DẪN LUẬN 1. Lý do chọn đề tài Trong xu hướng phát triển của đa văn hóa và hội nhập văn hóa hiện nay, việc tìm hiểu văn hóa của các dân tộc trên thế giới ngày càng trở thành một yêu cầu cấp thiết. Cùng với Phật giáo và Kitô giáo, Hồi giáo là một tôn giáo lớn trên thế giới với rất nhiều tín đồ, nhưng nghiên cứu văn hóa Hồi giáo ở Việt Nam vẫn còn là những điều mới mẻ. Hiện tại, ở nước ta chưa có nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực này. Vấn đề về phụ nữ Hồi giáo trên thế giới hiện nay đang là một vấn đề khá nhạy cảm và gây ra những cuộc tranh luận chưa có hồi kết giữa các trường phái có quan điểm đối lập nhau. Nghiên cứu người phụ nữ trong thế giới Hồi giáo Ả rập từ trước đến nay chưa được giới khoa học trong nước quan tâm, thêm vào đó các công trình nghiên cứu ở nước ngoài chủ yếu từ góc độ xã hội học, sử học, dân tộc học, tôn giáo học, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu ở góc độ văn hóa học. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong phạm vi tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh mà người viết bao quát được, chúng tôi tiến hành phân chia tài liệu tham khảo thành bốn mảng nội dung chính gồm: (1) Các công trình nghiên cứu về văn hóa Hồi giáo Ở Việt Nam cho đến nay đã có các tài liệu, công trình liên quan đến đề tài như : Bán đảo Ả rập của Nguyễn Hiến Lê (1994), Islam Hồi giáo của nhóm tác giả Nguyễn Đức, Thế Trường, Lê Yên (2002), Đạo Hồi và thế giới Ả rập của Nguyễn Thọ Nhân (2004), v.v… Ở các nước phương Tây có các công trình sau: History of the Arabs (Lịch sử dân tộc Ả rập) của Hitti Philip (1961), Lịch sử văn minh Ả rập của Will Durant (1975), Tìm hiểu các nền văn minh thế giới của Fernand Braudel (1992), Lịch sử Trung Đông 2000 năm trở lại đây của Lewis Bernard (1995), Question de Geopolitique (Các vấn đề địa chính trị) của Yves Lacoste (1998), v.v..
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LÊ THỊ NGỌC ĐIỆP
NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN HÓA HỒI GIÁO
QUA KINH QUR’AN VÀ VĂN HỌC Ả RẬP
Chuyên ngành: VĂN HÓA HỌC
Mã số: 62.31.70.01
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2014
Trang 2DẪN LUẬN
1 Lý do chọn đề tài
Trong xu hướng phát triển của đa văn hóa và hội nhập văn hóa hiện nay, việctìm hiểu văn hóa của các dân tộc trên thế giới ngày càng trở thành một yêu cầucấp thiết Cùng với Phật giáo và Kitô giáo, Hồi giáo là một tôn giáo lớn trên thếgiới với rất nhiều tín đồ, nhưng nghiên cứu văn hóa Hồi giáo ở Việt Nam vẫn còn
là những điều mới mẻ Hiện tại, ở nước ta chưa có nhiều công trình nghiên cứu vềlĩnh vực này
Vấn đề về phụ nữ Hồi giáo trên thế giới hiện nay đang là một vấn đề khánhạy cảm và gây ra những cuộc tranh luận chưa có hồi kết giữa các trường phái
có quan điểm đối lập nhau Nghiên cứu người phụ nữ trong thế giới Hồi giáo Ảrập từ trước đến nay chưa được giới khoa học trong nước quan tâm, thêm vào đócác công trình nghiên cứu ở nước ngoài chủ yếu từ góc độ xã hội học, sử học, dântộc học, tôn giáo học, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu ở góc độ văn hóahọc
