XÃ HỘI INTERNET VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

DẪN NHẬP 0.1. Lý do chọn đề tài Sự phát triển bùng nổ của kết nối mạng Internet và các điều kiện triển khai Internet băng thông rộng trong những năm gần đây đã thật sự tạo nên những thay đổi lớn lao trong đời sống văn hóa của nhân loại. Internet được phổ biến trong xã hội, trở thành một nền tảng, một chuẩn kết nối (Internet base) các máy tính trên thế giới và tạo ra một “xã hội ảo”, tạo ra một “cộng đồng ảo” và làm thay đổi cảnh quan văn hoá mới. Internet đã xác lập không chỉ một môi trường kết nối các máy tính trên phạm vi toàn cầu, mà còn định hình một kỷ nguyên mới trong đời sống văn hóa nhân loại – kỷ nguyên Internet. Sự phát triển của Internet không chỉ là một vấn đề kỹ thuật thuần túy, mà còn là một vấn đề xã hội. Internet trở thành môi trường sống, môi trường làm việc, môi trường học tập, môi trường giao tiếp, môi trường sáng tạo nghệ thuật, môi trường bảo tồn văn hóa, môi trường hoạt động kinh doanh,… của nhân loại. Internet thật sự là một xã hội với nhiều biểu hiện và giá trị đa dạng. Hầu như tất cả các sắc thái của xã hội thực đều được tìm thấy trong xã hội Internet. Ở Việt Nam, tốc độ tăng trưởng Internet vượt bậc những năm gần đây đã từng đưa Việt Nam vào top 20 của thế giới (năm 2008) và top 5 của châu Á (năm 2007) về số người sử dụng Internet. Theo Sách Trắng Internet Việt Nam, tính đến hết quý III2012, Internet Việt Nam có 31.196.878 người sử dụng, chiếm tỉ lệ 35,49% dân số. Xã hội Internet Việt Nam đã thật sự hình thành. Những đặc tả về xã hội và văn hoá Internet Việt đến nay còn chưa được cụ thể, chưa được rõ ràng. Đặc biệt, mối quan hệ cũng như những ảnh hưởng qua lại giữa xã hội – văn hoá Internet với văn hoá Việt Nam hiện nay cũng chưa được nghiên cứu nhiều. Trong bối cảnh mà Internet đang trở thành một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của xã hội hiện đại, việc nhận diện kịp thời các vấn đề về xã hội và văn hoá Internet trong mối quan hệ với xã hội và văn hoá thực ở Việt Nam đã trở nên cấp bách. Luận án “Xã hội Internet và văn hoá Việt Nam đương đại” mong muốn giúp nhận diện một bức tranh toàn cục về xã hội Internet Việt, từ đó nhận chân các biểu hiện và giá trị văn hoá đặc thù mới phát sinh trong cộng đồng người dùng Internet Việt Nam.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THỊ THÚY NGUYỆT

XÃ HỘI INTERNET

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

Chuyên ngành: Văn hóa học

Mã số: 62.31.70.01 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2014

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH

CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1 Sự phát triển của xã hội Internet ở Việt Nam và vấn

đề hạn chế tác hại của Internet đối với học sinh Kỷ

yếu Hội thảo khoa học “Tính tự chủ của học sinh trong thời đại đa truyền thông” NXB Tổng hợp

Đồng Nai 5/2011.

2 Internet và vai trò là tác nhân biến đổi văn hóa ở Việt

Nam Tập san Khoa học Xã hội & Nhân văn,

Trường Đại học KHXH và NV TP.HCM, số 50 6/2011.

3 Sự chuyển dịch văn hoá truyền thống vào đời sống

Internet ở Việt Nam Tạp chí Văn hoá Nghệ thuật,

ISBN 0866-8655, số 340 10/2012, tr 26-29.

4 Đặc tả xã hội Internet Việt Nam Tạp chí Phát triển

nhân lực, ISBN 1859-2732, số 4(35) 2013, tr.56-67.

