Hệ thống DVCC Hà Nội đang bị phá vỡ và kêu cứu chưa có giải pháp triệt để nhằm ổn định mạng lưới phục vụ đời sống từ cấp thành phố đến quận, khu dân cư....Việc bố trí các công trình kiến
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ XÂY DỰNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
Trang 2Luận án được hoàn thành tại Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Hồng Thục
Phản biện 1: PGS.TSKH Nguyễn Văn Đỉnh
Phản biện 2: TS Nguyễn Tiến Thuận
Phản biện 3: PGS.TS Tôn Thất Đại
Luận án được bảo vệ tại hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại: Vào hồi giờ ngày tháng năm 2014
Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia, Thư viện Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
Trang 3-1-
PHẦN MỞ ĐẦU
1.Lý do chọn đề tài
Trên thế giới, xây dựng hệ thống dịch vụ công cộng (DVCC) đô thị
là một trong những lý thuyết cơ bản để xây dựng tất cả các đô thị Hệ thống này đều được nghiên cứu xây dựng thành các dạng Trung tâm DVCC từ các quy mô: vùng đô thị, thành phố, quận, phường xã đến khu nhà ở (cực lớn, lớn, trung bình, nhỏ, rất nhỏ) tuỳ theo cấp phục
vụ và độ lớn dân cư Ở Việt Nam, hệ thống các trung tâm DVCC của những đô thị thời Pháp thuộc vẫn được bảo lưu và kế thừa các dịch
vụ nhỏ dạng “ phố hàng” của đô thị truyền thống Tại Hà nội, thời kỳ thuộc địa cũng đã phát triển mới các trung tâm công cộng theo kiểu hiện đại, các trung tâm mới này vẫn song song tồn tại với hệ thống dịch vụ đời sống kiểu phố hàng của dân cư bản địa tại khu 36 phố phường (nay còn gọi là khu phố cổ), làm nên đặc trưng rất riêng của thành phố này
Hệ thống này đến nay đã quá tải do dân số nội thành lên hơn 2,5 triệu
và còn thêm sức ép của các văn phòng cao tầng đang xây tại trung tâm thành phố đang ngày một gia tăng Hệ thống DVCC Hà Nội đang bị phá vỡ và kêu cứu chưa có giải pháp triệt để nhằm ổn định mạng lưới phục vụ đời sống từ cấp thành phố đến quận, khu dân cư Việc bố trí các công trình kiến trúc dịch vụ đời sống hàng ngày tiện ích, hợp lý đang là vấn đề cấp thiết để ổn định chức năng, sinh hoạt và trật tự đô thị, nâng cao đời sống dân cư
Chính vì vậy, Luận án chọn đề tài “Kiến trúc Tổ hợp dịch vụ công cộng đời sống trong các khu vực đô thị trung tâm của Hà Nội”(
Lấy đô thị nội đô mở rộng làm phạm vi nghiên cứu) là cấp thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn
2.Mục tiêu nghiên cứu
Trang 4-2-
- Ứng dụng lý thuyết tổ hợp DVCC đời sống để xây dựng các cấu trúc hoạt động cơ bản của tổ hợp DVCC đời sống theo các cấp độ quy mô dân số, chức năng, đặc thù địa điểm và phù hợp với điều kiện của Hà Nội
- Xây dựng mô hình và các giải pháp tổ chức không gian kiến trúc tổ hợp DVCC đời sống phù hợp với khu vực đô thị nội đô mở rộng thuộc đô thị trung tâm của Hà Nội
3.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1.Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung chính vào nghiên cứu các công trình DVCC đời sống trong đô thị trung tâm Hà Nội theo 7 nhóm sau: Nhóm 1: Thương mại đời sống Nhóm 2: Chăm sóc sức khoẻ Nhóm 3: Văn hoá tinh thần Nhóm 4: Vui chơi giải trí Nhóm 5: Dịch vụ hành chính và Hành chính công Nhóm 6: Giáo dục, Nhóm 7: ATM, bưu điện, điểm trung chuyển nội đô