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong phạm vi tài liệu tiếng Việt và tiếng Anh mà người viết bao quát được,chúng tôi tiến hành phân chia tài liệu tham khảo thành bốn mảng nội dung chínhgồm:
(1) Các công trình nghiên cứu về văn hóa Hồi giáo
Ở Việt Nam cho đến nay đã có các tài liệu, công trình liên quan đến đề tài
như : Bán đảo Ả rập của Nguyễn Hiến Lê (1994), Islam Hồi giáo của nhóm tác giả Nguyễn Đức, Thế Trường, Lê Yên (2002), Đạo Hồi và thế giới Ả rập của
Nguyễn Thọ Nhân (2004), v.v… Ở các nước phương Tây có các công trình sau:
History of the Arabs (Lịch sử dân tộc Ả rập) của Hitti Philip (1961), Lịch sử văn minh Ả rập của Will Durant (1975), Tìm hiểu các nền văn minh thế giới của
Fernand Braudel (1992), Lịch sử Trung Đông 2000 năm trở lại đây của Lewis Bernard (1995), Question de Geopolitique (Các vấn đề địa chính trị) của Yves
Lacoste (1998), v.v
Trang 3Các công trình ở Việt Nam và nước ngoài chủ yếu nghiên cứu về (1) lịch sửHồi giáo, sự ra đời, sự hình thành và phát triển đế quốc Hồi giáo; và (2) văn hóa
và văn minh Ả rập – Hồi giáo Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu tổngquan về văn hóa Hồi giáo nhưng các tác giả cũng đã đề cập phân tích khá sâu vaitrò, vị trí người phụ nữ trong xã hội Hồi giáo
(2) Các công trình nghiên cứu về nữ quyền Hồi giáo
Ở Việt Nam: Các bài viết “Địa vị của người phụ nữ trong thế giới Hồi giáo”
của Nguyễn Văn Dũng (2005) và “Quyền phụ nữ ở các nước theo đạo Hồi” củaNguyễn Trọng Quang (2006), “Phụ nữ, tôn giáo và vấn đề phát triển” của Nguyễn
Xuân Nghĩa (2005, 2006), v.v Ở nước ngoài: Khai sinh khuynh hướng nhận
thức mới về phụ nữ, với tư cách là nữ tín đồ Hồi giáo viết về phụ nữ Hồi giáo,
trong Muslim Women (Phụ nữ Hồi giáo) Freda Hussain (1984) đã thu thập những
bài thuyết trình của nhiều tác giả và biên tập lại
Bên cạnh đó còn có các công trình như Feminism and Religion (Nữ quyền và
tôn giáo) của Rita M Gross (1997), Feminist Anthropology – Past, Present, and Future (Nhân học nữ quyền – quá khứ, hiện tại và tương lai) của Pamela L.
Geller (2007), v.v…
(3) Các công trình nghiên cứu về kinh Qur’an và người phụ nữ Hồi giáo
trong kinh Qur’an
Ở nước ngoài , những công trình nghiên cứu về kinh Qur’an, chủ yếu nghiên
cứu về ngôn ngữ, văn phong được thể hiện trong kinh Qur’an.
Những công trình nghiên cứu về người phụ nữ Hồi giáo trong kinh Qur’an, ở
Việt Nam hướng nghiên cứu này mới chỉ là các bài viết biệt lập, chưa có công
trình nghiên cứu chuyên sâu Tài liệu ngoại văn thuộc nhóm chủ đề này , có các
công trình Women in the Qur’an, Traditions, and Interpretation (Phụ nữ trong
kinh Qur’an, truyền thống và sự giải mã) , tác giả Barbara Freyer Stowasser
(1996), Believing Women in Islam (Đức tin của phụ nữ trong đạo Hồi), tác giả
Asma Barlas (2002) Các tác giả đều tập trung vào vấn đề đang gây khá nhiều
tranh cãi về nội dung trong kinh Qur’an, đó là kinh Qur’an có thừa nhận và ủng
hộ sự tự do của phụ nữ hay không?
