Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 448 Tập 1/Năm 2008 Khoa học Giáo dục 27 tổ chức học sinh tự nghiên cứu sách giáo khoa trong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông Nguyễn Thị Hà
Trang 1Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(48) Tập 1/Năm 2008 Khoa học Giáo dục
27
tổ chức học sinh tự nghiên cứu sách giáo khoa trong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông
Nguyễn Thị Hà (trường ĐH Sư phạm - ĐH Thái Nguyên)
1 Đặt vấn đề
Sách giáo khoa (SGK) vừa là nguồn cung cấp thông tin, vừa là phương tiện để triển khai các phương pháp dạy cách tự học, tự nghiên cứu Với vai trò là nguồn cung cấp thông tin, SGK
được sử dụng để học sinh (HS) tổ chức, gia công, khai thác nhằm giải quyết vấn đề nhận thức do giáo viên đặt ra Với vai trò là phương tiện để triển khai các phương pháp dạy cách học, cách nghiên cứu SGK được sử dụng để HS tra cứu các số liệu, các sự kiện, phân tích các khái niệm, các định nghĩa, các công thức Sử dụng SGK, HS ghi nhớ, thông hiểu, khái quát hoá nội dung từ các phần, các chương, các bài theo một chủ đề nhất định hoặc khái quát hệ thống tài liệu, HS cũng có thể dùng SGK để ôn tập, củng cố kiến thức Với những ý nghĩa đó, trong dạy học nói chung và dạy học sinh học nói riêng việc giáo viên (GV) tự trang bị cho mình phương pháp tổ chức học sinh tự lực nghiên cứu SGK là rất cần thiết
2 Đặc điểm của SGK sinh học THPT mới
a Về nội dung kiến thức: Nội dung thông tin trong SGK sinh học mới (bắt đầu thực hiện
đại trà từ năm học 2005 - 2006) phong phú, hiện đại và khó hơn so với sách cũ Nếu như trong SGK cũ, nguồn thông tin chủ yếu thể hiện ở dạng văn bản thông báo có sẵn thì trong SGK mới, nguồn thông tin thể hiện ở nhiều kênh khác nhau, tăng thông tin qua kênh hình Những thông tin này HS chỉ có thể lĩnh hội được bằng cách tăng cường các hoạt động khám phá Bên cạnh đó, SGK mới còn bổ sung thêm nhiều kiến thức ứng dụng thông qua mục “Em có biết” Với những
đặc điểm nội dung kiến thức phong phú như vậy, SGK mới giúp GV có nhiều thuận lợi trong việc rèn luyện cho HS phương pháp tự học, tự nghiên cứu qua đó phát huy tính tích cực, chủ
động để HS có thể học ở bất cứ nơi đâu, tiến tới học suốt đời
b Về cách thức trình bày: Thứ nhất, trong SGK sinh học viết theo cách đổi mới, thông
tin khoa học không trình bày dưới dạng thông báo có sẵn mà được mM hoá trong các hoạt động nhận thức dưới dạng các “lệnh hoạt động” Những lệnh này có khi là một tình huống, câu hỏi, bài tập, cũng có khi là bảng biểu, sơ đồ, hình ảnh còn thiếu thông tin…Vì vậy, HS không thể tự giải mM được các thông tin trong SGK mà chỉ có thể thông qua sự định hướng, chỉ đạo của GV mới lĩnh hội được Điều này đòi hỏi người GV không chỉ sử dụng phương pháp thông báo - giải thích minh họa mà phải thiết kế các hoạt động để tổ chức HS tìm tòi, phát hiện và khám phá tri thức Với quan niệm này, một lần nữa khẳng định SGK chính là phương tiện để tổ chức hoạt
động học tập cho HS dưới sự gia công sư phạm của người GV Thứ hai, cách thức trình bày của
SGK hiện nay rất thuận lợi cho việc áp dụng công nghệ thông tin để tổ chức dạy học Với các thiết bị hiện đại như máy chiếu đa vật thể, máy chiếu overhead, projecter…thì việc thiết kế các giáo án điện tử cho phép GV khai thác tối đa và có hiệu quả các hình ảnh, sơ đồ ở SGK hoặc có thể bổ sung các hình ảnh, phim tư liệu vào bài giảng dưới dạng các hoạt động nhận thức từ đó kích thích tính tò mò, thích khám phá và hứng thú học tập của HS, phát huy được tính tự học, tự
nghiên cứu của HS
Trang 2Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(48) Tập 1/Năm 2008 Khoa học Giáo dục
Tuy nhiên, với nguồn thông tin trong SGK quá cô đọng như vậy, nếu không có sự giúp đỡ của GV và các tài liệu khác thì HS khó lí giải đầy đủ và nắm chắc kiến thức Hơn nữa, những nguồn thông tin được trình bày dưới dạng các hoạt động hầu như rất ít và còn thiếu các câu hỏi, bài tập hướng dẫn và thiếu cách tự kiểm tra đánh giá Do vậy, trong quá trình tổ chức hoạt động
tự lực nghiên cứu SGK cho HS, GV cần chú ý đến cách đánh giá và hướng dẫn HS tự đánh giá
3 Định hướng tổ chức HS tự nghiên cứu SGK trong dạy học sinh học
Để tổ chức HS tự nghiên cứu SGK (TNC SGK), GV phải thiết kế hệ thống các hoạt động học tập để tổ chức HS thực hiện các hoạt động đó Trong một bài học, GV có thể tổ chức HS TNC SGK cho một đoạn bài hoặc cho cả bài Trước hết, GV phải xác định xem trong bài (đoạn bài) đó, kiến thức được trình bày dưới dạng kênh thông tin nào, “kênh chữ” hay “kênh hình” để thiết kế các hoạt động cho phù hợp Sau đó GV tổ chức, hướng dẫn còn HS là người tham gia trực tiếp vào các hoạt động khám phá kiến thức Vai trò của GV là hướng dẫn HS hoặc nhóm HS
đọc đoạn văn bản, quan sát kênh hình và thực hiện các yêu cầu đề ra; tổ chức cho từng HS, nhóm
HS trình bày kết quả để cả nhóm, lớp góp ý, thảo luận, bổ sung; hướng dẫn HS đánh giá và tự
đánh giá lẫn nhau GV có thể hướng dẫn HS TNC SGK ở trên lớp hoặc ở nhà
Về phía HS khi tham gia vào hoạt động khám phá, HS phải tích cực, chủ động đọc SGK, quan sát hình ảnh, phân tích các chi tiết, đường nét, các con số, tổng hợp thông tin để tìm ra câu trả lời cho các câu hỏi và diễn đạt kiến thức lĩnh hội được dưới dạng sơ đồ, bảng biểu hoặc trình bày bằng báo cáo trước tập thể, trao đổi, thảo luận trong nhóm hay cả lớp Như vậy, thông qua việc TNC SGK, HS vừa lĩnh hội được kiến thức, vừa được rèn luyện kĩ năng làm việc độc lập với tài liệu, phát triển năng lực tư duy và kĩ năng diễn đạt nội dung khoa học Đặc biệt, HS hình thành được phương pháp tự học, tạo thói quen, hứng thú và nhu cầu của việc tự học, dần dần hình thành kĩ năng tự học và năng lực nghiên cứu khoa học
Về phía GV, để xây dựng được các hoạt động tổ chức HS TNC SGK, thì trước hết GV phải thường xuyên rèn luyện phương pháp đọc sách, kĩ năng phân tích hình vẽ, kĩ năng đọc hiểu văn bản, kĩ năng tóm tắt và diễn đạt nội dung tài liệu… trên cơ sở đó xây dựng các bài tập, các tình huống yêu cầu HS hoặc nhóm HS giải quyết thông qua việc TNC SGK ở ngay trên lớp hoặc
ở nhà Khi thiết kế bài tập cho HS, GV phải nêu rõ mục tiêu cần đạt được và những yêu cầu cụ thể Khi tổ chức HS nghiên cứu SGK, cần rèn luyện cho các em kĩ năng đọc hiểu văn bản, kĩ năng tóm tắt đoạn văn bản, kĩ năng lập dàn ý, kĩ năng trả lời câu hỏi thông qua việc thực hiện các lệnh hoạt động, kĩ năng phân tích bảng số liệu, biểu đồ, đồ thị, kĩ năng khai thác thông tin từ tranh ảnh, hình vẽ, và kĩ năng diễn đạt nội dung tài liệu bằng các hình thức ngôn ngữ phù hợp Sau quá trình HS TNC SGK, trao đổi thảo luận nhóm, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau, GV đánh giá hiệu quả làm việc của từng HS hoặc nhóm HS và chính xác hóa nội dung khoa học
Ví dụ: Tổ chức HS TLNC SGK mục “Năng lượng và các dạng năng lượng trong tế bào”
(Mục I, bài 14 SGK sinh học 10 cơ bản)
Bước 1 Xác định mục tiêu Sau khi nghiên cứu tổ hợp kiến thức này HS phải: Phân biệt
được thế năng và động năng; Mô tả được cấu trúc và chức năng của ATP
Bước 2 Thiết kế câu hỏi, bài tập
- Đọc mục I.1 Khái niệm năng lượng và trả lời các câu hỏi sau: Năng lượng là gì? Có
mấy dạng năng lượng? Thế năng và động năng khác nhau ở điểm nào? Trong tế bào có những dạng năng lượng chủ yếu nào?
Trang 3Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(48) Tập 1/Năm 2008 Khoa học Giáo dục
29
- Quan sát hình 14.1 Cấu trúc của phân tử ATP và cho biết: ATP được cấu tạo từ các
thành phần hoá học nào? Mô tả cấu trúc hoá học của ATP Tại sao ATP được gọi là hợp chất cao năng? (GV hướng dẫn HS lưu ý quan tâm đến vị trí của hai nhóm phốt phát cuối cùng)
- Đọc thông tin mục I.2 ATP - đồng tiền năng lượng của tế bào và làm sáng tỏ: Tại sao
ATP được gọi là đồng tiền năng lượng? ATP đM truyền năng lượng cho các hợp chất khác bằng cách nào? Những hoạt động nào của tế bào cần sử dụng năng lượng ATP?
Bước 3 Tổ chức bài học:
- Tổ chức HS làm việc hợp tác trong nhóm nhỏ, tuỳ theo số lượng HS của từng lớp mà chia đều thành các nhóm , (mỗi nhóm trung bình từ 5 – 6 em, hoặc có thể kết hợp 2 bàn làm một nhóm), giao bài tập cho các nhóm Bài tập được thiết kế trên phiếu học tập, trong phiếu có cả phần mục tiêu và 3 bài tập nhỏ, dưới mỗi câu hỏi trong mỗi bài tập có phần dành chỗ cho HS ghi câu trả lời
- Giao nhiệm vụ cho các nhóm: Nhóm 1, 2 thực hiện bài tập 1, nhóm 3, 4 thực hiện bài tập 2, nhóm 5, 6 thực hiện bài tập 3 Các nhóm nghiên cứu SGK, thảo luận trong nhóm để hoàn thành bài tập trong thời gian 10 phút
- Thảo luận giữa các nhóm: GV cho nhóm 1,3,5 trình bày kết quả, nhóm 2,4,6 nhận xét, góp ý bổ sung GV nêu thêm các câu hỏi để HS hệ thống hoá kiến thức
GV yêu cầu các thành viên trong nhóm và các nhóm tự đánh giá kết quả làm việc, GV
đánh giá chung và biểu dương cá nhân HS và các nhóm tích cực Cuối cùng, GV bổ sung và chính xác hoá kiến thức
4 Kết luận
Trong dạy học nói chung và dạy học sinh học nói riêng, phương pháp tổ chức HS TNC SGK có vai trò rất quan trọng, giúp cho GV thay đổi phương pháp dạy và giúp cho HS hình thành và phát triển kĩ năng tự học, tự nghiên cứu, qua đó góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vì vậy, trong trường phổ thông, giáo viên cần được tiếp cận với hình thức tổ chức dạy học này và trong các nhà trường sư phạm, SV cần được trang bị và rèn luyện những kĩ năng dạy học góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong công cuộc đổi mới của đất nước ta hiện nay
Tóm tắt
SGK có vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, vừa là nguồn cung cấp tri thức cho HS vừa là phương tiện để GV tổ chức các hoạt động dạy học Với ý nghĩa đó, trong dạy học nói chung
và dạy học sinh học nói riêng, người giáo viên tổ chức tốt hoạt động TNC SGK cho HS sẽ góp phần phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học Thông qua hoạt động, HS sẽ trưởng thành dần về cả kiến thức, kĩ năng, thái độ, cả về phương pháp khoa học và phương pháp học tập
Summary Organizing students self – study of textbooks in teaching Biology
in upper secondary schools
Textbooks have important role in the process of the teaching, which are the source supplying knowledges to students and the means for teacher organizing activities at the same
Trang 4Tạp chí Khoa học & Công nghệ - Số 4(48) Tập 1/Năm 2008 Khoa học Giáo dục
time Which this meaning, in teaching generally and in teaching Biology particularly, the teacher organize the students self – study of textbooks well that will bring into play the activities, self – motivated and creative of the learner By doing the active, students will reach adulthooth most of the knowledges, skills, manner, science methods and learning methods
Tài liệu tham khảo
[1] Đinh Quang Báo – Nguyễn Đức Thành Lí luận dạy học sinh học (phần đại cương) Nxb Giáo dục, H.2001
[2] Nguyễn Thị Hà “Rèn luyện cho sinh viên kĩ năng tổ chức HS làm việc với SGK trong dạy
học ở trường phổ thông” Tạp chí Giáo dục, số 168, 2007
[3] Trần Bá Hoành Đổi mới phương pháp dạy học – chương trình và sách giáo khoa, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội 2007
[4] Methods of Studying http://www.howtustudy.org/
[5] Methodologies for relevant skill development in biology education UNESCO Pari 2/1998