3.2.Phạm vi nghiên cứu
Luận án lựa chọn khu vực đô thị nội đô mở rộng thuộc đô thị trung tâm thủ đô Hà Nội làm phạm vi nghiên cứu
4.Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp khảo sát thực địa
Phương pháp hồi cứu (nghiên cứu lại)
Phương pháp điều tra xã hội học
Trang 5-3-
5.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
- Đây là nghiên cứu đầu tiên về Tổ hợp DVCC đời sống trong giai đoạn Thủ đô Hà nội mở rộng nên kết quả của nó sẽ đóng góp và làm phong phú thêm các dạng tổ chức DVCC đô thị ở VN ngoài các loại hình DVCC truyền thống ở đô thị
- Nhận dạng và đánh giá các nhu cầu cũng như mức độ cung ứng DVCC trong đô thị theo các điều tra xã hội học một cách khoa học, nhằm cung cấp một bức tranh rõ nét về hệ thống DVCC đô thị hiện nay ở Hà nội Góp phần xác định các hoạt động công cộng mới thông qua việc đề xuất loại hình kiến trúc Tổ hợp DVCC thích ứng với điều kiện đặc thù của Hà nội
5.Cấu trúc của luận án
Luận án bao gồm 3 phần: Mở đầu, Nội dung, Kết luận Phần nội dung bao gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan về dịch vụ công cộng (DVCC) đô thị
và kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống
Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức không gian
các Tổ hợp DVCC đời sống trong khu vực đô thị nội đô mở rộng (thuộc đô thị trung tâm) của Hà Nội
Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận về tổ chức không
gian kiến trúc của Tổ hợp DVCC đời sống tại Hà Nội
Danh mục tài liệu tham khảo
Trang 6-4-
Kinh tế dịch vụ là một trong những yếu tố quan trọng nhất
để xây dựng kinh tế đô thị Có thể nhận thấy bước chuyển quan trọng của việc cung ứng dịch vụ từ mô hình “kinh tế phục vụ” trong kinh tế
đô thị cổ điển sang mô hình “kinh tế dịch vụ ” trong kinh tế đô thị hiện đại Theo đó, dịch vụ được “phân tách chức năng” cho các thành phần kinh tế khác nhau, phát triển thành các công trình dịch vụ đơn năng tập trung cao ở các khu trung tâm tạo thành các “trung tâm dịch vụ” Trong bối cảnh quỹ đất khan hiếm ở hầu hết các đô thị, các
“trung tâm dịch vụ” có xu hướng phát triển thành các “Tổ hợp DVCC đa chức năng” tồn tại song song với các công trình đơn chức
năng đã có
Hình 1.1: Chuyển hóa mô hình cung ứng DVCC qua các giai đoạn
Từ đó ta có khái niệm kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống là 1 một loại hình kiến trúc mới, đa năng gồm một hay nhiều khối kiến trúc tạo thành “Kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống” Nó phụ thuộc vào
vị trí quy hoạch, quy mô dân số phục vụ, nhu cầu sử dụng, khả năng cung ứng và kinh tế đầu tư cho cơ sở vật chất và tổ chức hoạt động
1.2.Tổng quan về kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống trên thế giới
Trên thế giới đã hình thành các Tổ hợp DVCC đời sống chủ yếu ở các thành phố nhỏ dân số khoảng 30.000 và ở khu vực trung tâm của các thành phố Các dạng Tổ hợp DVCC theo các quan hệ: độ thống nhất của chức năng, công nghệ, quỹ nhà, lãnh thổ đất đai và nhu cầu tiêu dùng