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM

Người hướng dẫn khoa học:

GS TSKH TRẦN NGỌC THÊM

Phản biện 1: Phản biện 2: Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp

cơ sở đào tạo họp tại _ _ vào hồi _ giờ _ , ngày _ tháng _ năm

Phản biện độc lập 1: _ Phản biện độc lập 2: _

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện Trường Đại học KHXH&NV – Đại học Quốc gia TP.HCM

DẪN NHẬP

0.1 Lý do chọn đề tài

Sự phát triển bùng nổ của kết nối mạng Internet và các điều kiện triểnkhai Internet băng thông rộng trong những năm gần đây đã thật sự tạo nênnhững thay đổi lớn lao trong đời sống văn hóa của nhân loại Internet đượcphổ biến trong xã hội, trở thành một nền tảng, một chuẩn kết nối (Internetbase) các máy tính trên thế giới và tạo ra một “xã hội ảo”, tạo ra một “cộngđồng ảo” và làm thay đổi cảnh quan văn hoá mới Internet đã xác lập khôngchỉ một môi trường kết nối các máy tính trên phạm vi toàn cầu, mà còn địnhhình một kỷ nguyên mới trong đời sống văn hóa nhân loại – kỷ nguyênInternet

Sự phát triển của Internet không chỉ là một vấn đề kỹ thuật thuần túy,

mà còn là một vấn đề xã hội Internet trở thành môi trường sống, môi trườnglàm việc, môi trường học tập, môi trường giao tiếp, môi trường sáng tạonghệ thuật, môi trường bảo tồn văn hóa, môi trường hoạt động kinh doanh,

… của nhân loại Internet thật sự là một xã hội với nhiều biểu hiện và giá trị

đa dạng Hầu như tất cả các sắc thái của xã hội thực đều được tìm thấy trong

xã hội Internet

Ở Việt Nam, tốc độ tăng trưởng Internet vượt bậc những năm gần đây

đã từng đưa Việt Nam vào top 20 của thế giới (năm 2008) và top 5 của châu

Á (năm 2007) về số người sử dụng Internet Theo Sách Trắng Internet ViệtNam, tính đến hết quý III/2012, Internet Việt Nam có 31.196.878 người sử

dụng, chiếm tỉ lệ 35,49% dân số Xã hội Internet Việt Nam đã thật sự hình

thành Những đặc tả về xã hội và văn hoá Internet Việt đến nay còn chưađược cụ thể, chưa được rõ ràng Đặc biệt, mối quan hệ cũng như những ảnhhưởng qua lại giữa xã hội – văn hoá Internet với văn hoá Việt Nam hiện naycũng chưa được nghiên cứu nhiều Trong bối cảnh mà Internet đang trởthành một nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của xã hội hiện đại, việcnhận diện kịp thời các vấn đề về xã hội và văn hoá Internet trong mối quan

hệ với xã hội và văn hoá thực ở Việt Nam đã trở nên cấp bách Luận án “Xã

hội Internet và văn hoá Việt Nam đương đại” mong muốn giúp nhận diện

một bức tranh toàn cục về xã hội Internet Việt, từ đó nhận chân các biểuhiện và giá trị văn hoá đặc thù mới phát sinh trong cộng đồng người dùngInternet Việt Nam

0.2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề nghiên cứu xã hội và văn hoá Internet đã sớm được quan tâmtrong giới học thuật quốc tế, ngay cả khi Internet còn chưa tìm được sự pháttriển bùng nổ

Năm 1978, năm cuốn sách “The Network Nation” xuất bản, có thểđược xem là mốc đánh dấu điểm khởi đầu của các hoạt động nghiên cứuchính thức về xã hội và văn hóa Internet Kể từ năm 1990, sự phổ biếnnhanh chóng của Internet đã bắt đầu thu hút sự chú ý nhiều hơn của các nhàkhoa học xã hội và nhân văn chuyên ngành, đặc biệt là giới nghiên cứutruyền thông Các chủ đề chính được giới học thuật quan tâm trong lĩnh vựcnghiên cứu Internet thường bao gồm những chủ đề về kỹ thuật (kiến trúcInternet, bảo mật,…), về xã hội và văn hoá Internet (văn hóa ảo, tác động xãhội của Internet, các mạng xã hội mới, xã hội trực tuyến, tương tác xã hộitrên Internet, cộng đồng trực tuyến, giao tiếp qua trung gian máy tính(CMC), quyền kỹ thuật số (digital rights),văn hóa mã nguồn mở… Đặc biệt,

