đề tài hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7

Tổ chức hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau...11 IV.. Ước mong lớn nhất của tôi là được truyền thụ kiế

MỤC LỤC

Trang

A PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài 2

II Mục đích nghiên cứu 2

III Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2

IV Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3

V Phương pháp nghiên cứu 3

B PHẦN NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. I Thực trạng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ ở trường Trung học cơ sở: 3

II Một số biện pháp cụ thể hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ: 5

III Tổ chức hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau 11

IV Các cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trong quá trình tổ chức đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7 12

V Kết quả đạt được 13

VI Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm qua thực tiễn áp dụng 14

VII Phạm vi áp dụng 15

VIII Bài học kinh nghiệm 15

C PHẦN KẾT LUẬN……… 16

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài:

Ông bà ta có câu “Trăm nghe không bằng một thấy hoặc học đi đôi với hành” Đã bảy năm trôi qua, tôi đã dạy địa lí lớp 7 Ước mong lớn nhất của tôi

là được truyền thụ kiến thức cho học sinh mình sao cho học sinh có thể đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí nói chung và địa lí 7 nói riêng Tôi có cảm nhận rằng học sinh học địa lí 7 rất yếu

về khâu thực hành Các em đang lười học bài nhưng khi thầy cô hướng dẫn tận tình thì các em phân tích bài thực hành rất mang tính độc lập, tích cực và tự chủ hơn

Với suy nghĩ, trăn trở của một giáo viên nhiều năm giảng dạy môn Địa

lí Trong quá trình dạy học, giáo viên phải đặt mình vào một hoàn cảnh như một người học trò thực thụ trong lớp thì mới hiểu được bài thực hành khó như thế nào? Giải quyết chúng ra sao? Xuất phát từ suy nghĩ trên, mong muốn khắc phục những khó khăn tồn tại trong dạy và học môn Địa lí tại huyện nhà Tôi xin trình bày những suy nghĩ và nghiên cứu của mình về đề tài hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7 đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7.

II Mục đích nghiên cứu:

- Mục đích chính của vấn đề này là giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích

lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7 theo hướng dạy và

học theo phương pháp tích cực Nhờ vào bản đồ, lược đồ mà các em có thể tổ chức các hoạt động học tập địa lí sinh động theo phương pháp tự học, tự rèn luyện kĩ năng

- Giúp các em đọc hiểu, phân tích tổng hợp kiến thức trên lược đồ, bản

đồ từ các bài đã học Qua các bài thực hành mà mình đã phân tích trên lược

đồ, bản đồ mình khắc sâu kiến thức và nhớ lâu hơn

III Đối tượng và khách thể nghiên cứu:

- Khách thể nghiên cứu: giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản

đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7

IV Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

- Giới hạn nghiên cứu: Nêu một số kinh nghiệm đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7

- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 7 trường THCS Định Mỹ

V Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp quan sát: Qua dự giờ thao giảng ở tổ chuyên môn và nghe rút kinh nghiệm

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm

B PHẦN NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

I Thực trạng vấn đề đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ ở trường Trung học cơ sở:

Những khó khăn khi thực hiện đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ ở trường Trung học cơ sở:

- Từ trước đến nay, chúng ta xem bài thực hành chỉ là một bài bình thường Tuy nhiên nó rất quan trọng Bài thực hành sẽ giúp chúng ta tổng hợp các kiến thức đã học, ghi nhận, tổng hợp, so sánh, đánh giá các chương, phần

mà mình đi qua Có thể nói một số không ít giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp, có hiểu biết sâu sắc về bộ môn đã giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích

lược đồ, bản đồ, biểu đồ một cách tường tận Tuy nhiên, cũng không ít giáo

viên còn ít quan tâm tới việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh khi

cho rằng giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ là không quan trọng.

