng rãi thì báo chí càng phải rất thận trọng và khôn ngoantrong việc khơi nguồn dư luận

Việc khơi nguồn dư luận bao giờ cũng xuất phát từ lợi ích của dân tộc, củađất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Một chân lý bình thường nhất, là không

ai đưa tin nếu chính các tin đó đánh vào lợi ích của mình Cho nên, nói khơi nguồn

dư luận xã hội, tức đồng thời đòi hỏi báo chí phải lựa chọn, cân nhắc khơi nguồn cái

gì, khơi nguồn để làm gì

2 Báo chí phản ánh dư luận xã hội

Bản thân dư luận xã hội rất phong phú, đa chiều các loại ý kiến, quan điểm,thái độ Cho nên, phản ánh dư luận xã hội, trước hết là phản ánh sự phong phú, phứctạp đó Thực hiện chức năng này sẽ đem lại cho báo chí hơi thở cuộc sống, báo chí

sẽ phong phú hơn, hấp dẫn hơn

Nhưng phản ánh dư luận xã hội phong phú, đa dạng không phải là bê nguyên

xi mà là có chọn lọc Chọn lọc làm sao không làm cho nó thành đơn giản hóa, mộtchiều, khô cứng Do đó, phản ánh dư luận xã hội đi liền với việc tuân thủ nguyên tắctính chân thật của hoạt động báo chí, phải phản ánh đúng bản chất của cuộc sốngtrong xu thế vận động, phát triển nó Phản ánh thế nào, khen và biểu dương thế nào

mà không tô hồng, chê thế nào, phê phán thế nào mà không bôi đen Vấn đề là ở chỗcách thức lựa chọn, mức độ và cách thức phản ánh Đấy chính là nghệ thuật phảnánh dư luận xã hội của báo chí.

Phản ánh đa dạng, nhiều chiều dư luận xã hội nhằm làm cho nhân dân ta quantâm đến những vấn đề xã hội, những vấn đề bức xúc, lôi kéo họ vào cuộc để tậphợp, giáo dục và tổ chức nhân dân thực hiện các nhiệm vụ chính trị đương thời.Đồng thời, làm phong phú them nhận thức của nhân dân về những vấn đề nóng hổi,

cơ bản của cuộc sống trong và ngoài nước, nhằm tạo khả năng miễn dịch tư tưởngcho mỗi người dân và cho cộng đồng Phản ánh dư luận xã hội còn có tác dụng pháthuy vai trò, huy động sức mạnh của dư luận xã hội vào việc tổ chức và quản lý xãhội, ổn định đời sống chính trị, tinh thần xã hội, huy động sức mạnh tinh thần, sứcmạnh vật chất của xã hội vào mục đích chính trị

Như vậy, phản ánh dư luận xã hội không làm rối loạn, phức tạp thêm tìnhhình, không phân tán tư tưởng và làm nhân tâm con người đi đến tự xói mòn, khônghao tổn nội lực của đất nước, của nhân dân Tuy nhiên, trong việc phản ánh dư luận

xã hội, báo chí cần tránh cả hai khuynh hướng: thứ nhất, khuynh hướng phản ánh

thiếu sự chọn lọc, thiếu sự cân nhắc, dẫn đến tùy tiện và dễ dãi để rồi làm rối loạn

tình hình, làm phức tạp them những vấn đề vốn đã phức tạp; thứ hai, khuynh hướng

cắt xén, bưng bít làm đơn điệu, khô khan dư luận xã hội, dẫn đến mất lòng tin củanhân dân vào báo chí, và dó đó sẽ làm giảm lòng tin đối với thiết chế chính trị, vớiĐảng và Nhà nước Rơi vào một trong hai khuynh hướng trên đây đều hạn chế tácdụng của báo chí trong việc phát huy vai trò, sức mạnh của dư luận xã hội

3 Báo chí định hướng dư luận xã hội

Thông qua việc khơi nguồn, phản ánh dư luận xã hội, báo chí thực hiện mục

đích định hướng dư luận xã hội Định hướng dư luận xã hội là định hướng ý thức

quần chúng Dư luận xã hội là đối tác của báo chí Báo chí vừa lấy dư luận xã hộilàm nội dung, làm chất liệu phản ánh, vừa thông qua đó để định hướng dư luận xãhội Nếu báo chí không phản ánh được dư luận xã hội tức là xa rời thực tiễn, xa lạvới nhận thức của nhân dân; nhưng nếu phản ánh mà không định hướng được dư

luận xã hội tức là không đạt được mục đích của dự phản ánh Dùng dư luận để giảithích, thuyết phục dư luận và để định hướng dư luận là cách làm có sức hấp dẫn củabáo chí.

