Nhân vật thiếu nhi qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

Tập truyện ngắn Móng vuốt thời gian được Giải thưởng của Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số 2003… Không chỉ thành công ở thể loại truyện ngắn, Ma Văn Kháng còn rất thành công

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành Luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng

Sau đại học, quý thầy cô khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên và quý thầy cô đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập Đặc biệt là Sở Giáo dục và Đào tạo Tuyên Quang; Ban giám hiệu, giáo viên dạy Ngữ văn cùng toàn thể các em học sinh của trường THPT Xuân Huy - huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang đã tận tình hợp tác giúp đỡ tôi, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và sự biết ơn sâu sắc đến PGS TS Nguyễn

Ngọc Thiện - người thầy hướng dẫn Luận văn đã tận tình giúp đỡ tôi về tri thức,

phương pháp và kinh nghiệm nghiên cứu trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn nhà văn Ma Văn Kháng cùng bạn bè, đồng nghiệp và người thân đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của bản thân tôi Trong suốt quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả nghiên cứu khoa học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn nhƣng những nội dung nghiên cứu của tôi không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Những trích dẫn tài liệu đã đƣợc sử dụng trong Luận văn là đúng sự thật và đƣợc trích dẫn nguồn gốc

từ các tài liệu, tạp chí, công trình nghiên cứu đã đƣợc xuất bản, công bố Các giải pháp nghiên cứu nêu trong Luận văn đƣợc rút ra từ những cơ sở lý luận và nghiên cứu thực tiễn, trong quá trình học tập và giảng dạy

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 8

7 Đóng góp của luận văn 9

8 Cấu trúc của luận văn 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 BỨC TRANH ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG HAI TIỂU THUYẾT CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG 10

1.1 Đề tài về đời sống thiếu nhi trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại 10

1.1.1 Khái niệm về đề tài 10

1.1.2 Đề tài về đời sống thiếu nhi trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 11

1.1.2.1 Đời sống thiếu nhi trong gia đình 12

1.1.2.2 Đời sống thiếu nhi trong học đường nhà trường 20

1.1.2.3 Đời sống thiếu nhi trong các mối quan hệ xã hội khác 23

1.2 Hệ thống nhân vật trong hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 27

1.2.1 Khái niệm về hệ thống nhân vật 27

1.2.2 Hệ thống nhân vật trong hai tiểu thuyết 27

1.2.2.1 Hệ thống nhân vật trẻ em 28

1.2.2.2 Hệ thống nhân vật người lớn 31

1.3 Đặc sắc bức tranh đời sống xã hội trong hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 41

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ NHÂN VẬT THIẾU NHI TRONG HAI TIỂU THUYẾT CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG 44

2.1 Khái niệm về nhân vật thiếu nhi trong văn học 44

2.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật thiếu nhi trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 44

2.2.1 Khái niệm về miêu tả 44

2.2.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật thiếu nhi trong hai tiểu thuyết 45

2.2.2.1 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật 45

2.2.2.2 Nghệ thuật khắc họa đời sống nội tâm nhân vật 55

CHƯƠNG 3 ĐẶC SẮC TRONG NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU QUA HAI TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ THIẾU NHI CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG 65

3.1 Ngôn ngữ của hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 65

3.1.1 Khái niệm về ngôn ngữ nghệ thuật 65

3.1.2 Ngôn ngữ nghệ thuật sử dụng trong hai tiểu thuyết 66

3.1.2.1 Ngôn ngữ dung dị, đời thường đậm đặc chất liệu dân gian và mang đậm phong vị miền núi 66

3.1.2.2 Ngôn ngữ giàu chất thơ, chất biểu cảm 71

3.2 Giọng điệu của hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 74

3.2.1 Khái niệm về giọng điệu nghệ thuật 74

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu trong hai tiểu thuyết 76

3.2.2.1 Giọng điệu trữ tình sâu lắng, thiết tha 76

3.2.2.2 Giọng điệu suy ngẫm, triết lí sâu xa, hướng về nhân bản, bênh vực quyền con người 81

3.2.2.3 Giọng điệu thương cảm, xót xa 84

3.2.2.4 Giọng điệu mỉa mai, phê phán 88

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Ma Văn Kháng (sinh ngày 1/12/1936) là nhà văn xuôi Việt Nam hiện đại nổi

tiếng trên Văn đàn Ông được đánh giá là “một cây bút văn xuôi sung sức, một đời

văn sáng tạo” [55] Kể từ năm 1961, khi cho ra đời truyện ngắn đầu tay Phố cụt

đăng trên báo Văn nghệ, số 136 đến nay, Ma Văn Kháng đã có một sự nghiệp văn chương đồ sộ có giá trị với trên 200 truyện ngắn, 16 cuốn tiểu thuyết, 4 truyện thiếu nhi, một cuốn hồi ký - tự truyện, một cuốn tiểu luận và bút kí văn học Song ở thể loại nào ông cũng thành công và được đông đảo bạn đọc đón nhận, nhất là truyện ngắn và tiểu thuyết