kể từ sau thời kỳ bùng nổ Internet băng thông rộng trên phạm vi toàn cầu và

sự phát triển vượt bậc của công nghệ web ở thập niên đầu thế kỷ XXI, xãhội Internet phát triển nhanh và được thừa nhận ở nhiều khu vực và quốcgia chính là nguyên nhân thúc đẩy các trường đại học, các nhà nghiên cứu

xã hội và văn hóa quan tâm

Chủ đề đầu tiên về xã hội và văn hóa Internet được quan tâm là vấn đềnhận diện xã hội Internet, văn hóa Internet và các đặc tính của nó Một chủ

đề khác là vấn đề giao tiếp qua trung gian máy tính (computer-mediatedcommunication - CMC) Steven Jones (1994) là một trong những tác giảđầu tiên đề nghị áp dụng một loạt các lý thuyết có nguồn gốc từ xã hội học,nghiên cứu truyền thông và nhân học để lý giải xã hội mạng như một khônggian có cấu trúc và có bản sắc Những vấn đề cụ thể về văn hóa kỹ thuật số(digital culture) cũng được đề cập đến Một số tác giả quan tâm đến Internetdưới góc nhìn chính trị và bàn đến chủ đề “quốc gia ảo” (cybernation) Năm 1997 là năm có nhiều công trình nổi bật và bao quát về nghiêncứu Internet theo hướng xã hội – văn hóa David Whittle (1997) là tác giảđược xem là người đầu tiên tìm hiểu toàn diện và phân tích sâu sắc, lý giảitriệt để nhiều vấn đề về tiềm năng của không gian Khía cạnh bản sắc của xãhội Internet cũng được chú ý đến trong một số công trình nghiên cứu ngay

từ thập niên cuối của thế kỷ XX

Trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, bối cảnh phát triển Internet trênthế giới đã thay đổi toàn diện, xã hội Internet mang tính quốc tế hoá rõ rànghơn nhờ sự mở rộng các điều kiện truy cập Internet ở nhiều quốc gia Có lẽ

vì thế, các chủ đề nghiên cứu về xã hội Internet và văn hoá Internet giaiđoạn này bắt đầu tập trung nhiều hơn vào những vấn đề liên quan đến cácđặc điểm đa ngôn ngữ, đa văn hoá và ảnh hưởng toàn cầu hoá của Internet,

dù không hẳn là không được bàn đến từ trước đó D Block (2004) đề cậpđến vai trò và ảnh hưởng của Internet đối với quá trình toàn cầu hóa trong

“Globalization, Transnational Communication and the Internet” Ở góc độ

xã hội học Internet, những vấn đề được quan tâm thường là những vấn đềliên quan đến sự phân hóa xã hội, đặc biệt sự phân hóa xã hội theo lứa tuổitrong xã hội Internet, hay những vấn đề liên quan đến các đặc trưng nhómngười dùng trong xã hội Internet

Ở góc độ văn hóa học, có hai nhóm vấn đề về văn hóa Internet đượcquan tâm nhất là: 1) những tập quán văn hóa Internet mới định hình trong

xã hội Internet; và 2) những biến đổi văn hóa của xã hội do tương tác giữa

xã hội Internet và xã hội thực

Ở Việt Nam, các nghiên cứu về xã hội Internet và văn hóa Internet hầunhư chỉ mới là những phác thảo ý tưởng, được công bố trong một số côngtrình có tính giới thiệu tổng quát và hướng dẫn ban đầu về Internet hoặcđược nêu lên trên các diễn đàn trực tuyến hoặc các website Sang đầu nhữngnăm 2010, xã hội Việt Nam bắt đầu chú ý nhiều hơn vào những vấn đề xãhội và văn hóa Internet Đã có một số công trình nghiên cứu xã hội học vềảnh hưởng và tác động của Internet đến người Việt, đặc biệt là đến giới trẻ

Đề tài nghiên cứu “Xã hội Internet và văn hóa Việt Nam đương đại”

và vấn đề cụ thể mà luận án này quan tâm trên thực tế chưa có các côngtrình nghiên cứu trực tiếp tiến hành, đặc biệt là ở Việt Nam

0.3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận án đặt ra năm vấn đề cần quan tâm:

- Nhận diện đặc điểm và giá trị văn hóa riêng của xã hội Internet

- Các lĩnh vực đời sống đã phát triển trong xã hội Internet và bị biến đổinhư thế nào bởi ảnh hưởng của xã hội này?

