Thế giới nghệ thuật trong tập thơ Hoa Cỏ May của Xuân Quỳnh

Được vinh dự đứng vào hàng ngũ những nhà thơ trẻ thời chống Mỹ, Xuân Quỳnh dùng ngòi bút của mình để ghi lại một cách cụ thể và sinh động bức chân dung tỉnh thần của cả một thế hệ trẻ cầ

— ÔÔÒÔÒÔÒÒÐ

VŨ THI ANH TUYET

THE GIOI NGHE THUAT TRONG TAP

THO HOA CO MAY CUA

XUAN QUYNH

KHOA LUAN TOT NGHIEP DAI HQC

Chuyén nganh: Van hoc Viét Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Thị Tuyết Minh

HÀ NỘI - 2011

LOT CAM ON

Trong quá trình thực hiện khoá luận này, tôi đã nhận được

sự giúp đỡ của các thầy, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam,

khoa Ngữ Văn Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy

cô, đặc biệt là tới cô giáo Nguyễn Thị Tuyết Minh đã tạo điều

kiện giúp đỡ tôi trong suốt thời gian vừa qua

Hà Nội, tháng 5 năm 2011

Sinh viên

Vũ Thị Ánh Tuyết

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Khoá luận 7hể giới nghệ thuật trong tập

thơ Hoa cỏ may của Xuân Quỳnh là kết quả nghiên cứu của riêng

tôi, có tham khảo ý kiến của những người đi trước, dưới sự giúp

đỡ khoa học của Tiến sỹ Nguyễn Thị Tuyết Minh Khóa luận

không sao chép từ một tài liệu có sẵn nào Nếu sai tôi xin hoàn

toàn chịu trách nhiệm

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu -2+cxz+cxzvcxssrrxerrree 6

8 Bồ cục khoá luận

1.1 Khái niệm “7é giới nghệ thuật” và các phương diện cơ bản của

Thế giới Hghệ thHẬT cc TT HH nn ST kg ven rưày 8

1.2 Tác giả Xuân Quỳnh và sự nghiệp thơ ca «+s<+s<<<++ 9

2.1.2 Cái tôi với ân ức tuổi thơ bơ vơ, côi cút -cccccxe+ 24

2.2 Hình tượng thời gian và không gian nghệ thuật - - 36 2.2.1 Hình tượng thời ,gian nghệ thuật -c-ese:

a Thời gian hiện tại gắn với cuộc sống đời thường

b Thời gian quá khứ găn với những hoài niệm - - 5=

c Sự giao thoa giữa thời gian quá khứ - hiện tại - tương lai 42

a Không gian hiện thực G01 thuOng ee eee ceeeeeeeececeeeeeeeeseeneeeens

b Khong gian hoai nig

CHUONG 3: MOT SO PHUONG DIEN NGHE THUAT GOP PHAN THE HIEN THE GIOI NGHE THUAT TRONG TAP THO

HOA CÓ M4Y CỦA XUÂN QUỲNH cssccccssccccsee 54

3.1.1 Hình ảnh tả 7ñ 1 — - 54 3.1.2 Hình ảnh ân dụ, tượng trưng ¿5< +s++e+e+xseseeserseree 56

3.2.1 Giọng giãi bày, bộc bạch

MO DAU

1 Lido chon dé tai

Văn hoc Viét Nam thoi ki khang chién chéng My (1954 — 1975) da

hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử vinh quang của mình, là cuốn “Biên niên văn học” về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc Để làm nên

diện mạo của một giai đoạn văn học chói lọi ay không thé khong nhac dén

sự đóng góp đáng kế của thế hệ các nhà thơ trẻ thời kỳ chống Mỹ Đó là những cây bút đầy tài năng có bán sắc và giọng điệu riêng Có thể kế đến

những tên tuổi của các nhà thơ: Phạm Tiến Duật, Bằng Việt, Nguyễn Duy,

Nguyễn Khoa Điềm, Xuân Quỳnh Trong đó Xuân Quỳnh nỗi lên là gương mặt nữ nhà thơ có những đóng góp đáng kể cho sự phát triển của thơ ca chống Mỹ Ngay từ khi bước chân vào con đường nghệ thuật, Xuân Quỳnh

không tạo ra một cơn lốc ồn ào, một hiện tượng văn học gây xôn xao dư luận như: Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy Bà âm thầm, lặng lẽ vun trồng

cho mầm non thơ của mình, đợi ngày nó ra hoa, kết quả Bằng tài năng và trái tim nghệ sỹ, Xuân Quỳnh đã dần dần tạo dựng được phong cách riêng cho mình qua mỗi chặng thơ

Sinh ra trong hoan cảnh đất nước bị xâm lược, Xuân Quỳnh nhanh chóng hoà mình vào cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc với một tỉnh

thần tự nguyện, say mê Được vinh dự đứng vào hàng ngũ những nhà thơ trẻ

thời chống Mỹ, Xuân Quỳnh dùng ngòi bút của mình để ghi lại một cách cụ thể và sinh động bức chân dung tỉnh thần của cả một thế hệ trẻ cầm súng trong những năm tháng chiến tranh gay go, khốc liệt:

Không có sách chúng tôi làm ra sách Chúng tôi làm thơ ghỉ lấy cuộc đời mình

(Hữu Thỉnh)

Những vần thơ của bà có tác dụng “M#z viên đá lát đường, như nhát cuốc ” góp phần tạo nên diện mạo cho thơ ca chống Mỹ của dân tộc

Bước ra khỏi cuộc chiến tranh, trở về cuộc sống đời thường với biết

bao lo toan, vất vả, Xuân Quỳnh vẫn tiếp tục cuộc hành trình nhọc nhẵn với

thơ nhưng trên xu hướng trở về đời sống thế sự và đời tư Đặc biệt ở tập thơ cuối - tập thơ /#oa cỏ may, chất đời thường hiện lên rõ nét Tập thơ đã đào sâu vào những ngóc ngách cuộc sống, phát hiện ra mặt thô nhám của hiện thực xung quanh Tập thơ đã chứng tỏ độ chín phong cách thơ Xuân Quỳnh,

đặc biệt là sự mới mẻ về nội dung phản ánh

Trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật không ngừng nghỉ, Xuân

Quynh da dé lại cho nền văn học cả thảy bảy tập thơ Đó chính là báy hũ

mật ngọt mà bà đã chat chiu, chi chút dành tặng cho đời Riêng tập thơ cuối

- tập thơ Hoa cỏ may đã vĩnh dự được trao giải thưởng Văn học của Hội nhà văn Việt Nam năm 1990 Đó là sự ghi nhận công lao đóng góp xứng đáng

của Xuân Quỳnh cho nền thơ ca Việt Nam hiện đại

Hiện nay thơ ca Xuân Quỳnh đã được đưa vào giảng dạy tại các cấp học Tiểu học cho tới bậc Trung học phố thông, Cao đẳng, Đại học Có thể

kể tên các tác phẩm đã được dạy như Chuyện cổ tích về loài người, Tiếng gà trưa, Sóng Nghiên cứu thơ Xuân Quỳnh nói chung và tập tho Hoa cỏ may nói riêng sẽ là hành trang kiến thức bổ ích cho việc giảng dạy thơ ca Xuân Quỳnh ở trường phô thông sau này

Đó chính là những lí do chúng tôi lựa chọn đề tài khóa luận: Thé giới

nghệ thuật trong tập thơ Hoa cỏ may của Xuân Quỳnh Hi vọng đề tài nghiên cứu sẽ góp một phần hữu ích trong việc tìm hiểu, khám phá các tác phẩm của Xuân Quỳnh nói chung, của tập thơ #oa có may nói riêng

2 Lịch sử vấn đề

Lịch sử thơ ca Việt Nam được làm rạng danh bởi tên tuổi của nhiều thi

sỹ, trong đó có các nhà thơ nữ Có thể điểm qua tên tuổi của một vài gương

mặt tiêu biểu như: trong văn học trung đại có nữ sĩ Hồ Xuân Hương, Bà

Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm Những năm 1932-1945, khi phong trào Thơ Mới phát triển đã xuất hiện thêm nhiều gương mặt mới làm đông đảo thêm đội ngũ những nhà thơ nữ Việt Nam như Anh Thơ, Nguyễn Thị