Trang 4(4) Các công trình nghiên cứu người phụ nữ Hồi giáo qua văn học Ả rập Cả
trong nước và ngoài nước hầu như chưa có công tr ình nghiên cứu chuyên sâu nàoĐiểm qua lịch sử nghiên cứu vấn đề có thể thấy những công trình, những bàiviết liên quan đến phụ nữ Hồi giáo Ả rập trên thế giới là khá phong phú, song tàiliệu xuất bản ở Việt Nam không nhiều Ở Việt Nam, vấn đề người phụ nữ Hồigiáo chỉ được giới thiệu trong khuôn khổ những dạng bài viết biệt lập, thiếu sựtiếp cận mang tính liên ngành, chưa có công trình đư ợc in thành sách Trên thực
tế, cả ở nước ngoài và Việt Nam từ góc nhìn văn hóa, chưa có một công trình nào
đi sâu nghiên cứu vấn đề này một cách có hệ thống và toàn diện
3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Mục đích: Từ góc nhìn văn hóa học, nghiên cứu người phụ nữ Hồi giáo qua
các nguồn tư liệu kinh Qur’an và văn học Ả rập để làm rõ địa vị, vai trò, tâm hồn,
khát vọng của người phụ nữ Hồi giáo Ả rập; tìm hiểu những nguyên nhân lịch
sử-xã hội ảnh hưởng, tác động đến đời sống và phẩm cách của họ.
Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu địa vị, vai trò người phụ nữ Hồi giáo Ả
rập trong các quan hệ gia đình, xã hội, qua đó, làm nổi bật văn hóa giới trongquan hệ với văn hóa tôn giáo ở khu vực này
Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát kinh Qur’an và một số tác phẩm văn học, liên
hệ thực tế văn hóa Hồi giáo Ả rập, chủ yếu liên quan các nước Ả rập Saudi,Bahrain, Kuwait, Qatar, Oman, Yemen, các tiểu vương quốc Ả rập thống nhất(UAE), qua quá trình hình thành, phát triển văn hóa Hồi giáo, từ thời kỳ Hồi giáo
ra đời cho đến thời kỳ hiện đại ngày nay
4 Khung lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu, p hương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu
Khung lý thuyết theo hướng tiếp cận địa văn hóa, sử văn hóa; vận dụng các
lý thuyết văn hóa: tiến hoá luận (Evolutionism), chức năng luận (Functionism),chủ nghĩa vật chất văn hoá (Cultural materialism), cấu trúc luận (Contructionism),quá trình luận (Processualism/ Transactionalism), nữ quyền luận (Feminism) đểtìm hiểu vấn đề
Trang 5Giả thuyết nghiên cứu tập trung vào một số vấn đề chủ yếu: ảnh hưởng củayếu tố địa văn hóa, lịch sử văn hóa dân tộc và khu vực đối với sự phân biệt vai trò
giới trong xã hội Hồi giáo Ả rập; Kinh Qur’an với tư cách điển chế tôn giáo,
chính trị, đạo đức của Hồi giáo thể hiện sự phân biệt giới trong nhiều lĩnh vực củaquan hệ gia đình và xã hội; Qua văn học dân gian và văn học hiện đại Ả rập có thểthấy sự phản ánh chân thực cuộc sống, tính cách cũng như khát vọng của ngườiphụ nữ Hồi giáo từ truyền thống tới hiện đại; Với ảnh hưởng phương Tây, vănhóa Hồi giáo Ả rập có những biến đổi khá quan trọng trong nhiều lĩnh vực vềquan hệ giới
Phương pháp nghiên cứu: vận dụng các phương pháp hệ thống, phương pháp liên ngành, phương pháp so sánh, phương pháp nghiên cứu văn bản.