Ở mảng truyện ngắn, Ma Văn Kháng tỏ ra là một ngòi bút khá điêu luyện về

nghề nghiệp và đã đạt được những đỉnh cao của phong độ, đem đến vinh quang cho

nhà văn ngay từ buổi đầu khởi nghiệp: Truyện ngắn Xa Phủ được Giải nhì (không có giải nhất) trong Cuộc thi viết Truyện ngắn 1967 - 1968 của Báo Văn nghệ; Tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ được Giải thưởng của Hội đồng văn xuôi Hội Nhà

văn Việt Nam năm 1995 và Giải thưởng Văn học Đông Nam Á (ASEAN) năm

1998; Truyện ngắn San Cha Chải được Giải thưởng “Cây bút vàng” trong cuộc thi

viết Truyện ngắn và Ký năm 1996 - 1998 do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam

đồng tổ chức Tập truyện ngắn Móng vuốt thời gian được Giải thưởng của Hội Văn

học nghệ thuật các dân tộc thiểu số 2003…

Không chỉ thành công ở thể loại truyện ngắn, Ma Văn Kháng còn rất thành công

ở thể loại tiểu thuyết và đã đoạt được nhiều giải thưởng cao quý như: Giải thưởng

Văn học Công nhân lần thứ 3 năm 1984 cho tiểu thuyết Mưa mùa hạ; Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1985 cho tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn; Giải thưởng Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số 2001 cho tiểu thuyết Gặp gỡ ở

La Pan Tẩn; Giải thưởng Hội nhà văn Hà Nội năm 2009 cho tiểu thuyết Một mình một ngựa; Giải thưởng về đề tài Nông Nghiệp 2011 với tiểu thuyết Mưa mùa hạ;

Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật đợt 1 năm 2001; Giải thưởng Hồ Chí

Minh về Văn học Nghệ thuật đợt IV năm 2012 cho cụm tác phẩm: Mưa mùa hạ, Côi

cút giữa cảnh đời, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn; Giải thưởng đặc biệt của Hội Văn học

nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2013 cho tiểu thuyết Chuyện của Lý

Cũng trong năm 2013, nhà văn còn đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam cho

cuốn Phút giây huyền diệu, tập tiểu luận và bút kí về nghề văn 320 trang

Nhưng dù thành công ở thể loại nào thì các tác phẩm của Ma Văn Kháng cũng đều tập trung vào ba đề tài lớn: Miền núi; Thiếu nhi; Đô thị và tri thức Nói về các

tác phẩm của Ma Văn Kháng, thầy giáo ngoại ngữ Thanh Thông trong bài viết: “Vài

cảm nghĩ khiêm tốn sau khi đọc tác phẩm Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng” đã

bộc lộ sự ngưỡng mộ và khâm phục về tài năng văn chương của nhà văn như sau:

“Tác phẩm nào anh viết cũng tường tận, chi li, đằm thắm và giầu tình tiết, anh hoàn toàn được gọi là nhà tâm lí học, giáo dục học, dân tộc học, nhân chủng học, khoa học hình sự, một lương y có tay nghề…” Cùng với lời nhận xét đó và những thành

tựu kể trên, Ma Văn Kháng đã tự khẳng định được tài năng và vị thế của mình trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

1.2 Lâu nay, đã có nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu về Ma Văn Kháng và

các tác phẩm của ông Nhưng hầu hết là các đánh giá, nhận định chung về từng tác phẩm cụ thể, về hình tượng nghệ thuật Các công trình nghiên cứu công phu như các luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ tuy đã hướng vào những khía cạnh chuyên biệt Ví

dụ như: Kiểu nhân vật, đặc trưng thể loại, cảm hứng nghệ thuật, phân tích đặc sắc nghệ thuật tự sự của truyện ngắn, tiểu thuyết trên các loại đề tài: đề tài người tri thức, hình ảnh người phụ nữ, hình tượng người kể chuyện trong tiểu thuyết…