Manh Manh Đặc biệt sau năm 1945 có sự hiện diện và tiếp nối của nhiều

thế hệ những nhà thơ nữ với những đóng góp cả về nội dung và nghệ thuật

như Đoàn Thị Lam Luyến, Phan Thị Thanh Nhàn, Lâm Thị Mỹ Dạ, Ý Nhi,

Xuân Quỳnh Trong số đó Xuân Quỳnh là một tên tuổi dành được nhiều sự

quan tâm của độc giả Lại Nguyên Ân trong bài viết Con người và nhà thơ

đã nhận xét như sau: “Xuân Quỳnh là hiện tượng thơ rất quan trọng của nền thơ chúng ta Có lẽ từ thời Hỗ Xuân Hương, qua các chặng phát triển, phải đến Xuân Quỳnh, nền thơ ấy mới thấy lại một nữ thi sĩ mà tài năng và sự đa

dạng của tâm hỗn được thể hiện ở một tầm cỡ đáng kế như vậy, dỗi dao,

phong phú như vậy” [3, tr207] Thật vậy, Xuân Quỳnh đã đem đến cho thơ

ca một tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi cay đắng ở đời, tiếng nói của

tình mẫu tử thiêng liêng, tiếng nói sôi nỗi, rạo rực của một tâm hồn đang

đắm mình trong những con sóng hối hả của tình yêu Đọc thơ Xuân Quỳnh may ai có thê quên những bài thơ đã đi cùng năm tháng như: Sóng, Tho tinh cuối mùa thu, Thuyén va biển, Hoa cỏ may

Sự nghiệp thơ ca của Xuân Quỳnh và những tác phẩm bà để lại cho đời

đã được giới nghiên cứu tìm hiểu và đánh giá Có thê kể đến bài phê bình của những cây đại thụ trong làng nghiên cứu văn học Việt Nam như Lại Nguyên Ân, Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn Hầu hết các bài viết đều đánh giá cao tài năng văn chương của nữ thi sỹ này

Nguyễn Đăng Mạnh từng nhận định: “7hơ Xuân Quỳnh tự nhiên như

đã gọi là phụ nữ thì phải sinh con đẻ cái vậy ” [3 tr.76]

Vương Trí Nhàn thì nhận xét: “7hơ chị bao giờ cũng ở độ căng nhất của sự sáng tạo, một người hình như rất gan voi tho, sinh ra để làm thơ” [3, tr.120]

Lưu Khánh Thơ - em gái của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ (chồng của Xuân Quỳnh) thì nhận xét: “Xuán Quỳnh là một tác giả thơ có bản sắc tương đối rõ nét Bản sắc ấy ngày càng được khẳng định và biểu hiện với nhiều sắc thái khác nhau qua mỗi tập tho” [3, tr.9]

Tác giả Chu Văn Sơn khi nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh cũng nhận xét: “Thơ Xuân Quỳnh âu cũng là tự hát” Đó cũng chính là “lời tự hát về

cuộc đời, về tình yêu, về những noi niềm của một trải tìm đa sâu, đa cảm

trong cuộc doi” [3,tr.126]

Đoàn Thị Đặng Hương trong bài Người đàn bà yêu và làm thơ từng đề

cao: “Đó thực sự là một tâm hôn thơ rất đàn bà bởi day sự hy sinh cho cuộc đời và cho nghệ thuật” [3, tr.67]

Trong bai Tho tình Xuân Quỳnh - tiếng nói mới của hôn thơ dân tộc,

GS Phan Ngọc đã khẳng định: “Xuân Quỳnh không có gì hết ngoài trái tìm biết yêu thương Chính trái tìm ấy đã nói lên thành thơ và chị trở thành nhà thơ nữ lớn nhất thế kỉ này của Việt Nam chỉ bằng trái tìm chân thành và vô

giá ấy” [19,487]

Đặc biệt giới nghiên cứu đánh giá rất cao mảng thơ tình của Xuân Quỳnh Nhà nghiên cứu Trần Đăng Xuyên từng bình luận như sau: “7øng các nhà thơ Việt Nam hiện đại, Xuân Quỳnh là một trong số những người được xứng đáng được gọi là nhà thơ của tình yêu Đến Xuân Quỳnh, thơ

Việt Nam hiện đại mới có được một tiếng nói bày tỏ trực tiếp những khát

khao tình yêu vừa hơn nhiên, chân thật, vùa mãnh liệt, sơi nổi của một trái

tim phụ nữ” [3, tr L66]

Riêng về tập thơ Hoa cỏ may - tập thơ cuối của Xuân Quỳnh được trao

giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam cĩ một số ý kiến nhận xét được in

trong bài: Đổi điều về “Hoa cỏ may” (Lê Lưu Oanh); Xuân Quỳnh với “Thơ vui về phái yếu “(Phạm Ngọc Luật); Nhớ về một tài năng (Ngơ Văn Phú)

Khơng chỉ nghiên cứu nội dung thơ Xuân Quỳnh, các nhà nghiên cứu cịn đi sâu vào tìm hiểu những đặc sắc về nghệ thuật thơ của bà Cĩ một số

bài viết đã đề cập đến một vài khía cạnh nơi bật trong thế giới nghệ thuật thơ

Xuân Quỳnh: giọng điệu, ngơn ngữ, hình ảnh Nhà nghiên cứu Lưu Khánh Thơ trong bài Cảm nhận về thơ Xuân Quỳnh đã viết: “Xuân Quỳnh thường chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng từ lời ru làm giọng điệu riêng cho bài thơ cua minh” [3,tr15]

Nguyễn Hồ Bình thì nhận xét: “7iếng thơ của chị là một giọng thơ dam ám dịu dàng, đầm thắm tâm tư, sâu lắng đượm buơn - giọng thơ tâm tình phù hợp với những tâm sự thành những tình cảm trắc ấn vốn là hiện thân của con người chị” [3.tr.1 16]

Đây là những tư liệu hữu ích để người viết cĩ thê tham khảo trong quá

trình viết khĩa luận

Qua khảo sát chúng ta cĩ thể thấy những bài viết của các nhà nghiên

cứu chỉ mới dừng lại ở một vài khía cạnh nào đĩ về thơ Xuân Quỳnh và tập

thơ Hoa cỏ may chứ chưa cĩ một cơng trình nào di sâu vào nghiên cứu một

cách cĩ hệ thống thế giới nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh trong tap tho Hoa cod

may Kê thừa những ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, người viết thâm

nhập sâu hơn để tìm hiểu về thế giới nghệ thuật trong tập thơ #ò cĩ may,

qua đĩ thấy được những yếu tố độc đáo gĩp phần tạo nên phong cách riêng cho thơ Xuân Quỳnh

3 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này tác giá khóa luận hướng tới các mục đích sau:

- Tìm hiểu về thế giới nghệ thuat trong tap tho Hoa cé may

- Thấy được vị trí, vai trò của nữ thi sĩ Xuân Quỳnh trong nền thơ ca

Việt Nam hiện đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Khảo sát và tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tap tho Hoa cé may

- Chỉ ra một số phương diện nghệ thuật thê hiện thế giới nghệ thuật trong tập

thơ Hoa cỏ may

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Thế giới nghệ thuật trong tập thơ Hoa cỏ may của Xuân Quỳnh

Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung vào 20 bài thơ được tuyển chọn trong tập Hoa có may do Nxb Tác phẩm mới - Hội nhà văn Việt Nam

ấn hành năm 1989 Tuy nhiên khoá luận không chỉ đừng lại khảo sát những sáng tác trong tập thơ Hoa cỏ may mà còn đặt trong mối quan hệ với nhiều sáng tác trước của tác giả, khi cần thiết cũng có sự liên hệ, so sánh với những sáng tác của các nhà thơ khác

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong khoá luận này, người viết sử dụng phối kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây:

Phương pháp hệ thống

Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích tác phâm

7 Đóng góp của khóa luận

Góp phần khẳng định sự sáng tạo độc đáo trong tư duy nghệ thuật của

nữ thi sĩ Xuân Quỳnh

Đóng góp thiết thực vào việc giảng dạy, học tập các tác phẩm của Xuân

Quỳnh trong nhà trường

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tư liệu tham khảo, phần nội dung khoá luận được triển khai thành 3 chương:

Chương I: Giới thiệu chung

Chương 2: Thế giới nghệ thuật trong tập thơ /⁄oz cỏ may của Xuân Quỳnh

Chương 3 : Một số phương diện nghệ thuật góp phần thể hiện thế giới

nghệ thuật trong tập thơ Hoa cỏ may của Xuân Quỳnh

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

GIỚI THIỆU CHUNG

1.1 Khái niệm Thế giới nghệ thuật và các phương diện thể hiện 7hề giới

nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật là thiên nhiên thứ hai do người nghệ sỹ sáng tạo

ra Một mặt nó phản ánh hiện thực, một mặt nó biểu hiện những khát vọng

Chân - Thiện - Mỹ của chủ thể sáng tạo Theo Từ điển thuật ngữ văn học:

“Thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật

(một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, một tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng được

sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thể giới thực tại vật chất hay thể giới tâm lí của con người, mặc dù nó phản ánh các thể giới ấy Thể giới nghệ thuật có không gian, thời gian riêng, có quy luật tâm lí riêng trong

việc phản ánh thế giới" [4, tr.301,302] Như vậy bản chất của thế giới nghệ

thuật là đề cập đến vấn đề văn học thể hiện, đó là con người, không gian,

thời gian Những yếu tố ấy được nhìn qua lăng kính của người nghệ sỹ mang tính hiện thực cuộc sống mà không phải hoàn toàn miêu tả, sao chép lại Điều này khẳng định văn học là bức tranh phản ánh cuộc sống nhưng

chứa đựng sự hấp dẫn với người đọc Mỗi thế giới nghệ thuật tương ứng với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới Nghiên cứu thế

giới nghệ thuật trong thơ nhằm tìm hiểu quan niệm của tác giả về hiện thực cuộc sống muôn màu, đồng thời giúp người đọc hình dung được tính độc đáo trong tư duy và cá tính sáng tạo của người nghệ sỹ

Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể nghệ thuật bao gồm tắt cả các yếu

tố, cấp độ của sáng tạo nghệ thuật Mỗi cấp độ, yếu tố này lại có thể là một

chỉnh thể nhỏ hơn được đặt trong mối quan hệ biện chứng với những yếu tố

khác Khi nghiên cứu về thế giới nghệ thuật thơ trữ tình, các nhà lí luận văn

học đã nghiên cứu trên các phương diện sau:

Thứ nhất là phương diện hình tượng nghệ thuật Đó là hạt nhân của chỉnh thể nghệ thuật, gồm: hình tượng nhân vật trữ tình; hình tượng không

gian, thời gian nghệ thuật

Thứ hai là phương diện ngôn ngữ nghệ thuật Đó là những phương tiện

nghệ thuật tiêu biểu thể hiện hình tượng như thể thơ; ngôn ngữ; hình ảnh;

giọng điệu

1.2 Tác giả Xuân Quỳnh và sự nghiệp thơ ca

1.2.1 Tác giả Xuân Quỳnh

Trong bài thơ Thành phố quê anh, Xuân Quỳnh viết:

Mỗi người có một quê

Ngày đại thơ để ở

Tuổi niên thiếu để yêu

Và lớn lên để nhớ

Có thể với ai đó, hai tiếng quê hương đã trở nên quá quen thuộc, gần gũi nhưng đối với riêng Xuân Quỳnh thì quê hương có một vị trí vô cùng đặc biệt, không phải chỉ là nơi chôn rau cắt rốn mà còn là nơi in dấu tuổi thơ cả ngọt ngào lẫn cay đắng của bà

Xuân Quỳnh tên đầy đủ là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6 tháng

10 năm 1942 trong một gia đình công chức nghèo Bà sinh ra và lớn lên ở

làng La Khê - một ngôi làng nhỏ nằm bên dòng sông Nhuệ hiền hoà Làng

La Khê xưa nỗi tiếng về nghề dệt the, dệt gấm Những người dân làng La

Khê sống cần cù, tần tảo sau lũy tre xanh Họ vừa cày sâu cuốc bẫm, vừa

chuyên nghề canh cửi Tiếng hát của những người thợ dệt và tiếng đưa thoi

đã in dấu trong tâm trí Xuân Quỳnh và hình ảnh làng quê đã đi vào những trang thơ của bà với tắt cá những gì thân thương nhất

Xuân Quỳnh sinh ra trong một gia đình có hai chị em Cha Xuân Quỳnh là một ông giáo đầy tài năng, am hiểu cả Hán học lẫn Tây học Chính người cha này đã truyền lại cho bà một tình yêu văn chương mà sau này món

quà ấy đã giúp nhà thơ có thê trải lòng mình với cuộc đời và được nhiều độc

giả mến mộ Mẹ Xuân Quỳnh là người phụ nữ hiền thục nết na, sống nhân hậu, giàu lòng thương người và rất yêu thơ ca Xuân Quỳnh may mắn được thừa hưởng ở người mẹ yêu kính nhan sắc và một tâm hồn yêu văn chương

tha thiết

Những tưởng một người con gái xinh đẹp, hiền hậu như Xuân Quỳnh sẽ

được sống êm đềm, hạnh phúc bên gia đình Nhưng số phận khắc nghiệt đã

cướp ổi người mẹ từ khi Xuân Quỳnh còn trong trứng nước Hình ảnh người

mẹ đối với Xuân Quỳnh rất xa xôi nhưng nỗi đau mắt mẹ đã ám ánh suốt

một đời nhà thơ Mẹ mất, cha đi bước nữa, Xuân Quỳnh và chị gái Đông Mai phải về sống nương tựa vào bà nội Tuổi thơ bơ vơ côi cut đã han in trong kí

ức Xuân Quỳnh và trở thành nỗi ám ảnh cứ trở đi trở lại trong các sáng tác của Xuân Quỳnh sau này:

Tôi không có một gian phòng Lang thang suốt những năm ròng tuổi thơ Công chúng biết đến Xuân Quỳnh ngay từ đầu không phải với tư cách một nữ thi sĩ mà trong vai trò một diễn viên múa của đoàn ca múa nhân dân Trung ương Xuân Quỳnh đã đi biểu diễn ở nhiều nơi trên thế giới và dự Đại

hội Thanh niên sinh viên thế giới năm 1959 tại Viên (Áo) Nhưng ánh đèn

rực rỡ của sân khấu đã không níu kéo được trái tim người nghệ sỹ bởi chính

trong lúc đỉnh cao nghệ thuật bà nhận ra thơ mới chính là cuộc sống thứ hai

của mình Bà đã quyết tâm sống hết mình cho đời, cho thơ

Xuân Quỳnh đã được cử đi học ở lớp bồi dưỡng viết văn của Hội nhà

văn ở Quảng Bá Không được may mắn học nhiều nhưng bằng tinh thần kiên

nhẫn hiếm có, Xuân Quỳnh đã tự bồi đắp vốn văn hoá thiếu hụt bằng cách tự học

Sau khi ra trường, Xuân Quỳnh về công tác ở nhiều nơi: báo Phụ nữ,

Tinh hội Vĩnh Phú Cuối cùng bà về làm biên tập cho báo Văn nghệ và

tham gia sáng tác thơ

Xuân Quỳnh không chỉ sớm chịu thiệt thòi vì nỗi đau mất mẹ mà ngay

cả trong cuộc sống riêng tư sau này bà cũng luôn gặp phải những sóng gió, trắc trở Cuộc hôn nhân lần thứ nhất với một người bạn trong đoàn văn nghệ

không mấy hạnh phúc bởi bà nhận ra sự chênh lệch về tâm hồn giữa hai

người Bà đã quyết định chia tay đề thay đối cuộc sống ấy Thời gian đó là những ngày nhà thơ sống trong tâm trạng hãng hụt, hoàn toàn mắt phương hướng:

Tôi đã đi đến tận cùng xứ sở

Đến tận cùng đau đón, tận cùng yêu

(Thơ tình cho bạn trẻ) Nhưng Xuân Quỳnh không đầu hàng số phận Bà chủ động mở rộng lòng mình, chủ động đi tìm hạnh phúc:

Núi cao biển rộng sông dài Tôi ấi khắp chốn tìm người tôi yêu

(Thơ viết tặng anh) Năm 1973, Xuân Quỳnh gặp và kết hôn với Lưu Quang Vũ - một người bạn quen biết từ lâu của mình Sự đồng điệu giữa hai tâm hồn yêu thơ

văn ấy đã khiến hạnh phúc có thể mim cười với Xuân Quỳnh một lần nữa

Trong hoàn cảnh cuộc sống đầy rẫy những khó khăn, thiếu thốn, tình yêu của

Vũ - Quỳnh vẫn cứ đơm hoa kết trái Bằng sự tần tảo và đức hy sinh, Xuân Quỳnh đã động viên, gây dựng cho Lưu QuangVũ từ hai bàn tay trắng trở thành kịch gia nối tiếng

Nhưng hạnh phúc chẳng mỉm cười lâu với Xuân Quỳnh Tai nạn đầu cầu Phú Lương đã cướp đi sinh mạng của Quang Vũ, cháu Quỳnh Thơ và của cả một tài năng thơ ca Xuân Quỳnh, để lại một niềm tiếc thương vô hạn trong trái tim hàng triệu độc giả