Tư liệu khảo sát chính là kinh Qur’an, Ngàn lẻ một đêm, các tác phẩm văn
học hiện đại; chúng tôi khái quát vấn đề người phụ nữ qua tiến trình lịch sử; phântích, lý giải địa vị, vai trò của người phụ nữ trong văn hóa Hồi giáo Ả rập và làmnổi bật những đặc điểm riêng biệt qua so sánh với người phụ nữ trong văn hóaPhật giáo và Ki tô giáo
5 Kết quả và đóng góp của luận án
Về giá trị khoa học:
(1) Góp phần nghiên cứu văn hóa Hồi giáo Ả rập, vấn đề vốn chưa đượcquan tâm nghiên cứu ở Việt Nam
(2) Đóng góp tri thức, phương pháp, lý luận cho hướng nghiên cứu văn hóa
giới trong quan hệ với văn hóa tôn giáo.
Về giá trị thực tiễn:
(1) Luận án góp phần tìm hiểu vai trò, vị trí người phụ nữ Hồi giáo Ả rập,nhận định, đánh giá những vấn đề liên quan đến giới và trào lưu nữ quyền, trongbối cảnh hội nhập toàn cầu
(2) Kết quả nghiên cứu có thể trở thành tư liệu tham khảo cho học phần vănhóa Hồi giáo, văn hoá giới, văn hoá tôn giáo
6 Kết cấu và qui cách trình bày luận án:
Phần chính văn: Ngoài phần Dẫn nhập, Kết luận, luận án có 3 chương:
Trang 6Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn, trình bày khung lý thuyết nghiên cứu
và xác định hệ tọa độ văn hóa Hồi giáo Ả rập
Chương 2: Người phụ nữ trong văn hóa Hồi giáo Ả rập qua kinh Qur’an,
khảo sát kinh Qur’an như một điển chế tôn giáo, chính trị, luật pháp, đạo đức quy
định địa vị, bổn phận người phụ nữ trong các thiết chế gia đình và xã hội
Chương 3: Người phụ nữ trong văn hóa Hồi giáo qua văn học Ả rập phân
tích tập truyện dân gian Ngàn lẻ một đêm và một số tác phẩm văn xuôi hiện đại,
cho thấy sự phản ánh chân thật cuộc sống, phẩm chất, khát vọng của người phụnữ
Phần tài liệu tham khảo 14 trang gồm 177 tài liệu; Phần tư liệu khảo sát 1trang gồm 10 tài liệu; Phần phụ lục 85 trang gồm 3 phụ lục
Cách thức ghi dẫn nguồn: Phần dẫn nguồn, chúng tôi đặt ngay sau ý hoặcđoạn trích dẫn, chúng tôi thống nhất cách ghi trích dẫn theo phương thức: [tên tácgiả năm xuất bản: số trang], chẳng hạn [Nguyễn Thọ Nhân 2004 : 45]
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1 Cơ sở lý luận
1.1.1 Giới và nghiên cứu giới trong văn hóa
(a) Khái niệm về giới (gender), phụ nữ (woman, female), nữ quyền (feminism)
Giới (Gender): được sử dụng như một thuật ngữ chỉ sự khác biệt của từng
giới Từ góc độ văn hoá học, Chris Barker định nghĩa “Giới là sản phẩm của một
phức hợp rộng, gồm các tập tục, phong tục phổ biến và những khuôn mẫu của một nền văn hóa đặc thù Đặc trưng và nhiệm vụ của mỗi giới trong xã hội được
định hình, quy định bởi yếu tố văn hóa – xã hội” [Barker Chris 2004: 73].