- Qua điều tra khảo sát ở các trường, hầu hết học sinh đều cho rằng: đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ là quá trình bình thường và khá đơn giản Nhưng trong thực tế, khi thực hiện thì đây là một điều không dễ dàng

- Một khó khăn nữa là hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ này chỉ chiếm một thời lượng rất ít trong 1 tiết dạy do đó đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu trước các yêu cầu mà bài tập hoặc bài thực hành mà giáo viên đã giao cho, nhưng nhiều em chưa thực sự tập trung và quan tâm đến yêu cầu mà giáo viên đã giao nên đây cũng là khó khăn lớn đối với giáo viên khi thực hiện dạy một bài thực hành đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ,

do đó:

- Học sinh không xác định được yêu cầu của đề bài

- Học sinh không đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ là gì và việc xử lí bảng số liệu (nếu có)

- Việc hướng dẫn kỹ năng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ còn lúng túng

- Học sinh chưa nắm được các bước tiến hành khi đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ

- Từ đó tỉ lệ học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ thích hợp đối với bài yêu cầu còn thấp, số lượng học sinh biết xác định ngay được

đọc, hiểu phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ đúng chiếm tỉ lệ không cao Do

đó, tôi đã thực hiện khảo sát kĩ năng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu

đồ năm học 2011 - 2012 như sau:

Lớp T/số học sinh Biết đọc, hiểu, phân

tích

Chưa đọc, hiểu, phân

tích

7A3 32 22 10

- Vì vậy kết quả chấm điểm các bài tập thực hành trong quá trình điều tra chưa cao, năm học 2011 - 2012 như sau:

Khối

lớp

SLH

S

Kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên đó là chưa có sự thống nhất về quan điểm:

Thế nào là đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7?

II Một số biện pháp cụ thể hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược

đồ, bản đồ, biểu đồ:

1 Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng đọc, hiểu và phân tích lược đồ, bản đồ:

Đối với việc dạy học Địa lí, lược đồ, bản đồ là nguồn kiến thức quan

trọng và được coi như quyển sách thứ hai của học sinh Tổ chức cho học sinh

làm việc với Lược đồ, bản đồ giáo viên cần lưu ý hướng dẫn học sinh khai

thác kiến thức trên bản đồ theo các bước sau:

Đọc tên lược đồ, bản đồ để biết đối tượng địa lí thể hiện trên lược đồ, bản đồ là gì?

Ví dụ:

Lược đồ, bản đồ địa hình thì đối tượng thể hiện trên bản đồ chủ yếu là

địa hình (các dạng địa hình và sự phân bố của chúng); hoặc bản đồ công nghiệp thì đối tượng thể hiện chủ yếu sẽ là các trung tâm và các ngành công nghiệp

Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên bản

đồ như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì? Bởi các kí hiệu qui ước trên bản đồ là những biểu trưng của các đối tượng, hiện tượng địa lí trong hiện thực khách quan Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh biết thông qua những kí hiệu đó mà rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ

Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên bản đồ để xác định vị trí của các đối tượng địa lí

Dựa vào bản đồ kết hợp với kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ địa lí không thể hiện trực tiếp trên bản đồ (đó là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, các yếu

tố kinh tế với nhau) nhằm giải thích sự phân bố cũng như đặc điểm các đối tượng, hiện tượng địa lí

Ví dụ 1:

Hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ “Lược đồ phân

bố dân cư châu Á” trong SGK Địa lí Lớp 7 (Bài 4: Thực hành: PHÂN TÍCH LƯỢC ĐỒ DÂN SỐ VÀ THÁP TUỔI)

Yêu cầu sử dụng lược đồ: Nhận biết được các khu vực tập trung đông dân, thưa dân của châu Á, các đô thị lớn của châu Á phân bố ở những khu vực nào?

- Tên lược đồ : “Lược đồ phân bố dân cư châu Á, trang 14, bài 14”

- Cách thể hiện: Trên lược đồ phân bố dân cư châu Á, hình 4.4, trang 14, sách giáo khoa địa lí 7, thể hiện dân cư đô thị bằng phương pháp kí hiệu, dân

cư nông thôn bằng phương pháp chấm điểm

Dân số trên lược đồ thể hiện bằng các chấm đỏ (Đối với vùng đông dân thì chấm đỏ dày, thưa dân thì chấm đỏ ít) Các chấm đỏ to hay nhỏ là các đô thị đông dân hay ít dân

Dựa vào kiến thức đã học trong bài và kiến thức ở bài 1, bài 2 và bài 3

giáo viên hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ vào mẫu

bảng 1 dưới đây

Dân cư châu Á Phân bố (tên đô thị, tên

khu vực tập trung đông

Nhận xét

Đô thị trên 8 triệu người

Đô thị 5 – 8 triệu người

Khu vực tập trung đông

dân

Ví dụ 2 Khi dạy Bài 34 SO SÁNH NỀN KINH TẾ CỦA BA KHU

VỰC CHÂU PHI

Yêu cầu sử dụng lược đồ: Hiểu được bình quân thu nhập đầu người ở các nước Châu Phi rất chênh lệch một số nước có thu nhập khá (trên 2500 USD/ người), trong khi một số nước ở mức nghèo đói (dưới 200 USD/ người)

