Sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lý ở trường THCS

Qua nghiên cứu, đánh giá thông qua bảng hỏi giáo viên GV và học sinh HS cấp THCS tại các trường THCS Thịnh Đức, THCS Nguyễn Du, THCS Túc Duyên, THCS Nha Trang, chúng tôi đã rút ra được m

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY - HỌC ĐỊA LÍ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ QUA THỰC TẾ TÌM HIỂU CÁC TRƯỜNG

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

Đỗ Văn Hảo

Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên

TÓM TẮT

Qua nghiên cứu, tìm hiểu thực trạng dạy và học của giáo viên (GV) và học sinh (HS) ở trường Trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên cho thấy: Phần lớn giáo viên vẫn chưa thực sự coi kênh hình như là một nguồn tri thức Giáo viên vẫn chưa khai thác triệt để những thông tin từ hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa mà vẫn sử dụng kênh chữ là phổ biến Việc ứng dụng công nghệ thông tin để thiết kế bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả kênh hình trong dạy học của giáo viên còn nhiều hạn chế Từ thực tế đó, cần phải tiếp tục đẩy mạnh công tác tập huấn,

sử dụng và thiết kế, đồng thời phải trang bị hơn nữa về cơ sở vật chất, phương tiện dạy học để nâng cao hiệu quả của việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí

Từ khóa: sử dụng kênh hình, giảng dạy địa lý, dạy học địa lý ở trường phổ thông



ĐẶT VẤN ĐỀ

Để đáp ứng yêu cầu về giáo dục trong thời kỳ

mới thì mục tiêu dạy - học môn Địa lí trong

nhà trường phổ thông không chỉ truyền đạt

kiến thức, mô tả các sự vật hiện tượng địa lí

mà quan trọng hơn là giúp học sinh (HS) biết

phân tích, so sánh, giải thích sự khác biệt của

các sự vật, hiện tượng địa lí Đồng thời tìm ra

được mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí

với nhau Thực tế, đối tượng nghiên cứu của

môn học địa lí có phạm vi rất rộng và học

sinh khó có điều kiện để quan sát trực tiếp

được hết các sự vật, hiện tượng địa lí Cho

nên cách duy nhất để nhận biết chúng là quan

sát qua các phương tiện trực quan, đó là các

lược đồ, bản đồ, biểu đồ, hình vẽ, tranh ảnh ,

chúng được coi là kênh thông tin không thể

thiếu với dạy học địa lí Mặt khác, trong môn

Địa lí, việc tiếp nhận tri thức mới chỉ bằng

kênh chữ xem ra không mấy hiệu quả vì nó ít

để lại ấn tượng cho học sinh, hạn chế quá

trình phát triển năng lực trí tuệ và năng lực tư

duy của học sinh Đồng thời, lại hướng học

sinh vào việc ghi nhớ kiến thức một cách máy

móc, hời hợt Đương nhiên, trong giảng dạy

địa lí, việc mô tả đối tượng địa lí một cách rõ

ràng và tương đối chính xác là điều rất quan

trọng Đó là yếu tố đầu tiên tác động vào nhận

thức, là nền tảng để hình thành biểu tượng địa

lí ở học sinh Tuy nhiên, để học sinh có thể

hình thành những khái niệm, những biểu

 Tel:0912700225

tượng về một số đối tượng địa lí cụ thể thì vai trò của kênh hình là vô cùng cần thiết NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kênh hình trong dạy học địa lý

Hiện nay, trong chương trình và nội dung sách giáo khoa môn Địa lí ở trường phổ thông, chúng ta thấy rõ những điểm mới đó là việc tăng cường hệ thống kênh hình Bên cạnh kênh chữ, lượng thông tin chứa đựng trong hệ thống kênh hình chiếm tỉ lệ tương đối lớn Kênh hình được sử dụng nhiều phong phú, đa dạng, chất lượng tốt kích thích tư duy

và phát huy được tính tích cực hoạt động của học sinh Nhờ việc đưa rộng rãi kênh hình vào nội dung của môn học, phần kiến thức mang tính chất thông báo, giảng giải đã được tinh giảm một cách tối đa, ngày càng phù hợp với phương pháp lấy học sinh làm trung tâm Không chỉ là nguồn tư liệu minh họa, người dạy và người học còn tìm thấy ở kênh hình một lượng tri thức phong phú Kênh hình trong sách giáo khoa địa lí giúp cho người học đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, phát triển nhận thức theo đúng lô gic của quá trình tư duy Như vậy, kênh hình vừa giúp học sinh có cơ hội quan sát được các đối tượng, hiện tượng địa lí, vừa tạo ra hứng thú học tập, tránh được sự nhàm chán khi giáo viên (GV) chỉ sử dụng phương pháp thuyết trình Ở bất kì bậc học nào, khi kênh hình được sử dụng hợp lí nó sẽ phát huy tác dụng thực sự của mình Vấn đề ở chỗ giáo viên phải trang bị cho học sinh những kĩ năng cần

134

thiết để các em có thể tự khai thác kiến thức

từ hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa

Thực tiễn việc dạy học nói chung và dạy học

điạ lí nói riêng đã cho thấy, việc khai thác hệ

thống kênh hình trong sách giáo khoa mới

dừng lại ở mức độ đơn thuần là minh họa cho

bài giảng mà chưa hướng dẫn cho học sinh

biết cách khai thác nguồn tri thức phong

phú và hữu ích này Do đó, học sinh tiếp

thu bài giảng một cách máy móc, hời hợt,

khả năng vận dụng vào thực tế còn hạn chế

Bởi vậy, việc nghiên cứu và đưa ra những

cách thức khai thác, sử dụng kênh hình một

cách hiệu quả là nhiệm vụ quan trọng của

người giáo viên

Thực trạng việc sử dụng kênh hình trong

dạy học địa lí ở nhà trường trung học cơ sở

trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên

Hầu hết các trường trung học cơ sở (THCS)

trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên đều đã

được trang bị khá đầy đủ hệ thống các phương

tiện phục vụ dạy học Địa lí, đặc biệt là trang

thiết bị trực quan như bản đồ, tranh ảnh, băng

hình, máy tính Hàng năm, đội ngũ giáo viên

đều được tham gia các lớp tập huấn về đổi mới

phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa

và lấy học sinh làm trung tâm và ứng dụng

công nghệ thông tin trong dạy và học

Đối với học sinh ở Thành phố Thái Nguyên

có nhiều thuận lợi như: Điều kiện kinh tế - xã

hội phát triển hơn các vùng nông thôn; nhờ

nền tảng kiến thức khá tốt ở các cấp học ban

đầu, nên các em có khả năng nhận thức nhanh

hơn hơn so với các em cùng lứa tuổi ở những

vùng khác, nhanh nhẹn, hoạt bát và có điều

kiện tiếp xúc với các phương tiện dạy học địa

lí hiện đại, do đó hầu hết các em đều say mê,

hứng thú học tập chính vì vậy chất lượng dạy

- học môn Địa lí ngày càng được nâng cao

Qua nghiên cứu, đánh giá thông qua bảng hỏi

giáo viên (GV) và học sinh (HS) cấp THCS tại

các trường THCS Thịnh Đức, THCS Nguyễn

Du, THCS Túc Duyên, THCS Nha Trang,

chúng tôi đã rút ra được một số nhận xét sau:

Đối với giáo viên

a) Về vai trò của kênh hình trong dạy học điạ

lí ở nhà trường THCS

Kết quả của quá trình điều tra đối với giáo

viên trong bảng hỏi cho thấy: 100% thầy cô

được hỏi đều đồng ý rằng vai trò của kênh

hình là rất quan trọng ở cả 2 mặt: nguồn tri

thức và minh họa Điều đó chứng tỏ rằng

nhận thức của người giáo viên về kênh hình

trong dạy học địa lí hiện nay đã thay đổi theo chiều hướng rất tích cực Nhận thức đó hoàn toàn phù hợp với nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hiện nay của người giáo viên nói chung và bộ môn Địa lí nói riêng

b) Về mức độ sử dụng kênh hình của giáo viên trong quá trình dạy họcđịa lí

Về mức độ sử dụng kênh hình của giáo viên trong quá trình giảng dạy địa lí ở nhà trường THCS trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên cho thấy, hầu hết giáo viên thường xuyên sử dụng các loại kênh hình như: Bản đồ, biểu đồ,

sơ đồ, tranh ảnh Còn các loại kênh hình khác như: Mô hình khối, Át Lát, kênh hình tự thiết

kế, băng đĩa có nội dung địa lí mức độ sử dụng còn rất hạn chế, thậm chí ngay cả loại biểu đồ

có tới 30,7% giáo viên không thường xuyên sử dụng Có tới 70,3% giáo viên không thường xuyên sử dụng băng đĩa có nội dung kiến thức địa lí Mức độ sử dụng kênh hình của giáo viên hiện nay được thể hiện qua bảng 1

c) Về mức độ khả thi của việc sử dụng các phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lí nhà trường THCS: Các giáo viên đã

tự đánh giá như sau:

- Tốt: 75%

- Bình thường: 20%

- Khó thực hiện: 5%

- Không thực hiện được: 0%

Bảng 1 Mức độ sử dụng kênh hình của giáo viên trong quá trình dạy học địa lí

ở nhà trường THCS trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên

Các loại kênh hình

Mức độ sử dụng (%)

Bảng 2 Ý kiến phản hồi của giáo viên về những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác

tri thức từ kênh hình trong dạy học địa lí

Mức độ Các yếu tố

2 Nhận thức của học sinh về tầm quan trọng của kênh hình chưa

3 Nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của kênh hình chưa

4 Học sinh chưa chú trọng khai thác tri thức từ kênh hình trong quá

Bảng 3 Học sinh đánh giá tầm quan trọng của các kênh hình

Mức độ Các kênh hình

Tỷ lệ (%) Quan trọng nhất Quan trọng thứ 2 Quan trọng thứ 3

Mặc dù có tới 75% giáo viên đánh giá là tốt,

xong vẫn còn một bộ phận giáo viên vẫn chưa

coi trọng đúng về mức độ khả thi của việc sử

dụng các phương pháp khai thác kênh hình trong

dạy học địa lí mà vẫn cho rằng bình thường hoặc

khó thực hiện

d) Về những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả khai

thác tri thức từ kênh hình trong dạy học địa lí

Trên 70 % giáo viên cho rằng kiến thức nền tảng

bộ môn chưa vững chắc, phương pháp giảng dạy

của giáo viên còn nặng về thuyết trình

Điều đó đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả khai thác tri thức từ kênh hình trong dạy học địa lí Ý kiến phản hồi của giáo viên về những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác tri thức

từ kênh hình trong dạy học địa lí được thể hiện qua bảng 2

Đối với học sinh

a) Học sinh đánh giá tầm quan trọng của các kênh hình trong quá trình học tập môn địa lí

Về đánh giá tầm quan trọng của các kênh hình trong dạy học địa lí, qua thăm dò, điều tra cho thấy đa số học sinh vẫn chưa nhận thức được đầy đủ tầm quan trọng của tất cả các loại kênh

136

hình, đặc biệt là: Tranh ảnh, mô hình

khối Chính vì vậy người giáo viên cần phải chú

ý hơn nữa trong việc hướng dẫn học sinh khai

thác có hiệu quả đối với mỗi loại kênh hình

trong sách giáo khoa địa lí Học sinh đánh giá

tầm quan trọng của các kênh hình được thể hiện

qua bảng 3

b) Mức độ thành thạo trong việc khai thác tri

thức từ kênh hình trong quá trình học tập môn

địa lí

Về đánh giá mức độ thành thạo trong việc khai

thá tri thức từ kênh hình trong quá trình học tập

môn địa lí, có thể nhận thấy phần lớn học sinh

các trường THCS đều có kỹ năng sử dụng các

phương tiện ở mức độ tốt và khá, còn một bộ

phận sử dụng ở mức độ trung bình Do vậy đòi

hỏi người giáo viên phải tăng cường sử dụng và

hướng dẫn học sinh thành thạo cách khai thác tri

thức từ kênh hình, đặc biệt các kênh hình trong

sách giáo khoa địa lí Học sinh đánh giá mức độ

thành thạo trong khai thác tri thức từ kênh hình

được thể hiện qua bảng 4

c) Tác dụng của việc khai thác kênh hình mà bạn

có được trong quá trình học tập

Về đánh giá nhận thức của học sinh về tác dụng

của kênh hình trong quá trình học tập, có thể

thấy việc thiết kế bài giảng sử dụng và khai thác

kênh hình đã có tác dụng to lớn trong việc phát

huy, rèn luyện các kỹ năng địa lí Vì vậy, các em

có hứng thú học tập hơn, tham gia giờ học một

cách tích cực hơn và kết quả học tập cũng cao

hơn Nhận thức của học sinh về tác dụng của

kênh hình trong quá trình học tập được thể hiện

qua bảng 5

Một số nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên

Trong dạy học địa lí hiện nay, phần lớn kênh hình vẫn chưa sử dụng đúng mục đích, chưa được giáo viên khai thác tối đa những thông tin hàm chứa trong đó Có rất nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, nhưng nguyên nhân chủ yếu phần lớn các ý kiến của giáo viên cho rằng: Việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy còn gặp nhiều khó khăn như: cơ sở vật chất còn thiếu, chủ yếu mới có bản đồ treo tường và mỗi khối lớp chỉ có một bộ bản đồ, còn các mô hình khối, tranh ảnh vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu, số lượng máy tính ở các trường còn ít so với nhu cầu thực tế, một bộ phận giáo viên đã lớn tuổi nên việc sử dụng công nghệ thông tin còn rất hạn chế

Tóm lại: qua việc thăm dó lấy ý kiến của các thầy, cô giáo và các em học sinh cấp THCS tại các trường trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên, chúng tôi có thể kết luận rằng:

- Phần lớn giáo viên vẫn chưa thực sự coi kênh hình như là một nguồn tri thức Giáo viên vẫn chưa khai thác triệt để những thông tin từ hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa mà vẫn sử dụng kênh chữ là phổ biến

- Nhiều giáo viên vẫn chưa đánh giá đúng hiệu quả của mỗi loại kênh hình trong giảng dạy địa

lí

- Việc ứng dụng công nghệ thông tin để thiết kế bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả kênh hình trong dạy học của giáo viên còn nhiều hạn chế, số lượng giáo viên biết ứng dụng thành thạo công nghệ thông tin trong dạy học còBảng 4 Học sinh

đánh giá mức độ thành thạo trong khai thác tri thức từ kênh hình

Mức độ Các kênh hình

Tỷ lệ (%)

Bảng 5 Nhận thức của học sinh về tác dụng của kênh hình trong quá trình học tập

Nâng cao hiệu quả học tập 74,3

Rèn luyện được kĩ năng quan sát 76,1

Rèn luyện được kĩ năng phân tích 77,0

Rèn luyện được kĩ năng so sánh 52,2

Mở rộng vốn hiểu biết 80,5

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Việc nắm bắt được vai trò và cách phân tích,

khai thác hệ thống các kênh hình trong sách giáo

khoa và các phương tiện bổ trợ, đồ dùng học tập

sẽ giúp giáo viên và học sinh đạt được hiệu quả

cao trong quá trình dạy và học Bên cạnh đó,

bằng cách này giáo viên có thể phát huy được

tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh,

tạo điều kiện để các em tự phát hiện và giải

quyết vấn đề, tự rút ra kết luận và từ đó chiếm

lĩnh, vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học với

sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên Từ thực

trạng trên, chúng tôi thấy có một số kiến nghị

sau:

- Đối với nhà trường: Các nhà trường THCS cần

được trang bị đầy đủ cơ sở vật chất, đặc biệt là

trang bị đầy đủ máy vi tính, máy chiếu, phông

chiếu vì hiện nay các phương tiện này ở các

trường THCS còn rất thiếu

- Đối với giáo viên: Trong quá trình soạn bài,

cần nghiên cứu kĩ nội dung của bài học trên cả

kênh hình và kênh chữ để xác định mục tiêu, nội dung kiến thức, kĩ năng cơ bản và mối quan hệ giữa các kiến thức trong bài học Đặc biệt cần phải nắm được tính ưu việt và phương pháp khai thác của mỗi loại kênh hình sao cho tạo ra hình ảnh trực quan rõ nét nhất về đối tượng nhận thức

- Đối với học sinh: Cần hình thành cho bản thân phương pháp học tập đúng đắn như: trước bài học cần nghiên cứu tài liệu chu đáo, trong giờ học biết khai thác tri thức từ kênh hình và biết cách ghi chép những vấn đề cơ bản Giáo viên cần lưu ý rèn luyện thường xuyên học sinh các

kĩ năng làm việc với kênh hình trong sách giáo khoa

Nếu làm tốt được điều này chắc chắn việc khai thác, sử dụng kênh hình trong dạy học nói chung

và dạy học địa lí nói riêng sẽ phổ biến và góp phần nâng cao hiệu quả, chất lượng giáo dục- đào tạo trong nhà trường hiện nay

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phúc (2004), Lý luận dạy học Địa lí, Nxb ĐHSP

[2] Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quang Vinh, (2007) Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 10,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

[3] Nguyễn Trọng Phúc (2000, 2001), Phương tiện thiết bị kĩ thuật trong dạy học Địa lí, Nxb ĐHQG Hà Nội [4] Nguyễn Trọng Phúc (2004), Một số vấn đề trong dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông, Nxb ĐHQG Hà Nội [5] Mai Xuân San(1999), Rèn luyện kĩ năng Địa lí, Nxb Giáo dục

SUMMARY

SEARCHING SOME ISSUES ABOUT THE STATE OF THE VIDEO CHANNEL USED

IN TEACHING GEOGRAPHY AT THE LOWER SCHOOLS LOCATED IN THAI

NGUYEN CITY

Do Van Hao

College of Education – Thai Nguyen University

Through learning the reality of teaching by searching, collecting opinions of teachers and students from almost lower secondary schools located in Thai Nguyen city that most teachers have not really consider the video channel as a source of knowledge Teachers not to fully exploit the information from the picture channel of the textbooks as the word channel is mainly used The application of information technology to design lectures to enhance the strength of the picure channel of teacher teaching is still limited From the fact that, we should continue to promote the work of regular refresher training on the use and how to design the image channel as well as to further equip the material base, teaching facilities to improve the effectiveness of the use of channels of the geographical teaching

Key words: Teaching by searching, video channel, secondary school teachers, geographocal teaching

 Tel: 0912700225