Phụ nữ (female, woman): từ phụ nữ là từ chỉ giống cái của loài người Trongngôn ngữ, thông thường từ phụ nữ thường được chỉ chung cho loài người thuộcgiống cái mà không cần đề cập đến tuổi t ác Phụ nữ là một bộ phận cơ bản củaviệc phân chia phạm trù giới, là đối tượng nghiên cứu trọng tâm của lý thuyết nữ
Trang 7Nữ quyền (feminism): Theo từ điển nghiên cứu văn hoá, “Nữ quyền được
xem như một phong trào chính trị và xã hội, tìm hiểu vị trí và những lợi ích của người phụ nữ trong xã hội Chủ nghĩa nữ quyền không thừa nhận mẫu văn hóa
chia khả năng của con người thành đặc điểm nam tính và nữ tính và tìm cách xóa
bỏ mọi bất lợi trong xã hội mà phái nữ thường gặp” [Barker Chris 2004: 69] (b) Vấn đề giới trong văn hoá
Giới là yếu tố thuộc bản thể người, bao gồm cấu trúc sinh học thuộc bản chất
tự nhiên và cấu trúc tinh thần mang ảnh hưởng của văn hóa – xã hội
Việc xác định sự khác biệt sinh học giữa cơ thể nam và nữ như một thực thểtồn tại tự nhiên, có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu về giới Những dữ kiệnnày là cơ sở thiết yếu để nhận thức về nữ và nam Quan trọng hơn chính là những
giá trị văn hoá người ta gán cho sự khác biệt giữa nam và nữ “không phải là sinh
lý học: các dữ kiện sinh học mang những giá trị mà con người quy cho chúng, thì
đúng hơn [Beauvoir Simone 1996: 47].
Trần Ngọc Thêm cho rằng, sự phân biệt nam nữ khác nhau qua các loại hìnhvăn hóa Trong khi quan điểm Ortner cho rằng coi thường nữ giới là vấn đề mangtính phổ quát qua mọi nền văn hóa
Như vậy sự phân biệt giới là sản phẩm của tiến trình xã hội hóa Sự khác biệtgiữa nam và nữ vừa xuất phát từ tự nhiên vừa ảnh hưởng bởi quy định của xã hội
Cơ chế sinh học là điểm khởi phát và định hướng, các khuôn mẫu, quy tắc, giá trịchuẩn mực trong xã hội là điều kiện hình thành và phát triển
(c) Nghiên cứu nữ giới từ góc nhìn văn hóa học
Phôi thai từ phong trào đấu tranh vì quyền bình đẳng, giải phóng phụ nữ khỏimọi áp bức trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội v.v Lý thuyết
nữ quyền đã được xem như là một lĩnh vực nghiên cứu mới của khoa học xã hội,với nhiều công trình khoa học mang tính lý luận cao, tạo thành các luồng tưtưởng, lý luận khác nhau về vấn đề giới, vấn đề nữ quyền, có thể kể đến một số lý
thuyết nữ quyền nổi bật nhất như: thuyết nữ quyền giải phóng phụ nữ (Liberal Feminism), thuyết nữ quyền Macxit (Maxist Feminism), thuyết nữ quyền phân tâm
Trang 8học (Psychoanalytic Feminism), thuyết nữ quyền hậu hiện đại (Post - modern Feminism), thuyết nữ quyền thiểu số (Minority Feminism), v.v…
Theo sự phát triển của trào lưu nữ quyền, phong trào nữ quyền Hồi giáo(Islam feminism) cũng ra đời Mục đích của thuyết nữ quyền Hồi giáo là đòiquyền bình đẳng giới giữa những người theo đạo Hồi trong đời sống cá nhân vàcộng đồng trên nền tảng giáo lý Hồi giáo Chủ trương của phong trào này là đi tìm
trong kinh Qur’an những lời răn dạy về bình đẳng giới và xác định lại lời giải thích về chế độ nam quyền xuất phát từ kinh Qur’an, lời tiên tri của Mohammed
và luật Sharia, để hướng đến sự sáng tạo một xã hội bình đẳng và công bình.
1.1.2 Tôn giáo và nghiên cứu tôn giáo trong văn hóa
(a) Khái niệm tôn giáo (religion), tín ngưỡng (belief)
Tôn giáo (religion): Có nhiều quan điểm, nhiều khái niệm khác nhau về tôn
giáo, chúng tôi sử dụng định nghĩa của Chris Barker: “Tôn giáo là một hệ thống
các hành động và những sự tương tác lẫn nhau trên nền tảng các niềm tin văn hóa được sẻ chia về sức mạnh siêu nhiên linh thiêng Niềm tin đó được biểu hiện
rất đa dạng, tùy thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý – văn hoá khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội/ tôn giáo khác
nhau” [Barker Chris 2004: 238].