- Tên biểu đồ: Lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước châu Phi (năm 2000)

- Cách biểu hiện: Trên hình 34.1, thể hiện thu nhập bình quân đầu người (USD) của các nước châu Phi bằng phương pháp đồ giải Thang đồ giải trên

lược đồ được phân làm bốn cấp tương ứng với bốn mức thu nhập khác nhau Mỗi nền màu gắn với một vài nước kèm theo với một chỉ số số lượng nhất định thể hiện thu nhập của một vài nước đó

Giáo viên h ng d n đ c, hi u l c đ thu nh p bình quân đ u ng i c a các n c ư ẫn đọc, hiểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ọc, hiểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ập bình quân đầu người của các nước ầu người của các nước ười của các nước ủa các nước ư châu Phi n m 2000, r i ghi n i dung vào b ng d i đây ăm 2000, rồi ghi nội dung vào bảng dưới đây ồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ội dung vào bảng dưới đây ảng dưới đây ư

>1000 USD/

người

< 200 USD/

người

Sau đó giáo viên k t lu n theo b ng đã ghi s n ết luận theo bảng đã ghi sẵn ập bình quân đầu người của các nước ảng dưới đây ẵn.

>1000 USD/

người

Marốc, Angiêri, Tuyniduy, Libi, Aicập, Namibia, Botxoana và Cộng hòa Nam Phi

Bình quân thu nhập đầu người không đều giữa các khu vực: Cộng hòa Nam Phi cao nhất, rồi đến Bắc Phi cuối cùng là Trung Phi

< 200 USD/

người

Buốckinaphaxô, Nigiê, Sát, Etiôpia, Xômali

Trong từng khu vực, sự phân bố bình quân thu nhập đầu người giữa các quốc gia không đều Đối với bài thực hành này giáo viên có thể cho học sinh họp nhóm

2 Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng đọc, hiểu, phân tích sử dụng biểu đồ:

Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh phân tích biểu đồ theo các bước:

- Đọc tiêu đề phía trên hoặc phía dưới biểu đồ, xem biểu đồ thể hiện, hiện tượng gì ?(khí hậu, cơ cấu kinh tế, phát triển dân số )

- Tìm hiểu xem các đại lượng thể hiện trên biểu đồ là gì? (nhiệt độ, lượng mưa, các ngành kinh tế, dân số ) trên lãnh thổ nào và thời gian nào, được thể hiện trên biểu đồ như thế nào? (theo đường, cột, hình quạt ) và trị số các đại lượng được tính bằng gì?(mm, %, triệu người )

- Dựa vào các số liệu thống kê đã được trực quan hóa trên biểu đồ, đối chiếu, so sánh chúng với nhau và rút ra nhận xét về các đối tượng và hiện tượng địa lí được thể hiện

Ví dụ 3: Khi dạy Bài 12: Thực hành: NHẬN BIẾT ĐẶC ĐIỂM MÔI

TRƯỜNG ĐỚI NÓNG

4 Quan sát các biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa dưới đây để chọn ra một biểu đồ thuộc đới nóng Cho biết lí do chọn

- Tên biểu đồ: biểu đồ nhiệt độ lượng mưa của trạm A, B, C, D, E.

- Cách thể hiện: Các đại lượng được thể hiện trên biểu đồ là nhiệt độ và lượng mưa của trạm A, B, C, D, E Nhiệt độ được thể hiện bằng đường đồ thị, lượng mưa được thể hiện bằng hình cột Trị số của nhiệt độ được tính bằng (oC), lượng mưa được tính bằng (mm)

- Dựa vào đường đồ thị thể hiện nhiệt độ của trạm A, B, C, D, E, có sự chênh lệch của các tháng trong năm Có tháng nhiệt độ cao (tháng 7) có tháng nhiệt độ thấp (tháng 1) Chúng ta biết rằng nhiệt độ môi trường đới nóng không bao giờ xuống âm 0C trừ môi trường hoang mạc Sự chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng cao nhất và thấp nhất

- Dựa vào hình cột để xác định lượng mưa có tháng mưa nhiều (từ tháng mấy đến tháng mấy), có tháng mưa ít (từ tháng mấy đến tháng mấy) Sự chênh lệch lượng mưa giữa các tháng cao nhất và thấp nhất

 Từ các phân tích trên giúp học sinh đọc, hiểu biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của các trạm để tìm ra được hai biểu đồ thuộc đới nóng đó là biểu

đồ B và E

III Tổ chức h ướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7

bài thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau.