Trang 7-5-
- Tại Pháp, Le Corbusier và một số nhà quy hoạch đã thiết kế ra các
tổ hợp nhà ở và DVCC gồm một công trình nhà ở kết hợp với khu nhà trẻ, cửa hàng DVCC thiết yếu, khu vực vui chơi giải trí và giải phóng quỹ đất để làm không gian cây xanh
- Cộng hòa liên bang Nga đã chuyển sang xây dựng các công trình dạng tháp với hình khối đơn giản khúc triết với nội dung chính là tổ hợp đa chức năng trong một công trình
Thế giới đã có quy phạm DVCC theo quy mô dân số cho các
“thành phố đơn vị” khoảng 100.000 -120.000 dân
Bảng 1.1: Tiêu chuẩn quốc tế cho các nhóm dịch vụ/120.000 dân
1 Nhóm thương mại đời sống 98210
5 Nhóm: Hành chính, dịch vụ công 85200
7 Nhóm điểm đỗ xe, Bus stop, ATM… 53000
Bảng 1.2: Các cấp độ quy mô dân số và các dạng trung tâm DVCC tương ứng
TT Các cấp độ dân sô Các dạng trung tâm DVCC
Trang 8-6-
- Thời kỳ Pháp thuộc: Kiến trúc DVCC đời sống phát triển tự phát theo mô hình “phân tách chức năng” biểu hiện qua các hình thái quy hoạch kiến trúc: Đường và khu, hình thành các trung tâm công cộng
- Thời kỳ bao cấp: Tiếp tục phát triển các công trình kiến trúc đơn năng theo mô hình "phân tách chức năng" thời kỳ Pháp thuộc, duy trì
mô hình "hỗn hợp chức năng" dạng phố hàng, đình, chợ của đô thị truyền thống
-Kiến trúc DVCC thời kỳ đổi mới: Công trình DVCC phát triển theo
2 hướng: Công trình đơn chức năng (phát triển ồ ạt nhà thương mại mặt phố và dịch vụ vỉa hè )và Tổ hơp DVCC đa năng Cần hoàn thiện lý luận để phát triển loại hình Tổ hợp DVCC đa năng
- Xu hướng xây dựng kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống hiện nay : Xuất hiện các trung tâm công cộng mới, phát triển kiến trúc Tổ hợp DVCC đa năng tại các trung tâm
- Xuất hiện các quan điểm mới phát triển tổ hợp với truyền thống kiến trúc Việt Nam: Kế thừa tính đa năng trong kiến trúc truyền thống, lối sống sinh hoạt cộng đồng đa chức năng trong đô thị truyền thống Việt Nam
- Hiện trạng về quy hoạch, kiến trúc DVCC ở Hà Nội:
Đặc điểm 1: Các khu vực dân cư cũ, hệ thống DVCC tương đối đầy
đủ, cơ sở vật chất tốt, tuy nhiên phân bổ chưa hợp lý dẫn đến thiếu chức năng cho các khu dân cư
Đặc điểm 2: Đất quy hoạch cho DVCC bị chuyển đổi chức năng, các
công trình dịch vụ sử dụng chung cơ sở vật chất và phát triển các chức năng tự phát ở các đô thị mới
Đặc điểm 3: Công trình DVCC đời sống bị thiếu hụt nghiêm trọng về
quy mô, diện tích và loại hình đặc biệt là ở một số khu vực ngoại thành Hà Nội
Trang 9-7-
Đặc điểm 4: Công trình DVCC đời sống phát triển theo hướng đơn
năng nên không sử dụng thường xuyên, lại phân tán nhỏ lẻ đến nay
đã trở nên lạc hậu, xu hướng đa năng hóa các công trình DVCC là trở nên tất yếu
Đặc điểm 5: Kiến trúc DVCC nằm phân tán, hình thức chưa được
quan tâm dẫn đến không tạo thành các trung tâm DVCC đô thị, chưa góp phần làm nên bộ mặt đô thị
- Một số ví dụ về Kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống được xây dựng tại Hà Nội hiện nay(Big C, Keang nam, Royal city, Time city )
- Hình thành các bối cảnh xuất hiện Tổ hợp DVCC: Các khu tập thể