- Liệu có thể có “bản sắc văn hóa” trong xã hội Internet?

- Xã hội Internet tác động trở lại làm thay đổi xã hội thực như thế nào?

Xã hội thực chịu ảnh hưởng thế nào của xã hội Internet?

- Nhận diện những hiện tượng va chạm văn hóa trong quá trình phát triển

xã hội Internet ở Việt Nam

Đối tượng nghiên cứu của luận án là mối quan hệ tương tác giữa xã

hội Internet (với cả nghĩa rộng là xã hội Internet nói chung và nghĩa hẹp là

xã hội Internet Việt Nam) với văn hoá Việt Nam và kết quả của sự tương tác

đó Khái niệm “văn hoá Việt Nam” được đề cập trong luận án này đượchiểu là kết quả tích hợp bao gồm cả các giá trị truyền thống lâu đời đượcthừa nhận và các giá trị mới hình thành nhưng đã ổn định trong nền văn hoáViệt Nam trước khi có sự ảnh hưởng rõ rệt của xã hội Internet Thuật ngữ

“đương đại” được luận án sử dụng theo nghĩa “đang hiện hữu”, tức là baogồm những gì đang diễn ra và cả những gì là truyền thống vẫn đang còn tồntại hiện nay

Đề tài quan tâm trực tiếp đến những hiện tượng xã hội Internet có liênquan đến người dùng Việt Nam và tiếng Việt Về thời gian, luận án chủ yếuquan sát các hoạt động của xã hội Internet Việt Nam kể từ năm 2005 đếnnay, tức là kể từ khi xã hội Internet Việt Nam phát triển nhanh nhờ nhữngtiến bộ vượt bậc về Internet băng thông rộng ở Việt Nam

Luận án chọn các môi trường dịch vụ Internet có tính công cộng, chophép người nghiên cứu thâm nhập và thực hiện khảo sát trên diện rộng nhưwebsite, diễn đàn, phòng chat công cộng, mạng xã hội, trò chơi trực tuyến

Cụ thể: 123 website chính quyền, doanh nghiệp, trường học, tổ chức đoànthể, xã hội; 54 diễn đàn trực tuyến; mạng xã hội Facebook, ZingMe; dịch vụchat Yahoo Messenger; mạng blog Yahoo, WordPress; trò chơi trực tuyếnBarnBuddy, Võ lâm truyền kỳ

0.4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

quát và toàn diện về xã hội và văn hoá Internet, quan sát đầy đủ cácthành phần của hệ thống văn hoá Internet

kết quả nghiên cứu của những ngành có liên quan như văn hóa học, xãhội học, tâm lý học, nghiên cứu truyền thông

và khác biệt giữa các hiện tượng và giá trị văn hoá

tài này, phương pháp điền dã được sử dụng là điền dã trực tuyến thôngqua các hình thức truy cập Internet khác nhau và đóng vai để thâm nhậpbối cảnh của xã hội Internet

- Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi: Khảo sát trực tuyến

trên diện rộng về “Văn hóa Internet” với 1.086 người tham gia trả lời,trong đó có 65% nữ, 76% ở độ tuổi 18 – 30, 42% học sinh, sinh viên,28% thuộc giới văn phòng, 14% ở Hà Nội, 61% ở TP.HCM, 23% ở cáctỉnh thành khác và 2% ở nước ngoài Ngoài ra, luận án còn thực hiệnmột khảo sát bổ sung là “Khảo sát Internet riêng tư” và một vài khảo sátnhỏ khác trên Facebook

Về tư liệu nghiên cứu, chúng tôi khai thác chủ yếu là nguồn tư liệutrực tuyến công cộng trên Internet trong các website, các diễn đàn, phòngchat, blog, mạng xã hội