Tín ngưỡng (belieft): Tín ngưỡng và tôn giáo là hai khái niệm khác nhau Sựkhác nhau giữa tôn giáo và tín ngưỡng được thể hiện qua cấu trúc của hệ thốngtôn giáo với năm yếu tố cấu thành: Thần phả, giáo lý, nghi lễ, cơ sở tôn giáo, tổchức tôn giáo
(b) Văn hóa tôn giáo (religious culture)
Văn hóa tôn giáo là một hình thức đặc thù của văn hóa nói chung Một mặtvăn hóa tôn giáo phải có những tính chất, đặc trưng của tôn giáo như sự phản ánhhiện thực chủ quan, ảo tưởng, biến cái tự nhiên thành siêu nhiên, biến hiện thựcthành thần thánh; Mặt khác, văn hóa tôn giáo lại tương thích với văn hóa nóichung theo phương thức tồn tại và biểu hiện kết quả hoạt động con người như các
thành tố và loại hình văn hóa Như vậy, có thể xem văn hóa tôn giáo là một loại
Trang 9hình văn hóa đặc thù, bao gồm những giá trị vật chất, tinh thần, tâm linh của cộng đồng người, những giá trị này được hình thành trong đời sống tôn giáo.
Tôn giáo là một thành tố của văn hóa, là cơ sở, là chiều sâu trong đời sốngtinh thần của con người Tôn giáo và văn hóa có mố i liên hệ mật thiết với nhau.Tôn giáo dựa vào truyền thống văn hóa, xây dựng các chuẩn mực, các nguyên tắcứng xử, các khuôn mẫu bắt buộc mang tính thiêng liêng Còn truyền thống vănhóa tạo ra tính ổn định nội tại và tính phản kháng lại những tác động bê n ngoài
(c) Nghiên cứu tôn giáo từ góc nhìn văn hóa học
Trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, nghiên cứu văn hóa học tôn giáongày càng thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học Mục đích của các nhànghiên cứu văn hóa tôn giáo tìm ra những điểm giao thoa hoặc sự kết hợp giữatôn giáo và văn hóa, để tạo nền móng cho một ngành khoa học mới, đó chính làvăn hóa học tôn giáo
Các nhà nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa học tôn giáonhư: James Frazer (1854 – 1941), Bronisław Kasper Malinowski (1884-1942),Christopher Dawson (1889 – 1970), Arnold Joseph Toynbee (1889 – 1975), ErnstCassirer (1873 – 1945) …
Tôn giáo là một hiện tượng văn hóa, vì thế tôn giáo phải là một bộ phận củavăn hóa Mối quan hệ tôn giáo và văn hóa chính là quan hệ giữa cái bộ phận vàcái toàn thể; giữa tiểu hệ thống và hệ thống Tôn giáo luôn chịu sự chi phối và ảnhhưởng bởi văn hóa, ngược lại tín ngưỡng tôn giáo cũng ảnh hưởng rất lớn đếnhình thức văn hóa của xã hội, vì vậy khi nghiên cứu những vấn đề có liên quanđến sự phát triển của xã hội, phải nghiên cứu bắt đầu từ mối quan hệ nội tại giữatôn giáo và văn hóa
1.1.3 Quan hệ giới và tôn giáo trong văn hóa
Giới được xem là vấn đề khá nổi cộm trong các tổ chức tôn giáo Cả ở nămthành tố của tôn giáo: Thần phả, giáo lý, nghi lễ, cơ sở tôn giáo, tổ chức tôn giáođều liên quan, cách này hay cách khác với quan hệ giới
Nhìn lướt qua, có vẻ các tôn giáo lớn trên thế giới như Ki tô giáo, Phật giáo,Hồi giáo đều ít nhiều xem thường phụ nữ Vì vậy, trong các xã hội có sự phân biệt
Trang 10giới và phân tầng giới, tôn giáo được sử dụng để lý giải sự phân biệt này thôngqua việc thần thánh hóa.