cũ (5.000 dân) Các khu đô thị mới (15.000 dân) Các khu Tổ hợp mới hình thành (30.000 dân)
- Ví dụ về công trình Tổ hợp DVCC đa chức năng ở Hà Nội: Royal city, BigC, Time city
1.5.Tình hình nghiên cứu về tổ chức không gian DVCC trên thế giới và tại Việt Nam
Trên thế giới và ở Việt Nam, đã có nhiều nghiên cứu về tổ chức không gian DVCC, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào nói về “Kiến trúc Tổ hợp DVCC đời sống”, chính vì vậy, luận án nghiên cứu việc xây dựng, phát triển hệ thống DVCC theo hướng tổ hợp các dịch vụ của 2 nhóm A,B để tạo thành "Tổ hợp DVCC đời sống" với 2 mục tiêu chính: (1) tương ứng với các cấp độ dân cư và (2) phù hợp với các điều kiện văn hóa, xã hội, lối sống đặc thù đô thị trung tâm HN
Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức không gian các
Tổ hợp DVCC đời sống trong khu vực đô thị nội đô mở rộng (thuộc đô thị trung tâm) của Hà Nội
2.1.Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Trang 10-8-
Hình 2.1 Phương pháp luận nghiên cứu
2.2.Lý thuyết phát triển DVCC trong đô thị
- Tổ chức hệ thống DVCC đô thị - các yếu tố tác động
+Yếu tố về địa lý tự nhiên
+Yếu tố dân cư
+Phân bố mạng lưới cư trú
+Các yếu tố kinh tế đô thị
Trang 11-9-
+Cấu trúc hạ tầng kỹ thuật
+Các yếu tố về xã hội
+Mối quan hệ giữa nhu cầu dân cư và quĩ thời gian của cá nhân
Hình 2.2 Mối quan hệ giữa nhu cầu và quỹ thời gian dân cư +Đầu tư xây dựng cơ sở vật chất cho dịch vụ công cộng
+Ảnh hưởng của tiến bộ khoa học kỹ thuật
- Cấu trúc phục vụ của hệ thống DVCC đô thị
- Các thành phần cơ bản của cấu trúc DVCC:
Hình 2.3 Các thành phần của cấu trúc DVCC
- Phân bổ quỹ thời gian cho DVCC
Hình 2.4 Phân bổ quỹ thời gian dành cho DVCC -Phân bổ các nhóm DVCC cơ bản trong đô thị (3 nhóm)
Trang 12-10-
Hình 2.5 Các nhóm DVCC cơ bản
2.3.Các cơ sở pháp lý trong phát triển DVCC đô thị
- Cơ sở tính toán quy mô và chức năng cho hệ thống dịch vụ theo tiêu chuẩn quốc tế: Cơ sở tính toán, Các chỉ tiêu
- Cơ sở pháp lý trong phát triển quy hoạch, kiến trúc DVCC đô thị ở Việt Nam: Với quy mô dân số dưới 100.000 dân, Tiêu chuẩn Việt Nam chỉ quy định xây dựng đô thị ở 2 cấp độ dân số 4.000 và 50.000 dân, TCXDVN không quy dịnh tiêu chuẩn cho các loại hình dịch vụ nên phát sinh nhiều vấn đề bất cập, Tiêu chuẩn cho DVCC còn thiếu
so với quốc tế, nên phải sử dụng tiêu chuẩn quốc tế để tính toán cho
Tổ hợp DVCC đời sống
2.4.Cơ sở tổ chức không gian Tổ hợp DVCC đời sống ở HN
2.4.1.Cơ sở lý luận về tổ chức không gian Tổ hợp DVCC đời sống
ở Hà Nội
- Phân loại Tổ hợp DVCC đời sống
- Phân loại theo quy mô dân số phục vụ (4 dạng)
+ Tổ hợp kiến trúc DVCC đời sống phục vụ 2000 -5000 dân
Trang 13-11-
+ Tổ hợp kiến trúc DVCC đời sống phục vụ 10.000-15.000 dân + Tổ hợp kiến trúc DVCC đời sống phục vụ 20.000-30.000 dân + Tổ hợp kiến trúc DVCC đời sống phục vụ 30.000-50.000 dân
- Phân loại theo đặc thù địa điểm (3 dạng)
+Tổ hợp DVCC đời sống tại khu vực dân cư cũ
+Tổ hợp DVCC đời sống tại khu vực đô thị mới
+Tổ hợp DVCC đời sống tại khu vực ngoại thành, nông thôn