0.5 Bố cục luận án

Chương 1 “Cơ sở lý luận và thực tiễn” trình bày các vấn đề và kháiniệm liên quan đến Internet, xã hội Internet và văn hoá Internet, làm tiền đềcho những bàn luận và phân tích ở hai chương tiếp theo

Chương 2 “Quan hệ giữa xã hội Internet với văn hoá Việt Nam”, tậptrung nhận diện và phân tích mối quan hệ và tương tác giữa xã hội Internetvới văn hoá Việt Nam thông qua một phân tích hệ thống về tiểu văn hoáInternet Việt Nam và lập danh sách các thế đối lập văn hoá giữa xã hộiInternet với văn hoá Việt Nam

Chương 3 “Một số biến đổi văn hoá Việt Nam dưới tác động của xãhội Internet” nhận diện và phân tích các biến đổi văn hoá Việt diễn ra trên

ba bình diện: văn hoá cá nhân, văn hoá cộng đồng và văn hoá gia đình

“siêu mạng máy tính”, tích hợp của nhiều máy tính và mạng máy tính khácnhau bao gồm mạng của cá nhân, của tổ chức công cộng, của doanh nghiệp,của cơ quan học thuật, và của chính phủ, từ phạm vi địa phương đến phạm

vi toàn cầu, được liên kết bởi nhiều công nghệ kết nối điện tử khác nhau Vìthế, Internet chứa một nguồn tài nguyên và dịch vụ thông tin rộng lớn.Khả năng hội tụ công nghệ đã đem lại cho Internet ngày nay một diệnmạo phong phú hơn rất nhiều và khiến nó trở nên gần gũi và hiện hữu rõràng hơn với đời sống con người Ngoài máy tính, Internet đã có mặt ở hầuhết các loại thiết bị điện tử sinh hoạt khác như tivi, máy in, máy photocopy,máy fax, máy nghe nhạc, điện thoại di động, thậm chí là ở đồng hồ, kínhđeo mắt, và tương lai còn là các vật dụng theo thiết kế IoT Internet cũngđược phân phối trên các môi trường khác nhau như mạng điện thoại hữutuyến, mạng điện thoại không dây, đường lưới điện, cáp truyền hình, sóng

vệ tinh,… Sự phát triển vượt bậc của công nghệ kỹ thuật số cũng cho phépcon người tích hợp vào Internet một khối lượng dữ liệu khổng lồ thông quacon đường số hoá, và phát triển năng lực truyền thông của Internet tiếnnhanh về phía truyền thông đa phương tiện (multimedia)

Internet với vai trò trung gian kết nối các máy tính và các mạng máytính với nhau, thêm vào đó là hình thức tồn tại của Internet ngày nay vôcùng phong phú, đa dạng như vừa nêu khiến việc xác định một ranh giới rõràng về Internet với các phương tiện truyền thông khác trở nên rất “mờ”.Đến mức, nhiều nhà nghiên cứu đã gọi Internet bằng những cái tên đặc biệt

Ví dụ, mạng Internet đã được gọi là “siêu phương tiện truyền thông” medium) theo cách gọi của Jansson, là “phương tiện truyền thông siêu việt”(meta-medium) theo cách gọi của Fagerjord, hay là “phương tiện truyền

(super-Trang 1

thông lai ghép” (hybrid-medium) theo cách gọi của Sveningsson, Lövheim,

và Bergquist

Và cũng chính bối cảnh công nghệ đặc biệt do mạng Internet tạo ra đó

đã mở đường cho sự hình thành và phát triển một cấu phần mới trong nềnvăn hoá nhân loại làm thay đổi rất nhiều cảnh quan văn hoá hiện đại

Sự phát triển bùng nổ về phương diện xã hội của Internet, đặc biệt là

sự phát triển theo cấp số nhân các kết nối xã hội giữa hàng tỷ người dùngInternet đã thúc đẩy Internet phát triển thành một trung tâm tri thức nhânloại, là một nguồn dự trữ và tái tạo thông tin khổng lồ mà không một thưviện nào có thể sánh bằng Tốc độ các tài liệu, tư liệu, dữ liệu của nhân loạiđang được số hóa và chuyển tải vào Internet ngày càng tăng Bên cạnh đó,hàng loạt những nỗ lực cung cấp các giải pháp, tiện ích để quản lý, khaithác và sử dụng tài nguyên thông tin Internet được dẫn đầu bởi những công

ty dịch vụ Internet lớn như Google đang biến Internet thật sự thành một

“thiên đường văn hóa” – nơi mà con người hầu như có thể tìm kiếm chỉtrong giây lát những giá trị thông tin cần thiết phục vụ cho cuộc sống củamình và của mọi người Internet trở thành địa chỉ cung cấp tài nguyên vănhóa mà con người hiện nay có xu hướng nghĩ đến trước tiên mỗi khi có nhucầu tìm hiểu các vấn đề về cuộc sống cá nhân và đời sống xã hội

Sự thay đổi quan trọng mà Internet đem lại cho đời sống văn hóa nhânloại là Internet đã thúc đẩy phát triển việc phân phối tri thức theo mô hình

đa phương – đồng đẳng, chứ không phải chỉ phân phối tri thức theo mô

hình định tuyến – phân tầng theo các thế hệ tri thức như trước.

Internet cũng trở thành “kênh phân phối” các giá trị và sản phẩm vănhoá Sách báo, âm nhạc, hội hoạ, điện ảnh, văn chương,… đều đã được

“phân phối” đến người thưởng thức thông qua Internet Thậm chí Internetđang có xu hướng trở thành “kênh phân phối chính” với một số trường hợp,tiêu biểu là âm nhạc và điện ảnh

Khả năng hội tụ công nghệ của Internet cũng đã tạo ra một kịch bảnmới về truyền thông văn hóa – đó là truyền thông đa phương tiện(multimedia) Các giá trị văn hóa trước đây vốn phụ thuộc rất nhiều vào cácdạng phương tiện vật chất mang chứa chúng, thì giờ đây đều có khả nănghội tụ qua kịch bản số hóa và dễ dàng được chia sẻ trên Internet Chính thực

tế này đã hậu thuẫn cho sự bùng nổ về truyền tải các file nhạc, file ảnh vàtạo ra những thói quen mới về hưởng thụ văn hóa và giải trí trên môi trườngInternet Một khía cạnh khác về vai trò cung cấp và phân phối các giá trịvăn hóa của Internet là sự khởi động xu thế “văn hóa miễn phí” trên môitrường Internet Đó là một xu thế của xã hội Internet ủng hộ và thúc đẩy sự

Trang 2

tự do phân phối và sửa đổi các công trình sáng tạo dưới hình thức của “nộidung miễn phí” thông qua Internet Nhờ Internet mà việc trao đổi thông tintrở nên hết sức thuận tiện, đặc biệt là khi Internet trở thành môi trường hội

tụ các công nghệ truyền thông khác nhau, hoạt động trao đổi văn hoá giữacác nhóm người, giữa các dân tộc, quốc gia cũng được thúc đẩy Internet lànhân tố làm cho bức tranh toàn cầu hoá về văn hoá trở thành hiện thực.Trong vai trò một tác nhân chuyển đổi văn hóa, Internet mở rộng khảnăng tiếp cận các nguồn văn hoá bên ngoài thông qua không gian công cộng

Internet, tăng cường đáng kể năng lực kết nối văn hóa – hỗn dung văn hóa – phát tán văn hoá trên môi trường Internet Internet là một môi trường

‘mở’ cho thể nghiệm văn hoá - một trong những điều kiện quan trọng để tạo

ra các chuyển đổi văn hoá Internet đang tạo ra những tiền đề quan trọngcho chuyển đổi văn hoá Việt Nam thông qua các thể nghiệm văn hoá.Internet có ba nhân tố quan trọng góp phần thúc đẩy nhiều thể nghiệm mới

Nhân tố đầu tiên là không gian tiếp xúc và giao lưu văn hoá toàn cầu của Internet Nhân tố thứ hai là giới trẻ - chủ thể chính của xã hội Internet,

nhóm xã hội có động lực mạnh mẽ và năng lượng bền bỉ trong việc tìm tòi

các thể nghiệm của cuộc sống Nhân tố thứ ba là công nghệ kỹ thuật số.

Internet là môi trường hội tụ của công nghệ này chứa đựng nhiều khả năng

và động lực cấp tiến nhất Kỹ thuật số trên thực tế đang tạo ra một “nền vănminh” mới Kỹ thuật số không đơn giản là cho phép đem đến những sảnphẩm kỹ thuật mới, mà còn bổ sung một thay đổi về cơ bản cách thức conngười sản xuất ra các giá trị, đặc biệt là các giá trị vật chất của con người

1.1.2 Khái niệm “Xã hội Internet”

Những định nghĩa thông thường nhất về xã hội thường đề cập đến mộtnhóm người cùng chia sẻ với nhau lãnh thổ, có cách thức tổ chức xã hội vànhững mối quan hệ văn hóa riêng John J.Macionis định nghĩa xã hội là

“một cộng đồng người tương tác với nhau trong một lãnh thổ giới hạn vàcùng chung một văn hoá” Định nghĩa mà Macionis tổng kết, ngoài việcthừa nhận các dấu hiệu nội hàm như lãnh thổ, như văn hoá, còn nêu thêmmột dấu hiệu nữa là sự tương tác giữa các cá thể với nhau trong cộng đồng

Để có thể tương tác với nhau, các cá thể trong một cộng đồng chắc chắnphải cần đến những môi trường và phương tiện cho phép họ kết nối và tiếpxúc được với nhau

Khái niệm Xã hội Internet có thể được tiếp cận với hai mức nghĩa khác nhau Mức nghĩa thứ nhất, xã hội Internet được quan niệm là một xã hội

toàn cầu hình thành nhờ sự phát triển các mối quan hệ xã hội giữa nhữngngười dùng với nhau trên môi trường mạng Internet, là một cộng đồng trực

Trang 3

tuyến có năng lực kết nối xuyên biên giới, tương tác đa ngôn ngữ, giao tiếpliên văn hóa và cùng chia sẻ một kiểu lãnh thổ, kiểu tổ chức xã hội và cácmối quan hệ văn hóa mang tính phổ quát Có thể xem mức nghĩa này củakhái niệm “xã hội Internet” là tương ứng với khái niệm “xã hội loài người”

vẫn hay được dùng trong thực tế Mức nghĩa thứ hai, xã hội Internet được

quan niệm là một cộng đồng người dùng Internet cụ thể nào đó được nhậndiện và phân lập dựa trên những đặc điểm về quốc tịch, ngôn ngữ, tập quánvăn hóa và môi trường pháp lý có liên quan Một cách nói như “xã hộiInternet Việt Nam” chính là được xác lập theo mức nghĩa thứ hai vừa nêu.Trong luận án này, người viết chọn khái niệm làm việc chính là khái niệm

xã hội Internet với mức nghĩa thứ nhất

Có thể nhận diện xã hội Internet dựa trên ba đặc trưng: lãnh thổ – tổchức xã hội – văn hóa Về lãnh thổ, không gian mạng Internet, ban đầu chỉ

là một không gian kỹ thuật thuần tuý xác lập một môi trường truyền tinphục vụ thông tin liên lạc, nhưng sau đó lại phát triển các đặc trưng phi kỹthuật khác một cách rất nhanh chóng để trở thành một không gian xã hội.Kiểu tổ chức xã hội và những mối quan hệ văn hoá đặc thù của xã hộiInternet cũng đã được nhận diện thông qua những yếu tố căn bản cấu thànhnên nó như luật lệ, quy ước, nghi thức, tập quán, đạo đức, trách nhiệm,…Một số yếu tố xã hội ban đầu liên quan đến đời sống của “công dân ảo” trênInternet, những yếu tố phản ánh mức độ cố kết của xã hội Internet, đã đượchình thành một cách rõ ràng như: đạo đức và trách nhiệm xã hội, quy ước xãhội, luật lệ, nghi thức xã hội, tập quán xã hội và hoạt động xã hội Nhữngyếu tố này cũng ngày càng được đẩy mạnh tốc độ hoàn thiện để tạo dựngnhững nền móng vững chắc hơn cho sự phát triển của xã hội Internet Cóthể nói, giai đoạn đầu “hỗn mang” của xã hội Internet đã ở phía sau Xã hộiInternet đã được “cấu hình” rành mạch với những phân định chức năng cóhiệu lực rõ ràng hơn