Nhìn chung, từ giáo lý, kinh điển đến sự luận giải, vận dụng thực tế cũngthường có khác biệt và biến chuyển qua thời gian Trong quá trình phát triển củanhững xã hội nam quyền, các lý thuyết tôn giáo này đều được lý giải theo hướng
có lợi với nam giới, thậm chí nhiều nền văn hóa, nhiều giai đoạn lịch sử, những lýgiải này gây bất lợi cho phụ nữ
1.2 Người phụ nữ trong hệ tọa độ văn hóa Hồi giáo Ả rập
1.2.1 Không gian văn hóa
Ở Ả rập, sa mạc như yếu tố thống lĩnh môi trường và có tác động quyết địnhmọi mặt lịch sử, xã hội, chính trị, tôn giáo, văn hóa một cách rõ ràng nhất Xemxét sa mạc trong quan hệ với ốc đảo, biển cả và thành phố đã giúp chúng tôi có cơ
sở để giải thích yếu tố địa văn hóa có ảnh hưởng như thế nào đối với sự phân biệtvai trò giới trong xã hội Hồi giáo Ả rập
1.2.2 Chủ thể văn hóa
Theo quan điểm thống nhất của các nhà khoa học hiện nay thì lịch sử củangười Ả rập phát nguyên từ phía Bắc bán đảo Ả rập Trước khi Hồi giáo ra đời,người Ả rập cổ xưa đã cư trú ở phía Bắc bán đảo Ả rập hàng nghìn năm trước Từ
điển Encyclopedia of Cultural Anthropology định nghĩa: “Người Ả rập là người
nói tiếng Ả rập, coi mình là người Ả rập, là những cư dân sống trên bán ảo Ả rập
từ xa xưa đến ngày nay Ngoài ra còn có những dân tộc gần với người Ả rập về nguồn gốc tổ tiên, ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa” [Gwinn R P 1985: 27].
Văn hóa Ả rập là nền văn hóa duy nhất có hai tôn giáo trên thế giới: Ki tôgiáo và Hồi giáo Cộng đồng Ả rập là cộng đồng văn hóa khu vực duy nhất dùngchung một ngôn ngữ thống nhất và duy nhất đó là tiếng Ả rập Như vậy, người Ảrập là chủ thể chính của nền văn hóa Hồi giáo Ả rập
1.2.3 Thời gian văn hóa
Hồi giáo ra đời trong bối cảnh, xã hội, kinh tế trên bán đảo Ả rập ở trình độthấp, phân tán; chính trị, quân sự loạn lạc; tín ngưỡng đa thần giáo thờ ngẫu tượngcũng rất phổ biến Trước tình hình loạn lạc đó, sự ra đời của Hồi giáo đã đáp ứng
Trang 11nhu cầu của nhân dân bán đảo Ả rập, cần có một tôn giáo thống nhất niềm tin, tậptrung sức mạnh tinh thần của Ả rập.