1.2.2 Sự nghiệp thơ ca

Xuân Quỳnh bắt đầu có thơ in từ năm 1963 Sau khi đi học lớp Bồi

dưỡng viết văn của Hội nhà văn ở Quảng Bá, Xuân Quỳnh đã cho ra đời đứa con tỉnh thần đầu tiên của mình, cũng là kết quả của quãng thời gian cần

man, chim chi hoc hỏi và trau dồi ở trường viết văn Đó là phan Choi biếc in chung voi Cam Lai trong tap To tam - Choi biếc (1963) Tập thơ đầu tay đã

in dam dấu ấn trẻ trung, hồn nhiên, đầy cảm xúc của một tâm hồn bước vào đời Người đọc như bắt gặp một cái gì đó rất tươi mới, đào dạt sức sống ở

trong tập thơ này:

Dưới hai hàng cây Tay dm trong tay Cùng anh sóng bước Nẵng đùa mái tóc Chỗi biếc trên cây

Lá vàng bay bay Như ngàn cánh bướm Nhưng rồi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc Trên khắp đất nước đâu đâu cũng thấy bầu không khí sục sôi, náo nức ra trận của hàng triệu thanh niên xung phong:

Xé doc Truong Son đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai

(Tố Hữu)

Theo tiếng gợi của Tổ quốc, Xuân Quỳnh đã gửi con nhỏ cho mẹ già

trông nom, một mình khoác ba lô vào vùng đất lửa Vĩnh Linh, Quảng Trị dé

hoà mình vào cuộc sống và chiến đấu của người dân anh hùng nơi đây Hai

tập thơ Hoa đọc chiến hào (1968) và Gió Lào cát trắng (1974) đã đánh dâu

bước chuyển mình của cái tôi Xuân Quỳnh, từ cái tôi cá nhân hướng tới cái tôi công dân Xuân Quỳnh đã nghĩ, đã cảm và nói bằng tiếng nói của cả một thế hệ Những sáng tác trong bom đạn chiến tranh ấy có tác dụng “Như viên

đá lát đường, như nhát cuốc ” góp phần xây dựng nền thơ ca chống Mỹ cứu nước hào hùng của dân tộc:

Dù thơ em viết chửa hay hơn

Em đang tập làm thơ có ích

Như viên đá lát đường, như nhát cuốc

Như tấm lòng em nhớ về anh Dòng thơ em như bánh xe lăn Theo tuổi trẻ tram lan giáp trận Đất nước thống nhất, sau những chuyến đi gần như suốt dọc nửa mình

Tổ quốc vừa giải phóng, Xuân Quỳnh lại cho ra đời tập thơ Lời ru trên mặt dat (1978) Dén tập thơ này, cảm hứng về Tổ quốc, về đất nước dần trở

thành cảm hứng chủ đạo của tập thơ Tập thơ thấm đượm hơi thở ấm ap của

cuộc sống mới được dựng xây và thể hiện rõ niềm tự hào, ngợi ca truyền thống anh hùng của dân tộc:

À ơi ngọn lửa ngày xưa

Mẹ nuôi dưới đất bây giờ về đâu Nhìn lên rực rỡ trên đẫu

Lửa hôm qua đã trong màu cờ bay

(Loi ru trén mat dat) Bên cạnh máng đề tài về công dân, Xuân Quỳnh đã gây được ấn tượng với người đọc thông qua mảng đề tài về những tình cảm riêng tư, nhất là những bai tho tình yêu được tuyển chọn trong các tập thơ Sân ga chiều em ấi (1980); 7ự hát (1982); Hoa có may (1988) Xuân Quỳnh đã nói về tình yêu bằng những lời cháy bỏng, tha thiết và nồng nàn, thé hiện tâm trạng của một người phụ nữ khao khát được yêu và cháy hết mình cho tình yêu:

Con sóng dưới lòng sâu Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ Ngày đêm không ngủ được Lòng em nhớ đến anh

Cả trong mơ còn thức

(Sóng)

Nhưng rồi những vấp ngã trong tình yêu đã khiến Xuân Quỳnh, từ một người con gái nhìn cuộc sống qua lăng kính màu hồng đã trở thành một người đàn bà từng trải Thơ tình của bà bớt dần cái vẻ sôi nổi, rạo rực của thuở ban đầu mà trở nên trầm tĩnh, sâu lắng hơn Bên cạnh những khao khát tình yêu, thơ bà đầy ắp tâm trạng khắc khoải, man mác lo âu và dự cảm chia

xa Nhà thơ lo sợ tình yêu của mình giống như một chiếc bình pha lê tuyệt

đẹp nhưng mong manh, dễ vỡ:

Em lo âu trước xa tắp đời mình Trai tim đập những điều không thể nói

(Ty hat)

Loi yéu mong manh nhu mau khoi

Ai biết tình anh có đổi thay?

(Hoa cỏ may)

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn nhận xét: “Đọc tho cua chi nhất là

mảng thơ tình một hồi, chúng ta thấy những khát khao của một người yêu rất nhiều mà nhận chẳng bao nhiêu Đơn độc đi trong cuộc đời và lúc nào cũng cảm thấy là bất hạnh, là bão tố” (Xuân Quỳnh - Những buôn vui của kiếp hoa đạj)[3.tr | 19]

Trong đời văn ngắn ngủi của mình, Xuân Quỳnh còn sáng tác cho thiếu nhi Ngoài tập thơ Bảu trời trong quả trứng (Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam, 1982), bà còn là tác giả của các tập truyện: ÄMùa xuân trên cảnh

đồng (1981), Bến tàu trong thành phố (1984), Vẫn có ông trăng khác (1986)

Sau ngày Xuân Quỳnh mất, nhà xuất bản Phụ nữ đã cho in lại toàn bộ mảng sáng tác này của bả trong Tuyển tập truyện thiếu nhỉ (1995) Tập truyện có

tat ca 48 tác phẩm, cho thấy vào những năm cuối đời, nhà thơ Xuân Quỳnh

đã dồn toàn bộ hứng thú sáng tác sang lĩnh vực truyện ngắn cho thiếu nhi Truyện của Xuân Quỳnh, theo nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú “đọc mà rưng rưng nước mắt” Vân Thanh cũng ghi nhận, truyện Xuân Quỳnh “hiện đại

mà đẹp như cổ tích, đầy những hứng thú bất ngờ” Nhiều tác phâm của bà là

“món quà của một bạn nhỏ ngày xưa tặng các bạn nhỏ bây giờ” Bà quan niệm: “Viết cho các em để phục vụ các em và đồng thời nuôi dưỡng tâm hôn mình và tâm hôn các em” Với những đóng góp về thơ và truyện, Xuân Quỳnh xứng đáng là một tên tuổi trong lĩnh vực văn học thiếu nhi Thơ văn Xuân Quỳnh mang vẻ đẹp của sự trong trẻo vốn được chưng cắt qua một tâm

hồn đầy trải nghiệm với nhiều cung bậc cảm xúc Vì vậy, nó hấp dẫn và xúc

động biết bao với trái tim hàng triệu độc giả

1.3 Vị trí của tập thơ Hoa có may trong nền văn học đương đại Việt

Nam

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954 — 1975) đã đặt dan tộc ta

trước những thử thách vô cùng gay go, ác liệt, đòi hỏi phải huy động triệt để

mọi lực lượng vật chất và tỉnh thần cho cuộc chiến đấu Ấy Trong hoàn cảnh bức thiết Ấy, văn học phải thực hiện sứ mệnh cao cả của mình: phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu Hòa chung vào mạch vận động của văn học, thơ ca

chống Mỹ tập trung thể hiện những tư tưởng, tình cảm lớn, là tiếng nói chung của cả cộng đồng, là người phát ngôn cho ý chí, nguyện vọng của dân

tộc Nhà thơ ý thức sâu sắc được sứ mệnh lịch sử cao cả của mình:

Cả thể hệ dàn hàng gánh đất nước trên vai

(Bằng Việt)

Thơ ca kháng chiến chống Mỹ chủ yếu đề cập đến những vấn đề lớn lao, liên quan đến vận mệnh dân tộc cho nên một điều tất yếu thơ ít quan tâm đến những góc khuất trong cuộc sống hiện thực đời thường, nhất là những

tình cảm riêng tư được thể hiện mờ nhạt, khuất lấp Cái tôi cá nhân ấn náu

dưới cái tôi nhân đanh cộng đồng

Chiến tranh đi qua, sau niềm vui hân hoan “todn thắng vé ta” (T6

Hữu), con người trở về đời thường, phải đối diện với bao khó khăn, bộn bề của cuộc sống thời bình Thơ sau 1975 trở đi đã thắng thắn đối diện và phơi

bày thực trạng xã hội với nhiều mặt trái thô nhám trước đây bị che khuất

Các nhà thơ sau chiến tranh không ngần ngại dấn thân vào những ngóc

ngách đời thường đề tìm hiểu những góc khuất cuộc sống, đặc biệt là đào sâu

vào bản ngã, vào con người bên trong dé trực tiếp bày tỏ tâm tư, nguyện vọng của mình

Là một gương mặt tiêu biểu trong dàn đồng ca những nhà thơ nữ sau

1975 như Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị Thanh Nhàn, Đoàn Thị Lam Luyén, Du

Thị Hoàn Xuân Quỳnh nhạy cảm hơn cả với cảm hứng đời tư thế sự Bà

mạnh dạn bày tỏ những niềm vui, nỗi buôn, những âu lo, trăn trở của một

người phụ nữ lên những trang thơ Vì vậy thơ Xuân Quỳnh tuy không có những cách tân về nghệ thuật nhưng lại có những đổi mới ở nội dung nên dành được sự yêu mến của nhiều độc giả

Nếu như ở 6 tập thơ trước, Xuân Quỳnh thiên về bộc bạch những tình

cảm riêng tư, những âu lo, trăn trở trong tình yêu thì ở tập thơ cuối, chất đời thường ùa vào trong thơ bà Nhà thơ nói đến những lo toan, thiếu thốn trong cuộc sống đời thường mà những tập thơ trước chưa nói được:

Chúng tôi chỉ là những người đàn bà không tên tuổi Quen với việc nhỏ nhoi bếp núc hàng ngày

Cuộc sống ngặt nghèo phải tính sao đây

Gạo bánh củi dau biét chia thé nao cho đủ

(Thơ vui về phái yếu) Hoa co may là tập thơ đánh dâu bước chuyển mình lớn lao của hồn thơ

Xuân Quỳnh cùng với sự vận động của thơ ca dân tộc Từ đề tài lớn lao, liên quan đến vận mệnh Tổ quốc, Hoa cỏ may đã thu hẹp về đề tài thế sự, đào xới

tận cùng bản thể con người trong cuộc sống hàng ngày Tập thơ #oa cỏ may cũng là tập thơ duy nhất trong 7 tập thơ của Xuân Quỳnh đã vinh dự được

nhận giải thưởng Văn học của Hội nhà văn Việt Nam vào năm 1990 Đó là

sự ghi nhận những đóng góp của Xuân Quỳnh cho nền thơ ca Việt Nam hiện

đại

Xuân Quỳnh đã ra đi, “cánh chuồn báo bão” đã bay về miền thanh

thản cõi hư vô, “bồng cúc nhỏ nơi triển đê” đã trở về lòng đất khai sinh

nhưng những bài thơ của bà nói chung và tập thơ /oa cỏ may nói riêng vẫn còn vang vọng mãi trong trái tim hàng triệu độc giả

CHƯƠNG 2 THẺ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TAP THO HOA CO MAY

CUA XUAN QUYNH

Thé giới nghệ thuật là một khái niệm rất rộng, bao gồm nhiều yếu tố,

nhiều cấp độ Trong đó hình tượng nghệ thuật là yếu tố quan trọng nhất, là chiếc chìa khoá vạn năng để mở cánh cửa đi vào tác phẩm văn chương Hình tượng nghệ thuật là khách thể đời sống được người nghệ sỹ tái hiện bằng

sáng tạo, tưởng tượng ở trong tác phẩm nghệ thuật trở thành hiện thực đời

sống muôn màu muôn vẻ Vì vậy hình tượng nghệ thuật vô cùng đa dạng và phong phú

Trong tập thơ #oa cỏ may, Xuân Quỳnh chủ yếu tập trung vào xây dựng hai hình tượng cơ bản Đó là hình tượng cái tôi trữ tình và hình tượng thời gian, không gian nghệ thuật

2.1 Hình tượng cái tôi trữ tình

Sáng tác thơ ca là một hoạt động đề thoả mãn nhu cầu tự biểu hiện của mỗi con người Nhà thơ dùng thơ ca để giãi bày, bộc bạch nỗi lòng và gửi gắm quan niệm của mình về thế giới Những quan niệm ấy được người nghệ

sỹ thé hiện thông qua hình tượng cái tôi trữ tình Theo Tờ điển thuật ngữ văn

học thì “Cái tôi trữ tình là sự thể hiện một cách chân thực và cảm xúc đối

với thé giới và con người thông qua các phương tiện tổ chức của thơ trữ tình

tạo ra một thế giới tỉnh thân riêng biệt, độc đáo mang tinh thẳm mỹ để

truyền tải năng lượng tỉnh thân ấy đến cho người đọc "[A, tr.32]

Ở mỗi thời đại, quan niệm về cái tôi trữ tình có sự khác nhau Trong Tho Mới đó là cái tôi cô đơn, sầu muộn muốn thoát ra khỏi thế giới thực tại

để tìm tới một thế giới hư ảo không hề có thật:

Hãy cho tôi một tỉnh cầu giá lạnh

Một vì sao trơ trọi giữa trời xa

Để nơi ấy tháng ngày tôi lẫn tránh Những ru phiên, ãau khổ với buôn lo (Những sợi tơ lòng - Chế Lan Viên) Đến giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, vì văn học mang đậm dấu ấn của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn nên cái tôi đã /hoá/ xác từ cái tôi cá nhân sang cái tôi đại điện cho tiếng nói của cả cộng đồng, dân tộc Sau

chiến tranh, cái tôi sử thi mất đi, nhường chỗ cho cái tôi thế sự Đó là cái tôi

luôn băn khoăn trăn trở về cuộc sống đời thường Cái tôi ấy đám nhìn thắng, nói thật về cuộc sống mà không hề e dè, kiêng sợ

Cùng với sự vận động và phát triển của thơ ca Việt Nam hiện đại, hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh cũng có sự thay đổi cho phủ hợp Nếu như trong hai tập thơ viết trong chiến tranh Gió Lào cát trang va Hoa dọc chiến hào, cái tôi công dân chiếm vị trí trung tâm thì những tập thơ

sau, đặc biệt trong tập tho Hoa cé may, cai toi thé sự đã lên ngôi Cái tôi ấy

không còn là tiếng nói nhân danh cộng đồng nữa mà là tiếng nói của cá nhân tác giả Tiếng nói ấy có cội nguồn từ một trái tìm dạt đào yêu thương và luôn băn khoăn, trăn trở trước những giông bão của cuộc đời

Trong tập thơ Hoa có may, hình tượng cái tôi trữ tình có sự dan xen

của nhiều cung bậc cảm xúc Nếu thơ ca là sự thể hiện ở mức cao nhất cái tôi trữ tình nhà thơ thì ở Xuân Quỳnh, đặc điểm này càng được bộc lộ rõ rệt

Qua tìm hiểu có thé thấy nổi bật trong tap tho Hoa cé may la ba dạng thức chính của cái tôi trữ tình:

- Cái tôi với những lo toan cuộc sống đời thường

- Cái tôi với ân ức tuổi thơ bơ vơ côi cút

- Cái tôi cô đơn trong tình yêu

2.1.1 Cái tôi với những lo toan cuộc sống đời thường

Xuân Quỳnh là cây bút thuộc thế hệ những nhà thơ trẻ chống Mỹ Trong những năm tháng chiến tranh, Xuân Quỳnh đã khoác ba lô vào vùng đất lửa Vĩnh Linh đề sống và hòa mình vào cuộc sống nơi đây Nhưng bước

ra khỏi cuộc chiến tranh đau thương, hào hùng ấy, trong khi các nhà thơ khác ngoái nhìn chiến tranh hoặc say sưa ca ngợi cuộc sống mới thì Xuân Quỳnh

đã chọn cho mình một lối đi riêng Xuân Quỳnh không đề cập đến những điều lớn lao mà bà hướng đến hiện thực cuộc sống xung quanh với tất cả

những gì chân thực nhất Đặc điểm này một phần bị chi phối bởi chất nữ tính

trong thơ bà Xuân Quỳnh là một nhà thơ, đồng thời bà cũng là một người phụ nữ GS Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Thơ Xuân Quỳnh xuất phát từ tắm lòng tình tế, dễ rung động của một người phụ nữ đôn hậu, đẩy nữ tính "[3.tr.76] Chất nữ tính đã thắm đượm trong các sáng tác và góp phần tạo nên một phong cách riêng cho thơ Xuân Quỳnh

Giống như bao người phụ nữ khác, Xuân Quỳnh mang trong mình thiên chức làm vợ, làm mẹ Bà luôn chứng tỏ mình là người phụ nữ đảm đang tháo vát, biết lo toan cho cuộc sống gia đình từ những thứ nhỏ nhất mà những người đàn ông ít khi để ý đến Những năm Xuân Quỳnh sống là những năm đất nước vừa thoát ra khỏi chiến tranh, đời sống nhân dân vô cùng thiếu thốn Ai đã sống trong những năm tháng ấy mới có thể thấu hiểu hết những

khó khăn cực nhọc:

Cui thì thiếu và dầu cũng thiếu Điện tắt ban ngày, điện tắt ban đêm Nhiều người mua nhưng ít cửa hàng Những vải gạo, thực phẩm đều bản phiếu Giờ thì ít xếp hàng lâu phát cáu

Nhất là ở cửa hàng bánh mỳ mùa đông

Xuân Quỳnh không ngại ngần đưa vào thơ mình những lo toan của cuộc sống đời thường Đó là nỗi lo toan về cái ăn, cái mặc, cái ở, nhất là trong thời kỳ bao cấp đầy khó khăn, thiếu thốn Gánh nặng cơm áo đã đè nặng lên đôi vai của bà cũng như những người phụ nữ khác:

Chúng tôi chỉ là những người đàn bà không tên tuổi Quen với việc nhỏ nhoi bếp núc hàng ngày

Cuộc sống ngặt nghèo phải tính sao đây

Gạo bánh củi dẫu biết chỉa thế nào cho đủ

Đầu óc linh tỉnh nghĩ về chợ búa

Những quả cà, mo tép, rau dựa Chúng tôi còn phải xếp hàng mua thịt Sắm cho con đôi dép tới trường

Chúng tôi quan tâm đến xà phòng, thuốc đánh răng

Lo đan áo cho chông con khỏi rét

(Thơ vui về phái yếu) Xuân Quỳnh đã tâm sự rất chân thật về những lo toan tẹp nhẹp của cuộc sống đời thường Đọc những vần thơ của Xuân Quỳnh người đọc không cảm thấy tẻ nhạt khi bà đưa vào trong thơ những chuyện cơm áo gạo tiền mà ngược lại, chúng ta càng cám thấy trân trọng, cảm thông với nỗi lo toan vat

vả của bà Nhà thơ Xuân Diệu từng nói vui:

Nỗi đời cay đẳng đang giơ vuốt Cơm áo không đùa với khách thơ Cuộc sống quanh ta đâu chí rực rỡ màu hồng mà nó còn ấn chứa đầy khó khăn, chông gai, vất vả Người nghệ sỹ đâu thể phủ nhận thực tại mà

phải đối diện với hiện thực đề thấy được cuộc sống này đầy rẫy những khó

khăn, lam lũ Trong bộn bề của cuộc sống, Xuân Quỳnh giống như một cây phong ba vẫn đứng vững trước những sóng gió của cuộc đời Bà đã dang tay

ra bao bọc, chở che tổ ấm bé nhỏ của mình Sự đảm đang, tháo vát của Xuân

Quỳnh được người mẹ chồng hết lòng khen ngợi: “Xuân Quỳnh là một phụ

nữ tài năng, thông mình và yêu chỗng thương con hết mực Ban ngày quần quật, vất vả với công việc cơ quan, công việc gia đình, lo chợ búa cơm nước, giặt giũ cho ba đứa con Quỳnh chỉ có thời gian sáng tác vào ban đêm ” [3, tr.289]

Xuân Quỳnh luôn ý thức được trách nhiệm của một người vợ, người mẹ

cho nên bà luôn toàn tâm, toàn ý với gia đình của mình Lê Minh Khuê từng

nhận xét: “Chị xoè cánh như một con ga mdi che chở và vụn vén cho tổ ấm

của chị trong điều kiện sống ngặt nghèo ”[3.tr.266]

Khi quyết tâm xây dựng hạnh phúc lần thứ hai với Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh tin rằng đã tìm được lí tưởng của đời mình Bà lo toan chăm

sóc cho chồng từ bữa ăn, giấc ngủ Tình yêu và sự chăm lo của bà dành cho

chồng không chỉ xuất phát từ tình cảm vợ chồng mà cao hơn đó là sự tôn thờ chồng - tôn thờ lí tưởng của mình Trong những đêm hè nóng nực, bà sẵn sàng thức cả đêm đề quạt ru chồng ngủ:

Anh không ngủ được anh

Để em mở quạt, quấn mành lên cho Lặng sao cái gió mặt hỗ

Ghét sao cdi nang dau mùa đã ghê

(Hát ru chẳng những đêm khó ngủ) Nhưng cuộc sống gia đình không phải lúc nào cũng suôn sẻ, hạnh phúc Đôi khi trong gia đình bé nhỏ ấy chút sóng gió va chạm cũng nối lên, báo

hiệu dấu hiệu rạn nứt:

Cây bút gãy trong tay

(Anh) Nhưng bằng tình yêu và tắm lòng bao dung nhân hậu, Xuân Quỳnh vẫn

dang rộng vòng tay dé đón đợi người chồng yêu thương trở về, để chở che và

bu dap cho anh:

Thôi đừng buôn nữa anh Tấm rèm cửa màu xanh Trang thơ còn viết dở Tách nước nóng trên bàn

Và lòng em mong nhớ

(Anh) Chính sự yêu thương và tình cảm vợ chồng khăng khít là nguồn động lực lớn lao để Lưu Quang Vũ có thể bước những bước tiến chắc chắn trên con đường chiếm lĩnh nghệ thuật Lưu Quang Vũ từng bày tỏ tình yêu và lòng biết ơn với người vợ thương yêu của mình:

Khi tàu đông anh lỡ chuyến di dai

Chỉ một người ở lại với anh thôi

Cám ơn em, em từ miễn cát gió

Về với anh bông cúc nhỏ hoa vàng Anh thành người có ích cũng nhờ em Anh biết sống vững vàng không sợ hãi

(Và anh tôn tại) Xuân Quỳnh không chỉ là người phụ nữ yêu chồng mà bà còn là người

mẹ hết lòng vì con Mặc cảm về tuổi thơ bơ vơ côi cút, hơn ai hết bà thấu

hiểu vị trí của người mẹ với đứa con quan trọng như thế nào Với bà, đứa

con là niềm vui, niềm hạnh phúc vô bờ bến Xuân Quỳnh dành tình yêu thương cho các con, kế cả con riêng của chồng, đặc biệt là cho Mí - kết quả

tình yêu của bà với Lưu Quang Vũ Bà dành những vần thơ hay nhất để tặng cho con ngay khi còn trong bụng:

Mẹ đan tắm áo nhỏ

Bấy giờ vào mùa xuân

Me théu vào cải khăn

Cai hoa va cai la

Mẹ đi trên hè phố

Nghe tiếng con đạp thẳm

(Chùm thơ xuân tặng ba con nhỏ) Xuân Quỳnh có một tuổi thơ thiếu thốn bàn tay chăm sóc của mẹ cho

nên thơ bà đã day lên khát khao được giãi bày, được sẻ chia, được an ủi và

nó được cụ thể hoá qua những lời ru con ngọt ngào Những lời ru đưa nôi đã thắm đượm tình yêu thương con tha thiết, cháy bỏng của trái tim người mẹ Nguồn sữa ngọt ngào và những lời ru yêu thương ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ:

Ngủ nào ngủ ngoan

Mi yéu cua me

Me hat khe khé Cai la cai hoa

(Ngủ nào ngủ ngoan)

Có thể thấy, Xuân Quỳnh không nói đến những điều lớn lao mà bà viết

về cuộc sống xung quanh với tất cá những lo toan, bộn bề Nhưng bà tự nguyện làm tất cả những điều đó cho chồng cho con vì với bà đó là niềm hạnh phúc đời thường của một người phụ nữ

2.1.2 Cái tôi với ấn ức tuổi thơ bơ vơ côi cút

Cuộc đời Xuân Quỳnh ngay từ thuở lọt lòng đã phải gánh chịu những khổ đau Dường như đó là một định mệnh mà ông trời đã định đoạt sẵn cho

nhà thơ Ngay từ khi Xuân Quỳnh ra đời, người mẹ yêu kính đã lâm trọng

bệnh rồi ít lâu sau thì mất Bà được giao cho người khác nuôi Một đứa trẻ vừa ra đời đã thiếu hơi ấm dòng sữa mẹ, đứa trẻ ấy tội nghiệp biết bao

nhiêu Tuổi thơ của Xuân Quỳnh đã thiếu thốn tình yêu thương của mẹ, cho

nên bà mang nỗi mặc cảm thân phận Bà luôn tủi vì cảnh ngộ côi cút, mồ côi

bắt trắc, trôi nổi vô định” (Chu Văn Sơn)[3.tr.126]

Tuổi thơ côi cút nghèo khổ ấy đã để lại trong kí ức Xuân Quỳnh cảm giác buồn tủi và lo âu phấp phỏng Xuân Quỳnh tâm sự với bạn: “Suối ca

thời nhỏ dại lúc nào tôi cũng thấy rét” (Vũ Tú Nam - Nhớ tiếc Xuân

Ouynh)[3,tr.67] Thân phận côi cút từ tắm bé đã khiến cho suốt những năm

tháng tuổi thơ Xuân Quỳnh phải sống trong cảnh bần hàn, đói khổ:

Tôi không có một gian phòng Lang thang suốt những năm ròng tuổi thơ Người mẹ - vốn là nơi chở che vững chãi nhất của Xuân Quỳnh đã mat, hai chị em Xuân Quỳnh phải sống nương tựa vào bà nội Bà đã già, gia

cảnh lại túng bắn thì làm sao lo cho Xuân Quỳnh một cuộc sống vật chất đủ

đầy như bao đứa trẻ khác Hình ảnh của Xuân Quỳnh trong kí ức tuổi thơ là hình ánh của một đứa trẻ gầy còm, rách rưới:

Một tình thương không nói được nên lời

Của đứa trẻ gây còm nhút nhát

Nấp sau cột lặng thầm theo tiếng hát Cháy bao điều khao khát mãi không nguôi

(Ngọn lửa tuổi thơ) Đứa trẻ đáng thương ấy khao khát được một lần, đù chỉ một lần thôi

được bàn tay mẹ vỗ về chở che vào lòng, để biết được tình mẫu tử thiêng

liêng đến nhường nào Nhưng điều ước giản dị ấy cũng không thể thực hiện được Khát khao được chở che, được an ủi nhưng Xuân Quỳnh không biết

thổ lộ cùng ai Vì không có bạn bè để sẻ chia, bà chỉ biết giãi bày lòng mình

với những bông hoa dại Hình ảnh hoa dai, co dai da xuất hiện như một chỉ

tiết cứ trở đi trở lại trong những tác phẩm của nhà thơ như một người bạn gái thân thiết Xuân Quỳnh viết về những loài hoa như hoa tường vi, hoa cỏ

may, hoa lau trắng, hoa sim tím với tất cả sự sẻ chia và đồng cảm:

Trắng với hông và tim tím nhạt Tựa màu mây phiêu lãng cuối trời xa

Hoa tường vì như thực lại như mơ

Cùng tôi sống suốt một thời trẻ dại

(Hoa tường vi) Dòng sông này bãi cát cánh buồm quen Hoa lau trang suốt một thời quá khứ

(Thơ tình cho bạn trẻ) Những bông hoa đại, cỏ đại mọc ở triền đê cũng nhỏ bé đáng thương như thân phận côi cút bèo bọt của Xuân Quỳnh Vương Trí Nhàn - người bạn thân của bà có một suy nghĩ chí lí về điều này: “Có /hể chỉ là trong tiềm thức, nhưng hình như nhà thơ thầm cảm thấy hoa dại cỏ đại là ứng với mình, thân phận mình ” [3, tr L22]

Có thể nói, những ấn ức về những năm tháng tuổi thơ bơ vơ côi cút thiểu bàn tay chăm sóc nâng niu của người mẹ đã trở thành nỗi ám ảnh trong

kí ức Xuân Quỳnh, khiến cho những dòng thơ của bà sau này luôn mang nặng một nỗi trăn trở khôn nguôi: “Đến “Hoa cỏ may” thì ý thức ấy đã được hình thành thật rõ, thật sâu Tuy không đữ dội, vật vã gai góc nhưng rat gợi cảm về nỗi niềm thân phận, về những nỗi niềm sâu kín, nỗi đau buồn

sự cô đơn” (Những tình cảm trắc ẩn trong thơ Xuân Quỳnh - Nguyễn Hòa Binh )[3, tr.100]

2.1.3 Cái tôi cô đơn trong tình yêu

Xuân Quỳnh sáng tác ở nhiều mảng đề tài nhưng những vần thơ viết

về tình cảm riêng tư, nhất là tình yêu lại là những sáng tác thành công nhất của bà Thơ tình của Xuân Quỳnh là tiếng nói đồng điệu của mọi tâm hồn

Bà đã mượn thơ đề giãi bày, bộc bạch nỗi lòng của những ai đang yêu và đã được yêu Những vần thơ vút lên như những thanh âm trong trẻo và đầy xúc cảm giữa một bản hoa tau tình yêu tuyệt đẹp

Xuân Quỳnh sinh ra vốn chịu nhiều thiệt thòi bất hạnh Những thiếu

thốn tình cảm trong những năm tháng ấu thơ cứ tích dần, lắng dần như những lớp phù sa cần được bù đắp Nhất là trong thánh địa của tình yêu,

Xuân Quỳnh là một người phụ nữ khao khát sống và dâng hiến hết mình như một con chiên ngoan đạo Ngay từ những bài thơ đầu tiên trong tập thơ

Chỗi biếc đến Gió Lào cát trắng, Hoa dọc chiến hào rồi đến những bài thơ

đã đi vào độ chín của phong cách thơ trong các tập tho Sdn ga chiéu em di,

Tự hát, Hoa cỏ may, cái tôi trữ tình đã bộc lộ mình là người đàn bà giàu khao khát Áy là niềm khao khát được đi đến tận cùng cái đích của tình yêu:

Em yêu anh hơn cả hồi xưa

Cái thời tưởng chết vì tình ái

Không sỹ diện đâu nếu tôi yêu được một người Tôi sẽ yêu anh ta hơn tôi nhiều lắm

Tôi yêu anh ta dẫu ngà lần cay đắng (Thơ viết cho mình và những người con gái khác)

Em chẳng chết vì anh em chẳng đổi

Em cộng anh vào với cuộc đời em

(Có một thời như thể) Xuân Quỳnh dám yêu và dám sống hết mình cho tình yêu Bà dám đi

tới “7ân cùng đau đớn, tận cùng yêu” Táo bạo mà say mê, chân thành mà

đằm thắm, cái tôi Xuân Quỳnh là người đàn bà đầu tiên trong thơ tình Việt Nam hiện đại đám sống hết mình cho tình yêu Người phụ nữ ấy không hề bị

dong, e dé, kiêng sợ như người con gái Á Đông trong thơ của Phan Thị Thanh Nhàn:

Giấu một chùm hoa trong chiếc khăn tay

Cô gái ngập ngừng sang nhà hàng xóm Bên ấy có người ngày mai ra trận

Họ ngôi im không biết nói năng chỉ Mắt chọt nhìn nhau rồi lại quay di Nào ai đã một lần giám nói

Hoa bưởi thơm cho lòng bối rồi

(Hương thâm) Người phụ nữ trong thơ Xuân Quỳnh không ngại ngần bày tỏ trực tiếp suy nghĩ, tâm trạng của mình trước một nửa yêu thương:

Và cả anh, anh yêu của em Khi anh nói yêu em trái tìm em đập chừng mạnh quá Mạnh đến nỗi em tưởng là nghe rõ

Tiếng tim anh đang đập vì em

Em yêu anh, yêu anh như điên (Thơ viết cho mình và những người con gái khác) Xuân Quỳnh nhận thức được bi kịch vĩnh cửu của cuộc sống: đó là sự ngắn ngủi của đời người Hình như bà còn tiên lượng được trước số phận của mình: rất có thê Xuân Quỳnh - đoá hoa quỳnh mùa xuân sẽ chỉ nở và toả hương được vài giờ trong đêm tối rồi tàn lụi Bởi thế, bà đã sống hối hả,

nồng cháy, sống hết mình với cuộc đời, với thơ và tình yêu, với hạnh phúc

và gia đình, như sợ tất cả những điều quá ư tốt đẹp ấy sẽ vụt qua như ánh chớp:

Chỉ chút thời gian từng phút từng giờ Như kẻ khó tính từng hào keo kiệt Tôi biết chắc mùa xuân rồi cũng hết Hôm nay non, mai cỏ sẽ già

(Có một thời như thê)

Bằng sự thông minh của một người đàn bà từng trải, Xuân Quỳnh có

sự so sánh độc đáo Bà ví tình yêu của em và anh giống như một cơ thể sống Còn gì sinh động, hoà hợp, gắn bó hơn sự so sánh đầy thú vị ấy:

Rằng tình yêu không thể tách rời Khi ấy em là cơ thể anh rồi Nếu cắt đi anh sẽ ngàn lần đau đớn (Thơ viết cho mình và những người con gái khác) Nhân vật trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh luôn mang tiếng nói của một tâm hồn khát khao tỉnh yêu và nhọc nhẳn kiếm tìm hạnh phúc Nhưng bên cạnh tâm trạng ấy, trong những vần thơ cuối của bà luôn thường trực một nỗi cô đơn, khắc khoải, lo âu và trăn trở trong tình yêu Người đọc sẽ đặt ra

câu hỏi: Tại sao lại có thê tồn tại hai trạng thái đối lập nhau trong cùng một

con người như vậy? Câu hỏi này hoàn toàn có thể lí giải được

Thứ nhất là đo Xuân Quỳnh đã từng vấp ngã, thất bại trong tình yêu Xuân Quỳnh đến với Lưu Quang Vũ khi bà vừa bước ra từ một cuộc hôn nhân đồ vỡ Mang trong mình tâm lí của “Con cò đậu phải cành mm, con chim phải tên sợ cành cây cong”, bà lũc nào cũng có cảm giác bất an, lo sợ điều không may sẽ xảy ra với tình yêu của mỉnh một lần nữa:

Nào hạnh phúc, nào là đồ vỡ

Tôi thấy lòng lo sợ những không đâu Muốn giãi bày cùng ai đó đôi câu

Về tắt cả những gì rỗi sẽ trải (Thơ tình cho bạn trẻ) Thứ hai, Xuân Quỳnh là một người quá si tình Bà coi tình yêu là kim

chỉ nam, là lẽ sống của cuộc đời mình Nhưng bất hạnh thay sự cho và nhận

trong tình yêu không phải lúc nào cũng rạch ròi Như thi sĩ Xuân Diệu từng

thổ lộ:

Yêu là chết ở trong lòng một ít

Vì mấy khi yêu mà chắc đã được yêu Cho rất nhiều nhưng nhận chẳng bao nhiêu Người ta phụ hoặc thờ ơ chẳng biết

Xuân Quỳnh khát khao được thâu trọn trái tim người mình yêu nhưng càng khát khao bà càng không được toại nguyện

Xuân Quỳnh luôn mặc cảm về thân phận côi cút nên bà mong ước có

một mái ấm gia đình hạnh phúc, có một người chồng làm chỗ dựa cho cuộc

đời bình yên của mình:

Xin cho em được chia sẻ cùng anh

Vị bứa ngọt, vị măng vẫu đắng ngắt Trận gió núi tiếng suối ngàn đêm vắng Mái rạ vàng trong nắng hic chia tay Nhưng vị thần tình yêu vốn là một kẻ hay đùa Ai cũng có thể yêu nhưng chẳng ai có thể ngự trị ngai vàng tình yêu bởi làm sao có thể tìm thấy

sự hòa hợp tuyệt đối giữa hai tâm hồn Đó là một lời thách thức, một bài

toán khó dành cho các đôi tình nhân Tagor — nhà thơ tình vĩ đại của thế giới từng nói:

Nhưng em ơi, đời anh là một trái tìm

Nào ai biết chiều sâu và bến bờ của nó

Em là nữ hoàng của vương quốc đó

Ấy thế mà em có biết gì biên giới của nó đâu Trước nỗi buồn phiền của người mình yêu thương, Xuân Quỳnh muốn

ùa đến, muốn bao bọc người mình yêu trong vòng tay ấm áp của mình

Nhung bang trái tìm nhạy cảm của người phụ nữ, nhà thơ nhận ra sợi dây ngăn cách giữa hai tâm hồn:

Tóc anh thì ưót đẫm Lòng anh thì cô đơn Anh can chi noi em Sao mà anh chẳng nói

(Anh) Xuân Quỳnh mang trong mình nỗi mặc cảm về thân phận nên trong lãnh địa của tình yêu, bà luôn cảm thấy mình thật bé nhỏ trước người yêu Đứng trước một nửa của mình, người phụ nữ trong thơ bà sao bỗng đưng trở nên yếu đuối đến lạ lùng Giữa dòng đời “đẩy nắng nói giông bão”, bà chỉ dám ví mình là “hạ/ muối” giữa đại dương mênh mông, là “?oài rong rêu”

trôi nổi trên mặt nước, là “hz/ b„i” vương trên áo Tất cả đều nhỏ bé, tầm

thường trước vằng hào quang chói loá là anh:

Anh thân yêu người vĩ đại của em

Anh là mặt trời em chỉ là hạt muối

Một chút mặn giữa đại dương vời vợi

Loài rong rêu không ai biết bao giờ

Em chỉ là ngọn cỏ dưới chân qua

Là hạt bụi vô tình vương trên áo

(Thơ vui về phái yếu) Đọc Hoa cỏ may và các tập thơ trước của Xuân Quỳnh người đọc dễ

dàng nhận ra một nỗi lo âu bàng bạc, khi lân khuất, khi lộ diện Nó luôn

song hành với ước vọng tình yêu Có lẽ người phụ nữ trong thơ Xuân Quỳnh quá mẫn cảm Bà khao khát được vĩnh cửu hóa tình yêu, muốn độc chiếm trái tim họ Vì yêu quá, si mê quá nên lúc nào bà cũng lo âu và hoải nghi tình yêu người ta dành cho mình Người phụ nữ ấy khát khao được dang

rộng vòng tay đê bao bọc, chở che cho người đàn ông của mình trước những

thất bại trên đường đời nhưng bà luôn cảm thấy sao mà khó khăn, mà bắt lực

đến vậy Dường như trái tim ønh vẫn là ân số mà nhà thơ không thể tìm ra lời giải:

Anh con đường xa ngái Anh bức vẽ không màu Anh nghìn nỗi lo âu Anh dòng thơ nổi gió

Mà em người đời thường

Biết là anh có ở

(Anh )

Người phụ nữ ấy cứ tưởng sẽ tìm thấy sự hòa hợp tuyệt đối giữa hai

tâm hồn nhưng bà đã nhằm Đôi lúc sóng gió nổi lên khiến tình yêu của bà

bị lệch pha và hơn ai hết bà là người phải gánh chịu cảm giác cô đơn:

Gọi ngàn lần tên anh vẫn là không

Chỉ lá rụng dạt dào trên lỗi phố

Dâu biết rằng anh, anh cũng nhớ Nhưng lòng em nào có lúc nguôi quên

(Dẫu em biết chắc rằng anh trở lại) Ngọn nguồn của nỗi cô đơn ấy chính là nỗi âu lo, trăn trở của trái tim người phụ nữ Nhà thơ luôn băn khoăn làm sao có được một tình yêu lặng gió giữa cuộc đời mưa gió? Làm sao có thể giữ mãi được màu của tình yêu giữa sự giao tranh biến đổi muôn màu của cuộc sông? Đến bài thơ Thởi gian

trắng nỗi âu lo, trăn trở đã lên đến đỉnh điểm Đọc bài thơ, người đọc như

choáng ngợp giữa không gian toàn màu trắng:

Em ở đây không sớm cũng không chiều Thời gian trắng, không gian toàn màu trắng

Trong những ngày cuối nằm trên giường bệnh, bị căn bệnh tim hành

hạ, Xuân Quỳnh đã viết thơ đề giãi bày lòng mình Nổi bật giữa không gian

thênh thang trắng là một tâm hồn đầy cô đơn và âu lo:

Trái tim buôn sau lần áo mỏng Từng đáp vì anh vì những trang thơ Trái tim này mỗi phút mỗi giờ Chỉ đập cho mình em đau đớn

Sự hành hạ của bệnh tật và sự cô đơn trong tình yêu đã khiến cho một

người vốn mạnh mẽ như Xuân Quỳnh cũng trở nên yếu đuối Trào lên đó là

sự mặc cảm, tủi hờn cho thân phận mình:

Trái tim này chẳng còn có ích

Cho anh yêu, cho công việc, bạn bè

Trong lá thư Xuân Quỳnh gửi Lưu Quang Vũ ngày 8/6/1978, Xuân Quỳnh có thô lộ: “7á: cả trong anh là cái gì đó đang vươn lên, đang nổi dậy Tất cả trong anh là sự bắt đầu mà con đường của anh thì còn xa tÍt tắp Con người anh như cây đàn, vừa tiếp nhận những luỗng gió của cuộc sống

vừa trả lại cho cuộc sống biết bao nhiêu âm thanh Em, em cảm thấy em khô can va bat luc Em buôn lắm Em thành thật nói với anh điều đó Em vẫn

cảm thấy hết Vậy cho nên lúc nào em cũng thấy tình yêu của chúng ta mong manh Em không thể hình dụng không có anh em sẽ sống như thế nào Đôi

khi em nghĩ quần là có khi em phải bỏ anh ấi để em khỏi phải mang nổi túi

nhục là không xứng với anh Nhưng em không có can đảm Em yêu anh và

em đã nhập cuộc đời em vào cuộc đời anh, bây giờ đối với em đó chỉ là một cuộc đời thôi, cắt di lam sao noi”

Xuân Quỳnh muốn dùng tình yêu để bù đắp cho những thiếu thốn tình cảm mà bà không có được trong những năm tháng tuổi thơ Nhưng ngay cả

khi sống trong sự đủ đầy của tình yêu, được nếm vị ngọt của hạnh phúc lứa