1.1.3 Khái niệm “Văn hóa Internet”

Văn hoá cần được định nghĩa dưới nhiều góc độ Chỉ với cách đó mới

có thể khái quát hết bản chất đa diện và đa dạng của nó Định nghĩa kiểumiêu tả kinh điển nhất về văn hoá được nhắc đến nhiều là của Edward B.Tylor (1832-1917), mô tả bao quát văn hoá như một tổng thể phức hợpnhững gì mà con người thu nhận được với tư cách là một thành viên xã hội.Edward Sapir (1884-1939) và những người cùng có cách nhìn lịch sử địnhnghĩa văn hoá như là một hệ thống phức hợp của quan điểm, tập quán vàcách ứng xử mà con người bảo tồn được theo truyền thống Các định nghĩavăn hoá từ góc độ tâm lý học thường nhấn mạnh vào quá trình thích nghivới môi trường mà qua đó con người hình thành thói quen và ứng xử Văn

Trang 4

hoá theo góc nhìn đó, là tổng thể những thích nghi của con người với cácđiều kiện sinh sống Kiểu định nghĩa nguồn gốc về văn hoá thường tậptrung vào việc nhận diện văn hoá như là kết quả của quá trình sáng tạo haycải biến thế giới xung quanh bởi con người và có tác động trở lại chính conngười Kiểu định nghĩa cấu trúc về văn hoá tập trung vào việc nhận diện vàphân xuất các thành tố của văn hoá, được xem là một hệ thống có cấu trúcxác định Ngoài ra, còn có những định nghĩa xem văn hoá là các giá trị vậtchất và tinh thần của các cộng đồng hay xem văn hoá như là một tập hợpcác đặc trưng nhiều mặt của một xã hội hay một cộng đồng Trần NgọcThêm định nghĩa “văn hoá là một hệ thống hữu cơ của các giá trị vật chất vàtinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thựctiễn, trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” Cáchđịnh nghĩa này thừa nhận văn hoá như là một hệ giá trị con người được sángtạo và tích luỹ qua thời gian Những từ khoá “con người”, “môi trường”,

“quá trình”, theo Trần Ngọc Thêm, cũng giúp xác định mối quan hệ giữavăn hoá với một hệ tham số mà ông gọi là hệ toạ độ ba chiều Chủ thể –Không gian – Thời gian (C-K-T) Với cách tiếp cận hệ thống - cấu trúc,Trần Ngọc Thêm còn phân xuất các thành phần của một hệ thống văn hoávới các bộ phận như: văn hoá nhận thức – văn hoá tổ chức cộng đồng – vănhoá ứng xử với môi trường tự nhiên – văn hoá ứng xử với môi trường xãhội

Văn hoá Internet có thể được hiểu một cách đơn giản là những vấn đềvăn hoá của con người với tư cách là người dùng Internet có “đời sống” trênmôi trường mạng Internet Đây là một bộ phận mới của nền văn hoá nhânloại nổi lên từ việc con người sử dụng mạng máy tính để giao tiếp - giải trí -làm việc, phát triển gắn liền với Internet và các hình thức mới khác củamạng lưới truyền thông hiện đại (mạng điện thoại di động, wifi-3G,…).Trong giới nghiên cứu Internet, khái niệm “văn hoá Internet” (Internetculture) thường được quy về khái niệm “văn hoá ảo” (cyberculture) Theo

đó, những bộ phận chính cần quan tâm trong lĩnh vực này là văn hoá củacác cộng đồng trực tuyến (online community), game online (online multi-player gaming), truyền thông xã hội (social media), thực tại ảo (vitualreality - VR), thực tại tương tác (augmented reality - AR), văn hoá nhắn tin

và những vấn đề liên quan đến nhân thân (identity) và riêng tư (privacy)trên môi trường ảo

Luận án quan niệm văn hoá Internet là những vấn đề văn hoá đặc

hữu của cộng đồng người người dùng Internet Đó trước hết là những

vấn đề nhận thức về Internet - một môi trường mạng mang tính kỹ thuậtchịu tác động của chính nó để trở thành một môi trường giàu tính xã hội như

Trang 5