Lịch sử hình thành và phát triển Hồi giáo thể hiện qui luật về sự liên kết chặtchẽ giữa pháp quyền và thần quyền, giữa chính trị và tôn giáo Mohammed đãthành lập Nhà nước Ả rập thống nhất đầu tiên trên toàn bán đảo Hồi giáo đã trởthành tôn giáo thống trị ở bán đảo và tác động đến mọi mặt của nền văn hóa Ảrập
Sự xuất hiện và bành trướng của Hồi giáo trong thế kỷ thứ VII hung bạo, dữdội như một cơn lốc xoáy khiến cho cả thế giới phải kinh hoàng Sau một thế kỷrưỡi chinh chiến, đến giữa thế kỷ VIII, Hồi giáo đã hình thành một đại đế quốcnằm vắt ngang ba châu lục Châu Á, Châu Phi và Châu Âu
Từ thế kỷ XIX đến nay, chính trị và thương mại phương Tây là những yếu tốchính tác động đến văn hóa Ả rập Trong các lĩnh vực khoa học, thông tin đạichúng, giáo dục, tư tưởng giải phóng phụ nữ và thể chế pháp luật hiện đại kiểuphương Tây đã nhanh chóng phát triển ở Ả rập
1.2.4 Cốt lõi văn hóa
Cốt lõi văn hóa tư tưởng Hồi giáo là giáo lý cơ bản của Hồi giáo và kinh
Qur’an, được cấu thành bởi sáu trụ cột của đức tin và năm nghĩa vụ của các tín đồ
Hồi giáo
Hồi giáo đơn giản trong nghi thức, đơn giản trong giáo lý và vô cùng trựcquan trong các khái niệm về thiên đàng, địa ngục Tất cả những điều cần làmtrong cuộc sống đều đã được gói gọn trong sáu niềm tin và năm bổn phận của Hồigiáo, trong đó nổi bật lên trên hay chìm sâu dưới đáy hay ẩn ở đằng sau cũng chỉmột ý duy nhất: phục tùng Đấng tối cao Allah để cùng đạt đến sự thống nhất tuyệtđối của thế giới Hồi giáo
Tiểu kết chương 1
Trong chương 1, chúng tôi đã tập trung vào những nội dung chính sau:
1 Ở phần cơ sở lý luận, chúng tôi xác định luận án sẽ được triển khai theo
hướng nghiên cứu nữ giới đứng trên quan điểm chung của văn hóa học để nhậnthức tôn giáo và giới trong tôn giáo
Trang 122 Phần cơ sở thực tiễn, chúng tôi tiến hành định vị người phụ nữ trong hệ toạ
độ văn hóa Hồi giáo Ả rập theo cấu trúc tọa độ, bao gồm không gian chủ thể thời gian, nhằm mục đích làm sáng rõ những yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề quan
-hệ giới trong văn hóa Hồi giáo Ả rập
CHƯƠNG 2
NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN HÓA HỒI GIÁO Ả RẬP
QUA KINH QUR’AN 2.1 Kinh Qur’an và sự phản ánh thực tại văn hóa, tinh thần văn hóa Ả rập
2.1.1 Kinh Qur’an như một điển chế tôn giáo, chính trị, luật pháp, luân lý Hồi giáo
Kinh Qur’an là bộ kinh thánh do Allah khải thị cho Nhà tiên tri Mohammed Kinh Qur’an không đơn thuần chỉ là kinh Thánh, mà còn là bộ luật, có tác dụng
và ảnh hưởng trong việc thống nhất bán đảo Ả rập, truyền bá Hồi giáo, có ảnhhưởng sâu sắc đến ngôn ngữ, văn học và toàn bộ nền văn hoá Hồi giáo Ả rập
2.1.2 Kinh Qur’an trong sự áp dụng thực tế
Ngày nay, kinh Qur’an vẫn giữ nguyên giá trị như là bản Hiến pháp bất hủ ở nhiều quốc gia Hồi giáo Tuy nhiên, những điều được ghi trong kinh Qur’an
không hoàn toàn đầy đủ để giải quyết tất cả các vấn đề quốc gia và xã hội Vì vậy,hiện nay, trong các xã hội Hồi giáo Ả rập, Hiến pháp Hồi giáo đặt nền tảng cho hệ
thống chính quyền dựa theo luật Sharia (luật Hồi giáo) Luật Sharia gồm bốn thành tố là kinh Qur’an 1 , kinh Sunna (Hadiths) 2 , Idjmá 3 và Qiyás 4 [Awde N.2000: 138]
1
Kinh Qur’an là thành tố đầu tiên mang tính chất chủ đạo của luật pháp, nguồn luật cao nhất của
Luật Hồi giáo, được coi là những lời của Thánh Allah tiết lộ cho tiên tri Mohammed (570-632) 2
Kinh Sunna chứa đựng những lời dạy bảo của tiên tri Mohammed và những giai thoại, những câu chuyện (gọi là Hadith) về Nhà tiên tri và các tín đồ của mình đã sống một cuộc sống phù hợp với trật tự tôn giáo được quy định trong kinh Qu’ran