Tuy nhiên, đứng về góc độ nghiên cứu, Ma Văn Kháng là nhà văn có không ít

tác phẩm viết thành công về đề tài thiếu nhi nhưng còn ít được đề cập đến Côi cút

giữa cảnh đời là một trong ba cuốn tiểu thuyết nằm trong cụm tác phẩm được Giải

thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2012 và Chuyện của Lý đoạt Giải

thưởng đặc biệt của Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số năm 2013 đều viết

về đề tài thiếu nhi rất sâu sắc nhưng vẫn chưa được tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá

Với lí do đó, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài nghiên cứu khoa học: Nhân vật thiếu nhi qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng Luận văn này là một công trình nghiên cứu quy mô nhỏ để lấp vào

khoảng trống đó

Đây là lần đầu tiên chúng tôi đi sâu vào khảo sát, nghiên cứu nhân vật thiếu nhi qua hai tiểu thuyết xuất bản cách nhau 24 năm, cho thấy sự tiến triển trong cái nhìn nghệ thuật, bút pháp cũng như phong cách tiểu thuyết của Ma Văn Kháng trên cùng một đề tài

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Hơn 50 năm trong nghề cầm bút viết văn, Ma Văn Kháng là một trong những nhà văn có nhiều đóng góp cho văn xuôi Việt Nam hiện đại thời kỳ đổi mới Các tác phẩm của nhà văn, đặc biệt là những tác phẩm viết về thiếu nhi đã thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình và giảng dạy văn học

2.1 Những công trình nghiên cứu về tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời của Ma Văn Kháng

Ngay từ khi ra đời, tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời (xuất bản lần đầu 1989) đã

được dư luận quan tâm và chú ý đến Có rất nhiều bài viết, ý kiến về thiên truyện

đặc sắc này nhưng đáng chú ý là: Bài viết của Văn Hồng dưới dạng thư viết cho các bạn đọc nhỏ tuổi, in ở đầu sách:“Gửi em, người bạn đọc sắp bước vào đời!” Văn

Hồng đánh giá cao tư tưởng nghệ thuật sâu sắc của tác phẩm có cái vị đắng cay và ngọt bùi, nhận ra tấm lòng đau đớn và lời nhắn gửi của tác giả: “Đồng tiền, quyền lực cũng như tất cả tài sản vật chất khác chung quy chỉ là phương tiện Người nào coi đồng tiền, quyền lực là mục đích, người đó sẽ trở thành kẻ ác, giẫm đạp lên người khác và tự phá hoại cuộc sống của chính mình! Mục đích của chúng ta cao đẹp biết bao nhiêu, một cuộc sống có nghĩa, có tình, giàu về vật chất và tinh thần, giàu cho tất cả mọi người, hòa bình và hữu nghị cho tất cả các dân tộc!” [24, tr 9]

Giáo sư Phong Lê trong cuốn Vẫn chuyện Văn và Người đã nhận xét: “Côi cút

giữa cảnh đời - viết cho lứa tuổi thiếu nhi Cuốn sách chất đầy những đau khổ, oan

thì chỉ làm nẩy ở người đọc sự uất ức, phẫn nộ Người ta mím môi nghiến răng Nhưng để làm rơi được giọt nước mắt thì phải có một cái gì khác, hoặc cao hơn sự căm giận, sự phẫn nộ Cái đó chỉ có thể khơi gợi được ở cái thiện, cái đẹp và tình người Chưa thể nói ở đây cái thiện, tình người đã thắng, đã vượt lên được cái ác, đã đè bẹp được những tâm địa tối tăm Nhưng nó đã có

thể tồn tại mà không bị vùi dập Và tôi nghĩ đó là chiến thắng của tác giả

Cuốn sách của Ma Văn Kháng đã vục vào cái sự thật tối tăm oan khổ đó như nhiều cuốn sách khác Nhưng thật lạ, anh lại đưa con người vào quỹ đạo những tình cảm nhân hậu, tốt lành Có thể nói đó là một hiệu quả thanh lọc, tẩy rửa Cái hiệu quả thanh lọc này vốn giành cho nghệ thuật; và dường như cũng chỉ có một nghệ thuật đích thực, nghệ thuật cao hơn cuộc đời mới làm nổi Cuốn sách mạnh mẽ đẩy ta vào giữa giòng sống hôm nay với cảm hứng lớn là cảm hứng sự thật, và khát vọng bao trùm là khát vọng dân chủ; cũng đồng thời cho ta một sự gắn nối với văn mạch truyền thống là chủ nghĩa nhân văn và tình thương yêu con người” Còn về nhân vật thiếu nhi trong truyện, Giáo sư Phong Lê cũng nhận định: “Nhân vật bé Duy cho ta một hình ảnh một sự chống chọi để vượt lên bao đau khổ, đau khổ mà không quá tầm thường với của lứa tuổi lên mười, mà không cường điệu, giả tạo” [31, tr 193 -