- Phân loại theo chức năng của Tổ hợp (5 dạng)
Hình 2.6 Các nhóm chức năng của Tổ hợp DVCC đời sống -Các thành phần của hệ thống DVCC đời sống đô thị
Nội dung hoạt động của hệ thống DVCC đời sống tại đô thị NĐMR theo 2 nhóm A và B
Bảng 2.1 Nội dung hoạt động dịch vụ Nhóm A và nhóm B
1 Buôn bán nhỏ 1 Dịch vụ sức khoẻ và chữa bệnh
2 Thực phẩm xã hội 2 Chăm sóc người già, khuyết tật
3 Dịch vụ đời sống hàng ngày 3 Giáo dục
4 Dịch vụ tiện ích công cộng 4 Thể dục, Thể thao và giải trí
5 Hành chính 5 Du lịch cuối tuần
6 Dịch vụ tài chính tín dụng 6 Văn hoá biểu diễn
Trang 14-12-
Phạm vi dịch vụ theo các cấp độ quy mô dân số
1.Nhóm các hệ thống dân cư với dân số 50.000-120.000 dân
2.Nhóm các hệ thống dân cư với dân số 30.000-50.000 dân
3.Nhóm các hệ thống dân cư với dân số 20.000-30.000 dân
4.Nhóm các hệ thống dân cư với dân số 10.000 -15.000 dân
5.Nhóm các hệ thống dân cư với dân số đến 5.000 dân
Cấu trúc của hệ thống DVCC đời sống tại NĐMR
Hình 2.6 Cấu trúc quy hoạch của đô thị NĐMR
- Các cấu trúc cơ bản để tổ chức không gian cho Tổ hợp DVCC đời sống:
- Quy mô nhỏ: Tập trung, tuyến
- Quy mô vừa: Tập trung, tuyến, nhóm, tuyến - nhóm,
- Quy mô lớn, cực lớn: Tập trung, tuyến, nhóm, tuyến - nhóm, mạng, hỗn hợp
2.4.2.Cơ sở thực tiễn để phát triển Tổ hợp DVCC đời sống tại HN
-Điều tra xã hội học về nhu cầu dân cư: Nhu cầu của người dân chưa thực sự được đáp ứng đầy đủ ở các nhóm dịch vụ Người dân có nhu cầu cao ở 3 nhóm dịch vụ chính:
+Các nhu cầu sinh hoạt thương mại, đời sống thiết yếu hằng ngày
Trang 15-13-
+Các nhu cầu sinh hoạt văn hóa giải trí tinh thần
+Các nhu cầu tổng hợp: thương mại, văn hóa, y tế, giáo dục
-Các điều kiện khí hậu, tự nhiên
-Các điều kiện văn hóa xã hội lối sống
+ Điều kiện xã hội: thống kê dân số các phường, xã của Quận Hoàng Mai và Huyện Thanh Trì cho thấy hầu hết các quận huyện có phân
bổ dân cư ở 3 dạng: Có 7 phường xã dân số dưới 10.000 người, có 12 phường, xã dân số từ 10.000 - 20.000 người
có 10 phường xã dân số từ 20.000 - 30.000 người
+ Điều kiện văn hóa, lối sống: Xu hướng sinh hoạt cộng đồng quần
tụ gắn bó với thiên nhiên cao của người dân; tồn tại phương thức
“buôn bán nhỏ”, thói quen đi chợ hằng ngày trong đời sống cư dân; sinh hoạt dân cư gắn với không gian đa chức năng trong truyền thống
+ Các điều kiện kinh tế - kĩ thuật: Chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng giảm dần tỷ trọng khu vực nông, lâm thủy sản và tăng dần tỷ trọng khu vực dịch vụ; khu vực dịch vụ tăng trưởng ổn định trong vòng 10 năm trở lại đây; khu vực dịch vụ chiếm tỷ trọng cao trong
cơ cấu kinh tế và đóng góp cho tăng trưởng GDP luôn cao nhất so với các khu vực còn lại
+ Các điều kiện đặc thù phát triển không gian theo quy hoạch đô thị nội đô mở rộng:
Đặc điểm 1: Quy mô đô thị lớn, mật độ dân số cao
Đặc điểm 2: Đô thị có tiềm năng phát triển tuyến phố thương mại Đặc điểm 3: Hình thành các Tổ hợp DVCC đời sống
Đặc điểm 4: Hình thành trung tâm Quận Huyện
Đặc điểm 5: Hình thành trung tâm tài chính, văn hóa, thương mại
2.5.Các yêu cầu tổ chức không gian Tổ hợp DVVCC đời sống