Để có thể tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, ngoài hình thức

tổ chức học tập tập trung theo lớp như hiện nay, nên tổ chức cho học sinh học tập cá nhân và học tập theo nhóm ngay tại lớp

1 Hình thức học tập cá nhân:

Dạy học theo định hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đòi hỏi có sự cố gắng về trí tuệ và nghị lực cao của mỗi học sinh trong quá trình tự lực giành lấy kiến thức mới Do đó, hình thức tự học tập cá nhân là hình thức học tập cơ bản nhất vì nó tạo điều kiện cho mỗi học sinh trong lớp được tự nghĩ, tự làm việc một cách tích cực để đọc, hiểu, phân tích lược đồ,

bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7

bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7 Việc tiến hành dạy học thông

qua tổ chức hoạt động học tập cá nhân có thể như sau:

- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc, xác định vấn đề trong bài thực hành (chung cho cả lớp) và hướng dẫn (gợi ý) học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành

- Làm việc cá nhân (ghi kết quả ra giấy hoặc trả lời ra phiếu học tập)

- Giáo viên chỉ định một vài học sinh báo cáo kết quả, các học sinh khác theo dõi, góp ý và bổ sung

- Giáo viên tóm tắt, củng cố và chuẩn xác kiến thức

2 Hình thức học tập theo nhóm:

Trong học tập, không phải bất kì nhiệm vụ học tập nào cũng có thể hoàn thành bởi những hoạt động thuần túy cá nhân, có những bài tập, những câu hỏi, những vấn đề đặt ra khó và phức tạp Đòi hỏi các em phải có sự hợp tác giữa các cá nhân mới có thể hoàn thành nhiệm vụ Vì vậy, bên cạnh hình thức học tập cá nhân cần phải tổ chức cho học sinh học tập hợp tác trong các nhóm nhỏ

Tùy theo số lượng học sinh trong mỗi lớp mà giáo viên chia thành bao nhiêu nhóm, thông thường mỗi nhóm có từ 4 - 6 học sinh, tùy mục đích và yêu cầu vấn đề học tập, các nhóm được phân chia ngẫu nhiên hoặc có chủ định (gồm có nam lẫn nữ, cả học sinh khá, trung bình, yếu, kém trong cùng một nhóm) Các nhóm có thể duy trì ổn định trong cả tiết có như vậy thì các em

Các bước tiến hành tổ chức học tập theo nhóm có thể như sau:

- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc, xác định vấn đề trong bài thực hành (chung cho cả lớp) và hướng dẫn (gợi ý) học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành

- Làm việc nhóm (ghi kết quả ra giấy hoặc trả lời ra phiếu học tập)

- Thảo luận chung (các nhóm nhận xét, đóng góp ý kiến và bổ sung cho nhau)

- Sau cùng giáo viên nên có nhận xét ngắn gọn về tình hình làm việc của các nhóm để kịp thời động viên khuyến khích các nhóm làm việc tốt và rút kinh nghiệm cho các nhóm làm việc chưa tốt Có thể cho điểm nếu cần thiết

IV Các cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trong quá trình tổ chức đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7

* Cơ sở lý luận:

Do các em chưa hiểu về khái niệm bản đồ và đặc điểm chung của môn địa lí 7 ra sao vì thế chúng ta phải cung cấp cho các em kiến thức cơ bản

1 Khái niệm về bản đồ

- Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ tương đối chính xác về một khu vực hay toàn bộ bề mặt Trái Đất (Sách giáo khoa địa lí 6)

- Bản đồ giáo khoa là biểu hiện thu nhỏ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng trên cơ sở toán học, bằng ngôn ngữ bản đồ, phương tiện (đồ họa) phản ánh sự phân bố, mối quan hệ của khách thể và mục đích tương ứng với nội dung và phương pháp của môn học, phù hợp với trình độ phát triển trí óc của học sinh lớp 7

- Lược đồ là bản đồ đơn giản, thường không có lưới bản đồ Nó cho chúng ta khái niệm chung về hiện tượng, sự kiện đã được biểu hiện trên bản

đồ, nêu bật được những nét cơ bản của chúng

2 Đặc điểm môn Địa lí: