NHẬN THỨC về vận MỆNH, TƯƠNG LAI của CHỦ NGHĨA xã hội và CÔNG CUỘC đổi mới ở NƯỚCTA HIỆN NAY

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, vấn đề vận dụng và phát triển sáng tạo lý luận của chủ nghĩa MácLênin, tư tưởng Hồ Chí Minh ngày càng được đặt ra một cách cấp thiết và với tầm mức ngày càng lớn. Từ sự thất bại của công cuộc cải tổ ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu trước đây đến sự thắng lợi ngày càng to lớn của sự nghiệp đổi mới chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay cho thấy vấn đề nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo lý luận của chủ nghĩa MácLênin có một ý nghĩa quyết định đối với thành, bại của công cuộc xây dựng xã hội mới. Có thể khẳng định: cội nguồn sức mạnh của chủ nghĩa MácLênin là nằm ở bản chất khoa học và cách mạng của bản thân học thuyết. Từ thực tiễn cuộc khủng hoảng đổ vỡ của Liên Xô, các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và công cuộc đổi mới chủ nghĩa xã hội Việt Nam, bài viết này nêu ra một vài ý kiến với hy vọng góp phần vào việc làm sáng tỏ vấn đề.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, vấn đề vận dụng và phỏt triểnsỏng tạo lý luận của chủ nghĩa Mỏc-Lờnin, tư tưởng Hồ Chớ Minh ngày càngđược đặt ra một cỏch cấp thiết và với tầm mức ngày càng lớn Từ sự thất bạicủa cụng cuộc cải tổ ở Liờn Xụ và cỏc nước xó hội chủ nghĩa Đụng Âu trướcđõy đến sự thắng lợi ngày càng to lớn của sự nghiệp đổi mới chủ nghĩa xó hội

ở Việt Nam hiện nay cho thấy vấn đề nhận thức đỳng đắn và vận dụng sỏngtạo lý luận của chủ nghĩa Mỏc-Lờnin cú một ý nghĩa quyết định đối với thành,bại của cụng cuộc xõy dựng xó hội mới Cú thể khẳng định: cội nguồn sứcmạnh của chủ nghĩa Mỏc-Lờnin là nằm ở bản chất khoa học và cỏch mạng củabản thõn học thuyết Từ thực tiễn cuộc khủng hoảng đổ vỡ của Liờn Xụ, cỏcnước xó hội chủ nghĩa ở Đụng Âu và cụng cuộc đổi mới chủ nghĩa xó hội ViệtNam, bài viết này nờu ra một vài ý kiến với hy vọng gúp phần vào việc làmsỏng tỏ vấn đề

I Vận mệnh và tơng lai của chủ nghĩa xã hôi

1 Sự luận chứng của chủ nghĩa Mác về tính tất yếu thay thế chủ nghĩa

t bản bằng chủ nghĩa cộng sản là cơ sở phơng pháp luận cho việc xem xét tơnglai của chủ nghĩa xã hội, với kịch biến ở liên xô và Đông Âu, phải chăng cáicơ sở ấy đang bị thực tiến bác bỏ,chủ nghĩa cộng sản đã bị phá sản

Chủ nghĩa Mác có quá trình hình thành và phát triển trong suốt chiềudài lịch sử văn minh nhân loại, mang giá trị cao đẹp không ai có thể phủ nhận

đợc CNXHKH trong học thuyết Mác chỉ là một giai đoạn phát triển của nó giai đoạn phát triển của chủ nghĩa xã hội từ không tởng thành kkhoa học Tiếp

-đó, thắng lợi của cách mạng Tháng mời Nga từ lý tởng thành hiện thực.Những kẻ chống cộng tìm cách bác bỏ là lý tởng và thực tiễn xã hội chủ nghĩavới tính cách là một hình thái kinh tế - xã hội mới thay thế chủ nghĩa t bản,hình thái kinh tế cộng sản chủ nghĩa Còn những ngời xã hội - dân chủ tuy

không bác bỏ Mác nhng “uốn nắn Mác”, sao cho hệ giá trị xã hội chủ nghĩathích ứng với chủ nghĩa t bản.

Vì vậy, sự sụp đổ ở Liên xô và Đông Âu trở thành vấn đề nổi bật trongviệc luận chứng các quan điểm khác nhau hay đối lập nhau về tơng lai của chủnghĩa xã hội Nhiều nhà tơng lai học nói về nền văn minh hậu công nghiệp, vềxã hội thông tin, xã hội tri thức Nhiều nhà chính trị và chính khách nói đến xãhội hậu t bản… đến chủ nghĩa t bản mới, chủ nghĩa t bản toàn cầu, đến chủnghĩa t bản nhân dân,chủ nghĩa t bản xã hội có không ít nhà nghiên cứu bàn

vè bốn kịch bản cố thể có cho tơng lai; thế giới dơn cực, thế giới 2 cực, thếgiới đa cực, thế giới của 7 nền văn minh

Sẽ không có quan điểm lịch sử, không biện chứng nếu bảo vệ họcthuyết xã hội chủ nghĩa của chủ nghĩa Mác - Lênin bằng cách không thừanhận chủ nghĩa xã hội tồn tại hơn 70 năm cho đến khi bi súp đổ ở Liên Xô làchủ nghĩa xã hội hiện thực

Những non yếu của một chế độ xã hội trong qua trình ra đời làmột tất yếu của qui luật lịch sử nền cộng hoà t sản pháp đợc sinh ra từ cáchmạng 1789, sau 82 năm mới đợc khôi phục bởi Công xã Pari ở Mỹ, chế độ nô

lệ chỉ bị thủ tiêu vào giữa thế kỷ XIX; phụ nữ chỉ đợc quyền bầu cử vào năm

1920 Mặc dù chủ nghĩa xã hội với mô hình Xôviết cồn không ít những khuyết

tậ kể từ khi ra đời đến nay, mặc dù gặp muôn vàn khó khăn, nhiều bớc thăngtrầm, song chủ nghĩa xã hội hiện thực đã giành đợc những thành tựu vĩ đại,góp phần tích cực vào sự phát triển lịch sử xã hội loài ngời, làm thay đổi cănbản bộ mặt hành tinh; khẳng định xu thế tất yếu của sự quá độ từ chủ nghĩa tbản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Những thành tựu vĩ đạicủa chủ nghĩa xã hội hiện thực có thể khái quát ở những điểm cơ bản dới đây

Thứ nhất, chủ nghĩa xã hội hiện thực đã khai phá con đờng tiến lên của xã hội loài ngời, xây dựng chế độ mới do nhân dân làm chủ, xoá bỏ áp bức, bóc lột, bất công.

Trên lĩnh vực chính trị: Đảng cộng sản giữ vai trò lãnh đạo toàn bộ xãhội, nhà nớc xã hội chủ nghĩa là nhà nớc của nhân dân, do nhân dân, vì nhândân; nền dân chủ xã hội chủ nghĩa từng bớc đợc xây dựng, bảo đảm các quyền

tự do, dân chủ của nhân dân; khối đại đoàn kết toàn dân tộc dựa trên nền tảngliên minh công nhân- nông dân- trí thức do Đảng cộng sản lãnh đạo đợc pháthuy Các vấn đề dân tộc đợc giải quyết cơ bản theo nguyên tắc: Bình đẳng,

đoàn kết, tôn trọng quyền dân tộc tự quyết và tơng trợ giữa các dân tộc vì lợiích chung của cộng đồng dân tộc và lợi ích của mỗi dân tộc Các quyền từ do,tín ngỡng, tôn giáo của công dân đợc tôn trọng và bảo vệ, sự thống nhất vềchính trị- tinh thần trong xã hội ngày càng cao.

Trên lĩnh vực kinh tế: t liệu sản xuất chủ yếu trở thành tài sản chung củatoàn dân, đợc sử dụng cho lợi ích của ngời lao động Lực lợng sản xuất xã hội,cơ sở vật chất kỹ thuật đợc quan tâm phát triển, nền kinh tế có tốc độ kinh tếphát triển cao Đến năm 1985, tổng GDP của Liên Xô đã bằng 66% Mỹ, một

số ngành công nghiệp quan trọng có tỷ trọng vợt các nớc t bản phát triển Đặcbiệt, công nghiệp quốc phòng, nghiên cứu vũ trụ đạt trình độ công nghệ tiêntiến thế giới Đời sống vật chất, thu nhập của ngời lao động đợc tăng lên đáng

kể, tình trạng thất nghiệp bị đẩy lùi, nạn khủng hoảng thừa bị loại bỏ, vai tròcủa nhân dân trong quản lý kinh tế và quá trình sản xuất đợc đề cao

Trên lĩnh vực văn hoá- xã hội: Một nền văn hoá tiên tiến từng bớc đợchình thành, trong đó nhân dân là chủ thể sáng tạo, hởng thụ các giá trị vănhoá, đạo đức, lối sống xã hội chủ nghĩa giữ vị trí chủ đạo trong đời sống xãhội Các tệ nạn xã hội đợc khắc phục kiên quyết, nhân dân đợc chăm sóc sứckhoẻ, giáo dục, nạn mù chữ thất học đợc giải quyết một cách cơ bản, trình độhọc vấn của toàn dân đợc nâng lên đáng kể, nền khoa học- công nghệ ở các n-

ớc xã hội chủ nghĩa có quy mô, tốc độ phát triển nhanh Các phúc lợi xã hội,bảo trợ xã hội quan tâm đến các tầng lớp nhân dân Với những thành tựu tolớn trên mọi lĩnh vực đó khẳng định tính u việt của chủ nghĩa xã hội, làm chochủ nghĩa xã hội hiện thực thế và lực đợc tăng cờng, sức mạnh tổng hợp củachế độ mới ngày càng lớn; đồng thời là tấm gơng động viên, khích lệ giai cấpcông nhân, nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức trên thế giới đứng lên

đấu tranh để tự giải phóng khỏi chế độ bóc lột

Thứ hai, chủ nghĩa xã hội hiện thực là thành trì vững chắc của hoà bình

và an ninh thế giới.

Bản chất của chủ nghĩa xã hội là hoà bình Với nỗ lực không mệt mỏi

đấu tranh cho hoà bình và với sức mạnh của mình, chủ nghĩa xã hội hiện thựccùng với các lực lợng cách mạng, dân chủ, hoà bình tiến bộ khác trên thế giới

đã xứng đáng là lực lợng nòng cốt đẩy lùi những hành động gây chiến của chủnghĩa đế quốc, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh hạt nhân huỷ diệt, bảo vệ hoà bình,

an ninh thế giới

Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Liên Xô là lực lợng chủ yếu, có vaitrò quyết định trong việc tiêu diệt chủ nghĩa phát xít, cứu loài ng ời khỏithảm hoạ diệt vong do chủ nghĩa phát xít gây ra Thắng lợi của nhân dânViệt Nam, Đông Dơng, Triều tiên, Cu ba trong các cuộc chiến tranh xâmlợc do chủ nghĩa đế quốc gây ra đã góp phần quan trọng làm phá sản chiếnlợc toàn cầu phản cách mạng của chủ nghĩa đế quốc, làm nhụt ý chí gâychiến và gây tổn thất to lớn đối với tiềm lực chiến tranh của chủ nghĩa đếquốc; ngăn chặn âm mu dùng chiến tranh xâm lợc để nô dịch các dân tộc.

Đó cũng là sự khích lệ to lớn các dân tộc đứng lên chống chiến tranh xâmlợc, bảo vệ hoà bình, an ninh thế giới

Các nớc xã hội chủ nghĩa là lực lợng đi đầu và tích cực ủng hộ cáclực lợng hoà bình, dân chủ trên thế giới trong cuộc đấu tranh vì hoàbình, dân chủ, tạo nên phong trào quốc tế mạnh mẽ đấu tranh bảo vệhoà bình

Sự lớn mạnh của Liên Xô và các nớc trên thế giới tạo nên tiềm lực quốcphòng hùng hậu, nhất là khi Liên Xô tạo đợc thế cân bằng về quân sự, phá vỡthế độc quyền vũ khí hạt nhân của Mỹ, đủ sức răn đe âm mu chủ nghĩa đếquốc dùng chiến tranh hạt nhân để tiêu diệt chủ nghĩa xã hội hiện thực Các n-

ớc xã hội chủ nghĩa hiện nay vẫn là lực lợng tích cực bảo vệ hoà bình thế giới.Với chính sách yêu chuộng hoà bình, tăng cờng tình đoàn kết, tình hữu nghịgiữa các dân tộc, chống chiến tranh xâm lợc, phi nghĩa, chủ nghĩa xã hội hiệnthực đã góp phần thúc đẩy xu thế hoà bình, hợp tác và phát triển trên thế giớihiện nay

-Thứ ba, chủ nghĩa xã hội hiện thực là chỗ dựa tin cậy, vững chắc, sự giúp đỡ có hiệu quả về vật chất và tinh thần của các lực lợng cách mạng dân chủ, tiến bộ trên thế giới.

Đứng vững trên lập trờng chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân,bằng chính sách đúng đắn, các Đảng cộng sản, nhà nớc xã hội chủ nghĩa đãhết lòng giúp đỡ các lực lợng cách mạng, tiến bộ về mọi mặt Đây là mộttrong những nhân tố quan trọng đem đến những thắng lợi của các lực lợngcách mạng, tiến bộ trên thế giới

Sự giúp đỡ, tơng trợ đã thể hiện ở chủ nghĩa quốc tế xã hội chủ nghĩagiữa các nớc xã hội chủ nghĩa anh em Nhờ sự giúp đỡ của Liên Xô, TrungQuốc và các nớc xã hội chủ nghĩa, tiềm lực kinh tế, khoa học- kỹ thuật, sức

mạnh quốc phòng- an ninh của các nớc xã hội chủ nghĩa đợc tăng lên, tạo nênsức mạnh tổng hợp của chủ nghĩa xã hội thế giới.

Các nớc xã hội chủ nghĩa dành cho phong trào giải phóng dân tộc, độclập dân tộc sự giúp đỡ to lớn, thờng xuyên và có hiệu quả cả trong thời kỳ đấutranh giành chính quyền và cả trong xây dựng đất nớc Cùng với ủng hộ về vậtchất, chủ nghĩa xã hội hiện thực luôn dành cho các nớc độc lập dân tộc sự ủng

hộ về chính trị, tinh thần, nhờ đó tình đoàn kết, hợp tác giữa các nớc xã hộichủ nghĩa với các nớc thuộc phong trào độc lập dân tộc ngày càng chặt chẽ,tạo điều kiện thuận lợi cho các nớc này vợt qua khó khăn thử thách, bớt lệthuộc vào các nớc t bản chủ nghĩa phát triển

Tóm lại, sự ra đời, phát triển của chủ nghĩa xã hội hiện thực, mặc dùcòn không ít khó khăn, thách thức, song đã đạt đợc những thành tựu vĩ đại màkhông một thế lực đen tối nào có thể phủ nhận Chủ nghĩa xã hội hiện thực ra

đời đã mở ra thời đại mới- thời đại quá độ từ chủ nghĩa t bản lên chủ nghĩa xãhội, mở ra hình thái kinh tế- xã hội mới, làm thay đổi căn bản bộ mặt hànhtinh trong thế kỷ XX và xu thế phát triển của lịch sử nhân loại trong tơng lai.Với những thành tựu vĩ đại đó, đã chứng minh trên thực tế, chủ nghĩa xã hộihiện thực là chế độ xã hội u việt, có đóng góp to lớn vào tiến trình lịch sử nhânloại

Những sai lầm, khuyết tật của chủ nghĩa xã hội

Bên cạnh những thành tựu vĩ đại không thể phủ nhận, trong quá trìnhphát triển, một số nớc xã hội chủ nghĩa cũng phạm phải những sai lầm nghiêmtrọng, làm ảnh hởng đến bản chất chủ nghĩa xã hội Một số nớc xã hội chủnghĩa lâm vào khủng hoảng toàn diện dẫn đến sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa

Biểu hiện của những sai lầm, khuyết tật đó là:

- Trên lĩnh vực chính trị

Công tác xây dựng Đảng bị coi nhẹ, một bộ phận không nhỏ đảng viêncán bộ hệ thống chính trị suy thoái về chính trị, t tởng, đạo đức, lối sống, đặcquyền đặc lợi, quan liêu, tham nhũng, xa rời quần chúng nhân dân Đặc biệt,

do sai lầm về công tác t tởng, công tác tổ chức, nhiều phần tử cơ hội, xét lạichui sâu, leo cao chiếm giữ nhiều chức vụ quan trọng trong bộ máy Đảng,chính quyền; vai trò lãnh đạo của Đảng trong xã hội bị suy giảm, tính chiến

đấu của Đảng bị suy yếu

Buông lỏng chuyên chính vô sản, hiệu lực quản lý của nhà nớc, bộ máynhà nớc cồng kềnh, quản lý theo kiểu mệnh lệnh hành chính Chế độ dân chủxã hội chủ nghĩa bị vi phạm, hiện tợng chuyên quyền, độc đoán, vi phạmquyền dân chủ, vi phạm pháp luật không đợc ngăn chặn và xử lý kịp thời đãlàm biến dạng bản chất dân chủ xã hội chủ nghĩa Còn biểu hiện mơ hồ, mấtcảnh giác với chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch.

- Trên lĩnh vực về kinh tế

Duy trì cơ chế quản lý tập trung, kế hoạch hoá, bao cấp nặng nề, tạonên sự thiếu chủ động, ỷ lại, thụ động của địa phơng, cơ sở và doanh nghiệp;Cha phân biệt rõ chức năng quản lý hành chính với quản lý sản xuất kinhdoanh Xây dựng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa mang nặng tính hìnhthức, phô trơng thoát ly trình độ phát triển của lực lợng sản xuất; phủ nhận sựtồn tại khách quan của các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa; Cha coitrọng quy luật giá trị, sản xuất hàng hoá; giải phóng các nguồn lực, các tiềmnăng phát triển lực lợng sản xuất Năng suất, chất lợng, hiệu quả cha cao,chậm đổi mới công nghệ, ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất Phânphối theo kiểu bình quân, cào bằng, cha giải quyết hài hoà lợi ích cá nhân- tậpthể- xã hội, làm suy giảm tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngời lao động.Tình hình đó làm cho sự phát triển lực lợng sản xuất bị chậm lại, dẫn đến tìnhtrạng trì trệ, khủng hoảng kinh tế- xã hội

-Trên lĩnh vực xã hội

Việc giải quyết các quan hệ phát huy những bản sắc văn hoá của các tộcngời dân tộc, tôn giáo, có thời gian khá dài cha thật đúng đắn, triệt để, mangtính áp đặt, nóng vội, tạo nên những tồn đọng kéo dài, để các thế lực lợi dụngkhoét sâu để chia rẽ đoàn kết dân tộc Trong xây dựng mô hình con ngời, lốisống mới còn giáo điều, sơ cứng, đơn điệu Việc bồi dỡng lý tởng, đạo đức,chuẩn mực giá trị văn hoá, nhất là đối với thế hệ trẻ bị coi nhẹ Cha chú trọnggiữ gìn,

-Trong quan hệ quốc tế

Nhiều nớc xã hội chủ nghĩa bất đồng, mâu thuẫn, thậm chí nổ ra xung

đột quân sự, vi phạm các nguyên tắc của chủ nghĩa quốc tế vô sản, chủ nghĩaquốc tế xã hội chủ nghĩa, gây lên tác động hết sức tiêu cực đối với phong tràocách mạng, tiến bộ trên thế giới, có lợi cho chủ nghĩa đế quốc và các thế lựcphản động quốc tế

Những sai lầm, khuyết tật trên đây, với những mức độ khác nhau, kéodài trong nhiều thập kỷ, không đợc khắc phục kịp thời, triệt để, đã làm hạnchế tính u việt và sức mạnh của chủ nghĩa xã hội thế giới Những khuyết điểm

đó, cùng với sự chống phá quyết liệt của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù

địch đã làm cho chủ nghĩa xã hội hiện thực lâm vào khủng hoảng xã hội

Đầu thập niên 80 (thế kỷ XX) những biểu hiện trì trệ đã ngày càng bộc

lộ Nhiều Đảng cộng sản cầm quyền ở các nớc xã hội chủ nghĩa đã nhận thức

đợc tình hình nghiêm trọng đó Xu hớng cải tổ, cải cách, đổi mới sự nghiệpxây dựng chủ nghĩa xã hội ngày càng trở nên mạnh mẽ trong Đảng và toàn xãhội Cải tổ, cải cách, đổi mới là vấn đề cấp bách đặt ra đối với các nớc xã hộichủ nghĩa

Mặt khác, cần thấy rằng, đổi mới là quy luật phát triển khách quan củachủ nghĩa xã hội Cuộc sống luôn vận động, thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xãhội luôn nảy sinh những vấn đề mới, thời đại luôn biến đổi không ngừng, tấtyếu đòi hỏi quá trình phát triển xã hội xã hội chủ nghĩa cũng đổi mới thờngxuyên mới đáp ứng đợc những biến đổi của hiện thực khách quan đó Ph

Ănghen đã chỉ rõ: chủ nghĩa xã hội không phải là thứ nhất thành bất biến, màphải coi nó là xã hội thờng xuyên biến đổi và cải cách, giống nh bất kỳ chế độxã hội nào khác

Nh vậy, cải tổ, cải cách, đổi mới vừa là tất yếu khách quan vừa là vấn đề

đặt ra một cách cấp bách đối với các nớc xã hội chủ nghĩa Sự nghiệp đó do

Đảng cộng sản khởi xớng và lãnh đạo, không chỉ nhằm khắc phục những sailầm, khuyết tật, những ấu trĩ, lạc hậu, lỗi thời, mà còn sáng tạo, tìm tòi con đ -ờng, điều kiện, phơng thức, giải pháp nhằm phát triển xã hội xã hội chủ nghĩa,làm cho các giá trị của chủ nghĩa xã hội ngày càng thể hiện đầy đủ hơn, sâusắc hơn bản chất tốt đẹp vốn có của nó Vì vậy, thực chất của quá trình đổimới là làm cho chủ nghĩa xã hội ngày càng phát triển mạnh mẽ hơn, là tiếp tục

sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa

Đổi mới không phải là thay đổi mục tiêu xã hội chủ nghĩa mà là tìm tòi phơngpháp, giải pháp thích hợp để thực hiện thắng lợi mục tiêu đó Cải cách, đổimới là sự nghiệp cách mạng sâu sắc toàn diện trên các lĩnh vực của đời sốngxã hội và là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự vững vàng, kiên định của Đảng cộngsản, là sự nghiệp của toàn Đảng, của hệ thống chính trị và toàn thể nhân dâ

Nguyên nhân thất bại trong cải tổ, cải cách chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu

Trong quá trình tiến hành thực hiện công cuộc cải tổ, cải cách, đổi mớichủ nghĩa xã hội, một số nớc đã đạt đợc những thành tựu bớc đầu quan trọng.Tình hình kinh tế - xã hội có sự chuyển biến tích cực, tạo thế đi lên, khẳng

định rõ con đờng đổi mới là đúng đắn Trong khi đó, một số nớc đã thất bạidẫn đến sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa, gây tổn thất to lớn cho phong tràocách mạng thế giới Song, phải thấy rằng sự sụp đổ ấy không phải là từ bảnchất của chủ nghĩa xã hội hay những nguyên lý của chủ nghĩa xã hội khoahọc, mà do những nguyên nhân của nó

Nguyên nhân sâu xa của khủng hoảng toàn diện và sụp đổ chế độ xã hộichủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu là trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xãhội, bên cạnh những thành tựu vĩ đại về nhiều mặt có ý nghĩa lịch sử và quốc

tế, các nớc xã hội chủ nghĩa đã mắc phải những sai lầm, khuyết tật to lớn,chậm đợc phát hiện và khắc phục, gây ra tình trạng trì trệ về kinh tế- xã hộikéo dài

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sụp đổ chế độ xã hội chủ nghĩa ở LiênXô và Đông Âu là do các nguyên nhân sau:

Một là, trong cải tổ, các Đảng cộng sản đã mắc phải sai lầm rất nghiêm

trọng về đờng lối chính trị, t tởng và tổ chức Đó là đờng lối xét lại, phản bộichủ nghĩa Mác - Lê nin ở một số ngời lãnh đạo cao nhất; sai lầm trong bớc đicủa việc giải quyết mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị

Trong quá trình tiến hành cải tổ, cải cách chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và

Đông Âu, các Đảng cộng sản đã xa rời chủ nghĩa Mác - Lê nin dẫn đến sailầm về chiến lợc cải tổ, cải cách, vi phạm các nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩaxã hội khoa học: chung sống hoà bình một cách vô nguyên tắc với chủ nghĩa

đế quốc, phủ nhận nguyên tắc tập trung dân chủ, thừa nhận đa nguyên đa

đảng, từ bỏ chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân; từ bỏ vai trò lãnh đạocủa Đảng cộng sản đối với đời sống xã hội; giải quyết không đúng mối quan

hệ giữa cải tổ kinh tế và cải tổ chính trị Cải tổ kinh tế cha có kết quả đã vộivàng đẩy nhanh cải tổ chính trị Hậu quả là xã hội rối loạn, mất phơng hớngchính trị; đánh giá lịch sử không tuân theo nguyên tắc khách quan, toàn diện,lịch sử- cụ thể Vì vậy, dẫn đến tình trạng đào bới lịch sử, bôi đen lịch sử, phủnhận toàn bộ giá trị mà chủ nghĩa xã hội đã đạt đợc; sai lầm trong công tác tổ

chức và cán bộ để dẫn đến tình trạng loại những cán bộ có kinh nghiệm, trungkiên, trung thành với chủ nghĩa xã hội; đa những phần tử cơ hội, thực dụngvào Ban lãnh đạo cao nhất, thậm chí để cho kẻ địch cài cắm nội gián vào tận

Bộ chính trị để thực hiện phá từ trong phá ra, phá từ trên phá xuống

Hai là, sự chống phá quyết liệt của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù

địch, phản động đối với chủ nghĩa xã hội Lợi dụng những khó khăn và đờnglối sai lầm trong cải tổ, cải cách của Liên Xô và các nớc xã hội chủ nghĩa

Đông Âu, chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch đã đẩy mạnh chiến lợc

“Diễn biến hoà bình” cực kỳ thâm độc, nguy hiểm, can thiệp toàn diện, tinh vi

và trắng trợn vào nội bộ các nớc xã hội chủ nghĩa để gây mất ổn định và xóa

bỏ chế độ xã hội chủ nghĩa mà không cần đến chiến tranh

Hai nguyên nhân này quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động cùng chiều,tạo nên một cơn lốc chính trị phá sập chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và

Đông Âu vừa qua

Những bài học kinh nghiệm

Từ những thành công và thất bại đó đã để lại những bài học kinh nghiệmcho công cuộc cải tổ, cải cách, đổi mới ở các nớc xã hội chủ nghĩa hiện nay, nh

Đảng ta đã khẳng định: “Chủ nghĩa xã hội đã có lịch sử hơn 70 năm, có thànhcông và có thất bại, đó là nguồn kinh nghiệm vô giá”1 để các nớc xã hội chủ nghĩatiếp tục định hớng công cuộc cải cách, đổi mới các mặt của đời sống xã hội

Bài học thứ nhất là kiên trì đờng lối đổi mới và đổi mới có nguyên tắc.

Kiên trì đổi mới giữ vững mục tiêu chủ nghĩa xã hội, kiên trì chủ nghĩa Mác

-Lê nin- đó là lập trờng duy nhất đúng hiện nay của chủ nghĩa xã hội hiện thực.Kinh nghiệm đó đợc rút ra từ những thành công và thất bại của quá trình cải

tổ, cải cách, đổi mới ở các nớc xã hội chủ nghĩa vừa qua Đổi mới không phải

là từ bỏ mục tiêu chủ nghĩa xã hội, mà chính là nhằm đạt đợc mục tiêu ấy mộtcách có hiệu quả bằng con đờng, hình thức, phơng pháp và bớc đi thích hợp

Cần phải quán triệt và thực hiện đổi mới có nguyên tắc là vì, trong sựnghiệp đổi mới chắc chắn sẽ luôn gặp phải không ít những khó khăn, phức tạp,nên dễ nảy sinh t tởng và nhận thức lệch lạc, thậm chí muốn xem xét lại mụctiêu xã hội chủ nghĩa, đánh giá lại con đờng đi của giai cấp, dân tộcmình Vì vậy, đòi hỏi phải đấu tranh với những quan điểm sai trái, giữ

1 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia,

Hà Nội 1991, tr 110.

vững mục tiêu xã hội chủ nghĩa Mặt khác cũng cần phải chống khuynhhớng bảo thủ, giáo điều trong cải tổ, cải cách, đổi mới- những lực cảntrong tiến trình đổi mới.

Bài học thứ hai là nắm bắt qui luật khách quan, tôn trọng khách quan,

tiến hành đổi mới phải toàn diện và đồng bộ các mặt đời sống xã hội, songphải có bớc đi thích hợp với thực tiễn; nắm vững khâu trung tâm là vấn đềkinh tế và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế với đổi mớichính trị

Sự nghiệp cải tổ, cải cách, đổi mới ở các nớc xã hội chủ nghĩa xét trêntổng thể phải bắt đầu từ đổi mới t duy chính trị, trên cơ sở nắm bắt qui luậtkhách quan để định ra đờng lối chiến lợc và sách lợc đúng đắn Nhng trongbất kỳ trờng hợp nào cũng phải thực hiện đổi mới trên cơ sở bảo đảm sự ổn

định về chính trị- xã hội, tránh để xảy ra tình trạng rối loạn về chính trị nh ởmột số nớc trong những năm qua, do sai lầm chủ quan duy ý chí, nóng vộikhông có bớc đi thích hợp

Thực tiễn thành công ở Việt Nam, Trung Quốc ở giai đoạn đầu của cảicách, đổi mới là do các Đảng cộng sản đã có chủ trơng và bớc đi đúng đắn,thích hợp, tập trung đổi mới kinh tế, giải phóng lực lợng sản xuất, phát huymọi tiềm năng của đất nớc và xã hội để tạo ra nhiều sản phẩm hàng hoá, đápứng nhu cầu cấp thiết của đời sống nhân dân Chính nhờ đó mà làm cho côngcuộc đổi mới thực sự trở thành sự nghiệp của nhân dân, động viên mọi nguồnlực cho công cuộc đổi mới Những kết quả của đổi mới kinh tế trong nhữngnăm qua đã thúc đẩy quá trình đổi mới chính trị và đã chỉ ra nhu cầu và phơnghớng cần thiết cho đổi mới chính trị

Trong đổi mới chính trị, phải có bớc đi thận trọng, kịp thời, từng bớc vàvững chắc, bắt đầu từ đổi mới tổ chức và phơng thức hoạt động của bộ máynhà nớc Đổi mới phơng pháp và phong cách lãnh đạo của Đảng và nhà nớctheo hớng khắc phục tệ quan liêu, độc đoán, chuyên quyền, vi phạm quyềnlàm chủ của nhân dân; thực hiện dân chủ trong Đảng, trong công tác cán bộ;từng bớc đổi mới qui chế bầu cử và hoạt động của các cơ quan dân cử

Chính trị là lĩnh vực rất phức tạp và đầy nhậy cảm có quan hệ tới tất cảcác giai cấp, các tầng lớp xã hội, cho nên để đổi mới chính trị cần phải có sựchuẩn bị chu đáo và có thời gian thích hợp Mọi sự chậm trễ hoặc cố tình trì

hoãn trong đổi mới chính trị sẽ không tránh khỏi phải trả giá ngay cả khi đờisống vật chất của nhân dân không phải là quá thấp kém.

Đổi mới chính trị và kinh tế là hai lĩnh vực cơ bản nhất của xã hội là sựnghiệp đầy khó khăn và phức tạp Đó là quá trình vừa triển khai thực hiện, vừaphải tìm tòi, sáng tạo, trong đó phải luôn thất hết mối quan hệ biện chứng củahai lĩnh vực này để có bớc đi phù hợp, có nh vậy mới bảo đảm sự tác động hỗtrợ lẫn nhau giữa chúng trong quá trình đổi mới, tránh đợc những sai lầm nhmột số nớc xã hội chủ nghĩa vừa qua

Bài học thứ ba là, phải dựa vào nhân dân, phát huy quyền dân chủ của

nhân dân là kinh nghiệm quan trọng nhất của công cuộc cải tổ, cải cách, đổimới xã hội chủ nghĩa Mọi sức mạnh của chủ nghĩa xã hội đều bắt nguồn từnhân dân lao động, những ngời chủ của chế độ xã hội mới dới sự lãnh đạo của

Đảng cộng sản và sự quản lý của nhà nớc xã hội chủ nghĩa

Bài học thứ t là, đổi mới phải bắt đầu từ Đảng và xét đến cùng- điều

quyết định nhất để giành thắng lợi là Đảng phải tự đổi mới, tự chỉnh đốn, giữvững vai trò lãnh đạo, nâng cao năng lực trí tuệ và sức chiến đấu của Đảng

Đảng cộng sản là ngời khởi xớng và lãnh đạo sự nghiệp cải tổ, cảicách, đổi mới chủ nghĩa xã hội, cho nên bản thân Đảng phải tự tiến hành

đổi mới về tổ chức, phơng pháp, tác phong, nội dung lãnh đạo của Đảng,nâng cao năng lực lãnh đạo nhằm thực hiện tốt vai trò lãnh tụ chính trịcủa toàn xã hội

Chỉ có Đảng cộng sản lãnh đạo công cuộc cải tổ, cải cách, đổi mới chủnghĩa xã hội mới đi đến thành công, do đó, phải khẳng định vai trò lãnh đạoduy nhất và tuyệt đối của Đảng cộng sản trong sự nghiệp cải tổ, cải cách, đổimới và xây dựng chủ nghĩa xã hội Những sai lầm mà các đảng cộng sản vàcông nhân ở các nớc xã hội chủ nghĩa đã phạm phải trong những thập kỷ vừaqua không phải là kết quả tất yếu sinh ra từ chế độ một đảng

Trong quá trình cải cách, đổi mới, cần phải chống những quan điểm vàhành động nhằm hạ thấp, xoá bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản Đồngthời đảng phải thờng xuyên tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nâng cao trí tuệ và nănglực lãnh đạo, đổi mới nội dung và phơng thức lãnh đạo trong công cuộc cải tổ,cải cách, đổi mới chủ nghĩa xã hội

Bài học thứ năm là, cải tổ, cải cách, đổi mới phải kết hợp giữa sức mạnh

dân tộc với sức mạnh thời đại, phát huy nội lực với mở rộng hợp tác quốc tế

Bài học thứ sáu là, thờng xuyên nâng cao cảnh giác cách mạng, làm

thất bại mọi âm mu, hoạt động chống phá của chủ nghĩa đế quốc và các thếlực phản động, kết hợp cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa chống cộng với đấutranh chống chủ nghĩa cơ hội, xét lại trong quá trình cải tổ, cải cách, đổi mới

Trung Quốc, một đất nớc rộng lớn với trên 1,2 tỷ dân, sau hơn một thập

kỷ mở cửa cải cách và hiện đại hoá đất nớc, đã thật sự có bớc chuyển mình,khởi sắc mạnh mẽ về kinh tế- xã hội Với đờng lối cơ bản lấy xây dựng kinh tếlàm trọng tâm và bắt đầu cải cách từ lĩnh vực kinh tế Trung Quốc trong thời

kỳ cải cách, mở cửa luôn đạt mức tăng trởng GDP trung bình hàng năm xấp xỉ10%, riêng năm 1994 đạt trên 13% Thành công trong phát triển kinh tế đã tạo

điều kiện cải thiện những nhu cầu vật chất, văn hoá, xã hội của nhân dân lao

đổi, điều chỉnh cơ cấu và cơ chế quản lý kinh tế và những nỗ lực ngoại giao đểtừng bớc tháo gỡ khó khăn về kinh tế và đời sống xã hội Cuba tích cực tranhthủ sự ủng hộ quốc tế để đấu tranh phá bao vây cấm vận của Mỹ, tiếp tụckhẳng định xây dựng đất nớc theo con đờng xã hội chủ nghĩa, bớc đầu đã đạt

đợc kết quả về kinh tế, xã hội, năm 2001 GDP đã tăng 5%

II Công cuộc đổi mới không chỉ khắc phục sai lầm đã mắc, mà điều quantrọng hơn là tiếp tục giải quyết những vấn đề cả về lý luận và thực tiễn của chủngiã xã hội, tìm tòi con đờng đi lên chủ nghĩa xã hội phù hợp với đặc điểmcủa đất nớc và với điều kiện thế giới đơng đại Cơ sở của sự sáng tạo là nhậnthức đúng thực tế đất nớc và thế giới hiện nay để vận dụng những nguyên lýcủa chủ nghĩa Mác- Lênin một cách sáng tạo, bằng cách bổ sung , phát triểnnó

Hiện nay chủ nghĩa xã hội đang thoái trào, chủ nghĩa t bản đang tiếp tụcphát triẻn với sức mạnh của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ và quátrình toàn cầu hoá Đại hội IX của Đảng cộng sản Việt Nam khẳng định rằng:

“với thắng lợi của cách mạng Tháng Mời Nga - cuộc cách mạng vĩ đại mở rathời đại quá độ từ CNTB lên CNXH Kết luận nh vậy đợc Hội nghị của các

đảng cộng sản và công nhân tại Mátxcơva đa ra rồi Khi đó chúng ta quanniệm rằng, với sự mở đầu quá độ lên CNXH thì thời đại của CNTB đã kếtthúc Còn đến cuối những năm 50 thì đã là sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội trênphạm vi toàn thế giới và chủ nghĩa xã hội đã trở thành nhân tố quyết định sựphát triển của xã hội loài ngời.

