Dạy học các chương trình địa lí nói chung và chương trình địa lí địa phương nói riêng nếu chỉ có tài liệu giáo khoa thì chưa đạt hiệu quả cao, mà cần phải có đầy đủ các thể loại bản đồ g
Trang 1THIẾT KẾ VÀ BIÊN TẬP ATLAS ĐỊA LÍ TỈNH THÁI NGUYÊN
DÙNG ĐỂ DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG
Hoàng Thanh Vân (Trường ĐH Sư phạm – ĐH Thái Nguyên)
1 Đặt vấn đề
Việc xây dựng Atlas địa lí địa phương phục vụ cho công tác qui hoạch và phát triển kinh
tế - xã hội, đồng thời dùng để dạy học địa lí địa phương đã được các nước phương tây tiến hành
từ rất sớm - nửa đầu thế kỉ XX Ở Việt Nam, Atlas địa lí địa phương cũng đã được nhiều tỉnh
thành tiến hành xây dựng từ những năm sáu mươi của thế kỉ XX trở lại đây, tiêu biểu là các tỉnh
Lai Châu, Thái Bình, Hà Nội, Đồng Nai… chủ yếu phục vụ cho công tác qui hoạch và phát triển
kinh tế - xã hội Còn Atlas dùng để dạy học địa lí địa phương thì chưa tỉnh nào xây dựng Đây là
một trong những khó khăn cho việc giảng dạy địa lí địa phương
Hiện nay rất nhiều tỉnh, thành đã biên soạn được tài liệu địa lí địa phương như Hà Nội,
Hà Tây, Hải Dương, Quảng Ninh, Thái Nguyên… Đây là một cố gắng rất lớn của các Sở Giáo
dục và Đào tạo Dạy học các chương trình địa lí nói chung và chương trình địa lí địa phương nói
riêng nếu chỉ có tài liệu giáo khoa thì chưa đạt hiệu quả cao, mà cần phải có đầy đủ các thể loại
bản đồ giáo khoa để sử dụng phối hợp với tài liệu viết thì việc hình thành kiến thức địa lí địa
phương mới hoàn chỉnh Bởi vì mỗi thể loại bản đồ do chức năng của nó quy định chỉ tham gia
hình thành một khâu kiến thức và kĩ năng địa lí và bản đồ, nếu bỏ thể loại nào sẽ hình thành
thiếu (khuyết) phần kiến thức và kĩ năng đó cho học sinh
Ở Thái Nguyên, nhà giáo nhân dân Trịnh Trúc Lâm cùng với một số tác giả khác đã tiến
hành biên soạn tài liệu địa lí địa phương tỉnh Thái Nguyên, tài liệu này đã được đưa vào giảng
dạy nhiều năm Các thể loại bản đồ như bản đồ trong sách giáo khoa, bản đồ giáo khoa treo
tường Thái Nguyên… cũng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu biên soạn… Tuy nhiên,
đến nay chưa có ai tiến hành thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên Để khắc phục tồn
tại trên đây, đồng thời hoàn chỉnh các thể loại bản đồ cơ bản dùng cho một chương trình địa lí
địa phương, việc biên tập Atlas tỉnh Thái Nguyên phục vụ dạy học theo hướng tích cực là việc
làm rất cần thiết
2 Nội dung
2.1 Atlas địa lí giáo khoa tỉnh Thái Nguyên
Trong Atlas (địa lí; Atlas – bộ bản đồ), hệ thống các bản đồ có quan hệ hữu cơ, bổ
sung cho nhau, đối sánh được với nhau, hợp thành một thể thống nhất Từ “Atlas” xuất hiện
lần đầu tiên trên bìa tập bản đồ của Meccato (G Mercator; 1512 - 94) Atlas rất đa dạng, tùy
theo các tiêu chí phân loại khác nhau, có: Atlas tổng hợp, Atlas quốc gia, Atlas khu vực; theo
nội dung, ta có: Atlas địa lí phổ thông, Atlas địa lí tự nhiên, Atlas kinh tế - xã hội, Atlas
chuyên ngành như Atlas ngôn ngữ ; phân loại theo mục đích sử dụng: Atlas giáo khoa,
Atlas du lịch, Atlas tra cứu khoa học Tập bản đồ đầu tiên trên thế giới là Atlas do nhà toán
Trang 2học, thiên văn học, địa lí học người Hi Lạp Ptôlêmê (Ptolémée) thành lập vào thế kỉ II Atlas
đầu tiên ở Việt Nam là tập Hồng Đức đồ bản (năm 1490)
Atlas giáo khoa là một tập hợp có hệ thống các bản đồ địa lí được sắp xếp một cách logic để
phục vụ cho mục đích dạy học Nó có tính thống nhất nội tại cao về cơ sở toán học, nội dung và bố
cục bản đồ Atlas địa lí địa phương tỉnh Thái Nguyên là loại Atlas giáo khoa Nội dung phù hợp với
chương trình địa lí địa phương lớp 9 bậc THCS mà Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định, phù hợp với
trình độ người học và tiến trình dạy học địa lí phổ thông Các bản đồ được thiết kế trên nhiều trang,
sử dụng nhiều màu sắc, nội dung rất phong phú Ngoài bản đồ, trong Atlas còn nhiều biểu đồ, tranh
ảnh minh họa và các bảng số liệu tra cứu, phản ánh khá đầy đủ các điều kiện tự nhiên, nguồn tài
nguyên thiên nhiên và nhân văn, các điều kiện kinh tế - xã hội của tỉnh Thái Nguyên
Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên được học sinh và giáo viên sử dụng phối hợp với các bản
đồ treo tường, các lược đồ trong sách giáo khoa và bản đồ câm trong giảng dạy và học tập địa lí
tỉnh Thái Nguyên Hơn nữa, thời gian dạy học địa lí địa phương không nhiều, giáo viên hoàn
toàn có thể hướng dẫn học sinh tự học địa lí tỉnh Thái Nguyên qua Atlas Điều đó sẽ giúp cho
việc dạy học đạt kết quả cao
2.2 Cơ sở khoa học để thiết kế và biên tập Atlas địa lí địa phương
- Khi thiết kế bất cứ một Atlas giáo khoa dùng cho chương trình nào, phải dựa vào cơ sở
lí luận của bản đồ giáo khoa, lí luận Atlas giáo khoa, lí luận dạy học tích cực và chương trình địa
lí mà Atlas phục vụ
- Thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên phải dựa vào tài liệu địa lí tỉnh Thái
Nguyên, dựa vào bản đồ giáo khoa treo tường đã được các tác giả biên tập Bản đồ trong tài liệu
giáo khoa, bản đồ giáo khoa treo tường và Atlas giáo khoa phù hợp và bổ sung cho nhau sẽ có ý
nghĩa lớn về mặt phương pháp sư phạm
- Nguồn số liệu trong Atlas được khai thác từ Niên giám thống kê Thái Nguyên và số liệu
của Cục thống kê Thái Nguyên cung cấp Số liệu được tiến hành thống kê từ cơ sở cấp xã lên
huyện, tỉnh; thống kê số liệu của các ngành kinh tế - xã hội trong tỉnh, là sự tổng hợp khoa học
các nguồn thông tin thực tế, là tiếng nói chính thống của chính quyền địa phương, đảm bảo độ tin
cậy về mặt khoa học và tư cách pháp lí của Atlas địa lí địa phương, làm cho Atlas như là một tác
phẩm giáo khoa hoàn chỉnh, xứng đáng là nguồn tư liệu khoa học độc lập dùng trong nhà trường
và là sản phẩm khoa học dùng để phổ biến văn hóa bản đồ cho toàn dân trong tỉnh
- Các đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh đã được nghiệm thu và các tài liệu khảo cứu
của các ban ngành trong tỉnh là nguồn tài liệu bổ sung, quảng bá các nguồn tài nguyên thiên
nhiên, xã hội và nhân văn, làm cho nội dung phong phú, có sức lôi cuốn, hấp dẫn người sử dụng
Atlas Đây cũng là nguồn tư liệu duy nhất giới thiệu đầy đủ các nguồn lực của địa phương thu
hút các nhà đầu tư trong nước và thế giới
- Các điều kiện kĩ thuật, các thiết bị tin học và phần mềm ứng dụng Cùng với sự tiến bộ
của khoa học kĩ thuật, ngày nay việc tiến hành biên tập và xử lí bản đồ đã có nhiều thay đổi
Công cụ máy tính cho phép tạo ra những sản phẩm bản đồ như ý muốn, phục vụ tốt hơn việc
nghiên cứu và giảng dạy bộ môn địa lí nhà trường Hệ thông tin địa lí (GIS ) ra đời với công cụ
quan trọng là phần mềm Mapinfo Professional cho phép tạo dựng và biên vẽ những bản đồ máy
Trang 3tính hết sức chính xác, khoa học và đẹp mắt Chúng tôi sử dụng phần mềm MapInfo 7.5 để thiết
kế và biên tập Atlas Địa lí tỉnh Thái Nguyên
2.3 Thiết kế và biên tập Atlas tỉnh Thái Nguyên
Thiết kế và biên tập Atlas có nội dung vô cùng phong phú và đa dạng, cần phải diễn giải
trong nhiều trang Trong khuôn khổ một bài báo, chúng tôi chỉ đề cập đến khung cốt của Atlas
này Đó là thiết kế bố cục Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên Thiết kế bố cục được diễn giải bằng cấu
trúc các trang bản đồ dưới đây:
Tên Atlas: Atlas Địa lí tỉnh Thái Nguyên
Trang 1: Trình bày:
- Các lưới chiếu dùng trong Atlas
- Kí hiệu dùng chung cho bản đồ trong Atlas
- Các tỉ lệ dùng cho từng bản đồ
- Các dạng địa hình tiêu biểu của tỉnh Thái Nguyên
Trang 2: Giới thiệu vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và thiên nhiên Thái Nguyên trong miền
Bắc và Đồng bằng Bắc Bộ
Trang 3: Địa chất và khoáng sản tỉnh Thái Nguyên
Trang 4: Khí hậu chung tỉnh Thái Nguyên
Trang 5: Các loại đất tỉnh Thái Nguyên
Trang 6: Lớp phủ thực vật tỉnh Thái Nguyên
Trang 7: Các loại động vật tỉnh Thái Nguyên
Trang 8: Cộng đồng các dân tộc tỉnh Thái Nguyên
Trang 9: Phân bố dân cư tỉnh Thái Nguyên
Trang 10: Trồng trọt tỉnh Thái Nguyên
Trang 11: Chăn nuôi tỉnh Thái Nguyên
Trang 12: Lâm nghiệp và ngư nghiệp tỉnh Thái Nguyên
Trang 13: Công nghiệp tỉnh Thái Nguyên
Trang 14: Tiểu thủ công nghiệp tỉnh Thái Nguyên
Trang 15: Giao thông vận tải tỉnh Thái Nguyên
Trang 16: Thương mại tỉnh Thái Nguyên
Trang 17: Du lịch tỉnh Thái Nguyên
Trang 18: Văn hóa tỉnh Thái Nguyên
Trang 19: Giáo dục tỉnh Thái Nguyên
Trang 19: Y tế tỉnh Thái Nguyên
Trang 20: Môi trường tỉnh Thái Nguyên
Trên các trang bản đồ trong Atlas còn được bố trí nhiều tranh ảnh và bảng biểu, hình vẽ
nhằm diễn giải đầy đủ các nguồn thông tin cần thiết cho từng thành phần tự nhiên, kinh tế, xã hội
Trang 4Dưới đây là một số bản đồ mà tác giả xây dựng và được Hội đồng khoa học chấm luận
văn thạc sĩ thành lập theo Quyết định số 1926/QL-SĐH ngày 3/10/2008 của Hiệu trưởng trường
Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên thẩm định:
Trang 5Hình 1 Bản đồ hành chính tỉnh Thái Nguyên
Hình 2 Bản đồ mật độ dân số tỉnh Thái Nguyên
Trang 63 Kết luận
Thiết kế và biên tập Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên là một công trình nghiên cứu khoa học,
nó đòi hỏi các tác giả bỏ nhiều sức lực và trí tuệ, nghiên cứu và ứng dụng các phương tiện và
thiết bị hiện đại thiết kế và biên tập bản đồ; nó cũng đòi hỏi các cấp, các ngành cung cấp các tư
liệu tự nhiên, kinh tế, xã hội chính xác, đồng bộ, chi tiết, mới nhất Công trình nghiên cứu này
hoàn chỉnh sẽ góp phần tích cực vào công việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học theo
hướng tích cực trong nhiều năm Atlas địa lí tỉnh Thái Nguyên lưu giữ một khối lượng tri thức về
tự nhiên, kinh tế - xã hội vô cùng phong phú và đa dạng, giúp cho mọi tầng lớp dân cư trong tỉnh
khai thác, bảo tồn và phát triển lâu dài
Tóm tắt
Nội dung bài báo nói về việc thiết kế và biên tập Atlas địa lí giáo khoa tỉnh Thái Nguyên
phục vụ dạy học địa lí địa phương theo chương trình cải cách giáo dục
Summary
The article shows how to design and edit manual geographic atlas for Thai Nguyen
province to support teaching of local geography in accordance with the national training
curriculum reform
Tài liệu tham khảo
[1] Lâm Quang Dốc (2003), Bản đồ giáo khoa, NXB ĐHSP Hà Nội
[2] Lã Thị Loan, Nguyễn Việt Tiến, Lâm Quang Dốc (2007), “Vấn đề khai thác kiến thức trong
Atlas địa lí Việt Nam phục vụ giảng dạy và học tập ở lớp 12”, Tạp chí khoa học ĐHSP Hà Nội
[3] Nguyễn Quý Thao và Nnk (2005), Atlas Địa lí Việt Nam, NXB Giáo dục Hà Nội
[4] Nguyễn Thị Thịnh (2004), Xây dựng seri bản đồ giáo khoa treo tường tỉnh Thái Nguyên phục
vụ dạy học địa lí địa phương
[5] Niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên (2007)
[6] Trịnh Trúc Lâm (1997), Địa lí tỉnh Thái Nguyên, NXB Giáo dục