Trong khi xem xét mối quan hệ hữu cơ giữa báo chí và dư luận xã hội, chúng

ta cũng đã khẳng định vai trò của báo chí trong việc phát huy sức mạnh của dư luận

xã hội trong đời sống xã hội hiện đại, trong tiến trình tổ chức và quản lý mọi mặtcủa đời sống xã hội

CHƯƠNG IITHỰC TRẠNG BÁO CHÍ PHẢN ỨNG CHẬM TRƯỚC NHỮNG THÔNG TIN, VỤ VIỆC NHẠY CẢM

1 Thực trạng báo chí nước ta phản ứng chậm trước những thông tin, vụ việc nhạy cảm.

Đánh giá về hiệu quả định hướng dư luận xã hội của báo chí, khi trả lời báoTuổi trẻ số ra ngày 1/12/2008, ông Nguyễn Minh Thuyết – Phó chủ nhiệm Ủy ban

văn hóa, giáo dục, thanh niên, thiếu niên và nhi đồng của Quốc hội cho rằng: "Điều đáng lưu ý là cơ quan quản lý báo chí nhiều khi phản ứng chậm trước những vụ việc nhạy cảm, để báo chí nước ngoài chủ động đưa tin, hướng dẫn dư luận trong nước”

Cũng theo ông Nguyễn Minh Thuyết, đến nay, cả nước có hơn 700 cơ quanbáo chí Tuy nhiên, đại bộ phận báo, đài hiện nay đều được Nhà nước bao cấp, số cơquan báo chí tự cân đối thu chi chỉ khoảng mười đơn vị và cũng chỉ vài chục ấnphẩm báo chí, một vài đài phát thanh - truyền hình có độc giả, thính giả, khán giảthường xuyên Đây là hậu quả của chính sách bao cấp, thiếu quy hoạch hợp lý trongmột thời gian dài, gây lãng phí lớn về thời gian, công sức và tiền của

Điều đáng lưu ý là cơ quan quản lý báo chí nhiều khi phản ứng chậm trướcnhững vụ việc nhạy cảm, để báo chí nước ngoài chủ động đưa tin, hướng dẫn dưluận trong nước Đơn cử mới đây là vụ Công ty tư vấn quốc tế Thái Bình Dương(PCI) của Nhật hối lộ quan chức VN, trong khi báo chí nước ngoài đưa tin Tòa ánquận Tokyo đã đưa vụ việc ra xét xử, có kết quả rõ ràng nhưng cơ quan chức năngchưa có hướng dẫn gì cho báo chí trong nước đưa tin

Bên cạnh đó, có một số sự kiện chậm được định hướng, để báo chí đưa tin rồimới “thổi còi”, đột ngột dừng thông tin mà không có lời giải thích, gây dư luậnkhông tốt trong nhân dân Hơn nữa, đến nay mới chỉ có cơ quan báo chí và nhà báo

vi phạm Luật báo chí bị xử phạt, còn tổ chức, cá nhân khác vi phạm luật này chưađược các cơ quan có thẩm quyền xử lý đúng mức

Qua khảo sát một số trang báo mạng điện tử và thực tế hoạt động của báo chínước ta trong thời gian qua, có thể thấy rõ đánh giá của ông Nguyễn Minh Thuyết là

có cơ sở Chẳng hạn như vụ việc Công ty tư vấn quốc tế Thái Bình Dương (PCI) hối

lộ ông Huỳnh Ngọc Sỹ Đây là vụ có liên quan tới việc bốn cựu quan chức ngườiNhật của PCI bị truy tố về tội đưa hối lộ Theo Hãng tin Kyodo, các bị cáo bị truy tố

vì đã đưa hối lộ khoảng 90 triệu yen (khoảng 820.000 USD) cho giám đốc Ban quản

lý dự án đại lộ đông - tây và môi trường nước TP.HCM từ năm 2003-2006, liênquan đến dự án xây đường cao tốc

Khi xảy ra vụ việc này, các hãng truyền thông, báo chí nước ngoài và trên cáctrang mạng nước ngoài đưa rất nhiều thông tin xung quanh sự việc trên Trong khi

đó, báo chí Việt Nam chỉ đưa thông tin về vụ việc trên một cách hạn chế

Trong thời gian diễn ra sự việc trên, có nhiều trang thông tin phản động trên

Internet đưa tin: “….rất nhiều người dân Nhật Bản đều biết chuyện ông Huỳnh Ngọc Sĩ được “lì xì” hàng triệu đô la Mỹ bằng tiền mặt, trong khi báo chí Việt Nam thì không ai dám đi tìm hiểu xem ông ta sống thế nào, nhà cửa, gia đình ra sao, con cái học hành ở đâu Không phóng viên nào dám đi tìm phỏng vấn các người cộng

sự hay cấp chỉ huy của ông ta cả….” Rất nhiều thông tin trái chiều từ chí nước

ngoài, trong khi báo chí trong nước lại không tập trung đưa tin, làm rõ sự việc đểđịnh hướng dư luận xã hội trong nước, làm ảnh hưởng xấu đến hình ảnh đất nước

Hai tuần sau khi 4 quan chức PCI bị phía Nhật Bản bắt và được báo chí Nhậtloan tin rộng rãi, báo chí Việt Nam vẫn không có phản ứng Đáng chú ý, trang BBCTiếng Việt đồng loạt đưa tin và có nhiều bài viết bình luận khá sâu về vụ việc trên

như: “Tổng hợp bê bối tham nhũng PCI”, PCI là ‘vụ án trọng điểm”, “Ngừng giải ngân các hợp đồng với PCI”, “Nhật truy tố vụ hối lộ quan chức VN”, “Không nên đưa tin' vụ Nhật hối lộ”, “Phía VN đòi 15% tiền dự án”, “Thay lãnh đạo dự án Đại

lộ Đông-Tây”, “Nhật muốn giám sát vốn ODA tại VN”,

Sau khi sự việc được các hãng truyền thông, các báo nước ngoài đưa tin, gây

“nhiễu” thông tin, khi đó báo chí Việt Nam mới vào cuộc để làm rõ vụ việc Việc