Quan niệm giản đơn về thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội cùng vớinhận định rằng, chủ nghĩa xã hôịi đã trở thành nhân tố quyết định sự phát triểncủa xã hội loài ngời, đã cản trở việc nhận thức sự biến đổi của chủ nghĩa t bảnnửa cuối thế kỷ XX, và do đó làm tăng căn bệnh chủ quan duy ý trí trong xâydựng chủ nghĩa xã hội

Phải chăng, khi thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội đợc mở ra thì

đồng thời là sự kết thúc thời đại của chủ nghĩa t bản và chủ nghĩa t bản chỉ còntồn tại với tính cách là tàn d cha bị tiêu diệt hẳn nh trong thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội Với cách hiểu nh vậy, thì dù thừa nhận cái đang suy vongvẫn có thể có những bớc phát triển, nh Lênin đã chỉ ra, chúng ta vẫn khôngtránh khỏi bối rối trớc trớc sự phát triển của chủ nghĩa t bản hiện đại Cách lýgiải thờng thấy hiện nay là chủ nghĩa t bản nhờ lợi dụng đợc thành tựu củacách mạng khoa học và công nghệ mà có đợc sức sống mới, kéo dài sự tồn tạicủa mình Vậy, vì sao chủ nghĩa t bản có thể thích nghi đợc với điều kiệncách mạng khoa học và công nghệ, một động lực to lớn, đặc trng riêng có củathời đại ngày nay? Vì sao chủ nghĩa t bản có thể chi phối đợc quá trình toàncầu hoá, một xu thé tất yếu trong phát triển hiện nay?

Thiết nghĩ, sẽ là hợp lý nếu xem đó là biểu hiện giai đoạn phát triển caonhất, “giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa t bản mà Lênin đã vạch ra nhng chathể hình dung hết mức độ, giới hạn của nó Nếu gọi thời đại đế quốc chủ nghĩa

là “ thời đại nhỏ” trong “thời đại lớn” của chủ nghĩa t bản thì chủ nghĩa t bảntoàn cầu hoá là giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa đế quốc, cũng cso nghĩa làgiai đoạn cuối cùng của thời đại t bản chủ nghĩa Điều đó không mâu thuẫnvới việc thừa nhận thời đại ngày nay là thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hộitrên phạm vi thế giới mở đầu bằng thắng lợi của cách mạng Tháng Mời Nga.Thời đại quá độ từ chủ nghĩa t bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thếgiới là thời gian lịch sử rất lâu dài, một thời đại lớn bao gồm những thời đạinhỏ

Cũng nh bất kỳ hệ thống nào, sự ra đời của hệ thống xã hội chủ nghĩathế giới phải trải qua quá trình hình thành với tính cách là mặt đối lập của chủnghĩa t bản Sự tồn tại của hệ thống t bản chủ nghĩa không chỉ còn mang tínhtất yếu lịch sử khi hệ thống xã hội chủ nghĩa trở thành nhân tố chủ yếu quyết

định xu thế phát tiển của xã hội loài ngời Đến nay, thực tế chứng tỏ rằng, giai

đoạn đầu của thời đại quá độ từ chủ nghĩa t bản lên chủ nghĩa xã hội cha kếtthúc Chủ nghĩa t bản tuy cha kết thúc thời đại của mình nhng không phải là

“đang độ thanh xuân” nh một số học gải phơng tây nói, mà là đã ở vào giai

đoạn cuối cùng của chủ nghĩa t bản Giai đoạn đó đang đợc đẩy nhanh bởi xuhớng quá độ từ phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa sang phơng thức sản xuấttập thể mà Mác xem đó là sự thủ tiêu t bản với tính cách là sở hữu t nhân ởtrong những giới hạn của bản thân phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa đợctăng cờng trong điều kiệncách mạng khoa học và công nghệ, mặt khác bởi sựtác động cảu chủ nghĩa xã hội, nhất là trong thời kỳ hai hệ thống chính trị xãhội đối lập song song tồn tại trớc trớc khi diễn ra sự sụp đổ chế độ xã hội chủnghĩa ở Liên Xô và Đông Âu

Những mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa t bản không hề mất đị nhng lạibiểu hiện dới những hình thức mới Mâu thuẫn giữa t bản và vô sản mở rộngthành mâu thuẫn giữa lao động và t bản mang tính toàn cầu Mâu thuẫn giữacác dân tộc thuộc địa và chủ nghã đế quốc trớc đây biểu hiện thành cụo đấutranh bảo vệ chủ quyền quốc gia và chống sự xâm lợc vè kinh tế và văn hoácủa chủ nghĩa đế quốc Cùng với mâu thuẫn t bản vốn có vẫn tiếp tục tồn tại,toàn cầu hoá làm nẩy sinh mâu thẫu giữa “vùng trung tâm” và “vùng ngoại vicủa củ nghĩa t bản”, tức là giữa chủ nghĩa t bản phát triển và chủ nghĩa t bảnkhông phát triển Sự đan xen ba mâu thẫu trên biểu hiẹn tập trung ở mâu thuẫngiữă các nớc nghèo với các nớc giàu

Xem xét những thành tựu cũng nh những mâu thuẫn nan giải của chủnghĩa t bản hiện nay nh là sự phát triển của giai đoạn cuối cùng của thời đại tbản mới cho chúng ta nhận thức tơng lai của chủ nghĩa xã hội một cách đầy

đủ và sâu sắc hơn Không thể hiểu đúng về chủ nghĩa xẫ hội nếu không nhậnthức đúng chủ nghĩa t bản hiện đại Đó chính là phơng pháp tiếp cận chủnghĩa cộng sản của Mác và Ăngghen Các ông cho rằng: Đối với chúng ta, chủnghĩa cộng sản không phải là một trạng thái cần phải sáng tạo ra, không phải

là một lý tởng mà hiện thực phải khuôn theo Chúng tă gọi chủ nghĩa cộng sản