198 ]

PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện trong bài viết: “Tiểu thuyết về đề tài dân tộc và

miền núi của Ma Văn Kháng” cho rằng: “Trong thể tài truyện vừa của văn học thiếu

nhi, Ma Văn Kháng đã góp vào đó bốn truyện hay Tác phẩm tâm huyết về chủ đề

này của ông là tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời, được tái hiện trên cơ sở thu hút

nhiều yếu tố tự truyện, đã được tổ chức SIDA (Thụy Điển) trao giải thưởng, bởi tác phẩm là tiếng nói xác tín và truyền cảm bảo hộ quyền sống và nhân cách con người ngay từ khi nó vẫn còn là một đứa trẻ non nớt và vụng dại” [25, tr 231]

PGS.TS.Vân Thanh - Tác giả cuốn sách Phác thảo Văn học thiếu nhi Việt Nam cũng đã trích dẫn một số ý kiến của một số nhà phê bình về cuốn tiểu thuyết Côi cút

giữa cảnh đời Tác phẩm thu hút ngay người đọc ở sự thể hiện cuộc sống thực đầy

cay đắng và cũng không thiếu chất thơ diễn ra quanh ta “Cuốn sách thể hiện cuộc sống như một sự toàn vẹn” “không một cuộc phiêu lưu, không một pha đuổi bắt, như bất cứ văn học đích thực nào Ở đây cái hấp dẫn là do tính cách và số phận những

con người” (Văn Hồng) “Đọc Côi cút giữa cảnh đời, có trang rơi nước mắt, có đoạn

muốn gào lên” (Quần Phương) [50, tr 388]

Văn Trọng, trên báo Tiền Phong số 26, ngày 30/6/2002 cho rằng: “Tôi rất thích

truyện Côi cút giữa cảnh đời của nhà văn Ma Văn Kháng bởi tác phẩm đó giúp thiếu

nhi giáp mặt với thực tế xã hội người lớn, trang bị cho các em một cái nhìn đúng về cuộc đời, giúp các em biết phân biệt người và quỷ” [50, tr 388]

Ma Văn Kháng - tác giả cuốn sách cũng đã tự bộc lộ cảm xúc của mình và đưa

ra những lời nhận xét như sau: “Tác phẩm tôi yêu thích nhất là cuốn Côi cút giữa

cảnh đời, in năm 1989 Vì “cuốn sách đặt con người vào dòng đời đương đại trong

một hiện thực gay gắt và không ít buồn phiền đau đớn Côi cút giữa cảnh đời triển

khai một cấu trúc gồm một loạt những gian truân cùng cực của ba bà cháu trong cuộc vật lộn với thiếu thốn vật chất, mất mát tình cảm và những ức chế tinh thần Tôi nghĩ, văn học ta đã xây dựng khá sắc sảo hình tượng người vợ, người mẹ đại diện cho người phụ nữ Việt Nam trong những cơn thăng trầm của lịch sử Bây giờ tôi muốn có hình ảnh của một người bà độ lượng, khoan dung thương yêu hết mực,

hi sinh hết thảy vì con, cháu và bền bỉ, ngoan cường, dũng cảm đối mặt với cái xấu,

cái ác; là hiện thân cho lẽ phải, lòng tin và sự can đảm Trong Côi cút giữa cảnh đời

có hình bóng người mẹ kính yêu của tôi, người bà nội, bà ngoại của các con cháu

tôi” [29, tr 247 - 248]

Như vậy, qua ý kiến của các nhà nghiên cứu, nhà văn Ma Văn Kháng và ý kiến

của các độc giả về cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời, chúng ta nhận thấy, điều mẫu chốt làm nên thành công tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời - tác phẩm nghệ

thuật đích thực là ở sự xúc động và chinh phục được lòng người Đó cũng chính là

sự trải nghiệm mọi cung bậc cuộc đời của Ma Văn Kháng

2.2 Những công trình nghiên cứu về tác phẩm Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

Tiểu thuyết Chuyện của Lý vừa mới được xuất bản năm 2013, nhưng tại buổi

giới thiệu cuốn tiểu thuyết đã có rất nhiều ý kiến phát biểu và lí giải về sự thành công của cuốn sách này Tuy nhiên, Ma Văn Kháng là người đầu tiên đã tâm sự: “Số phận con người trong chiến tranh cùng với những gian nan trong cuộc sống bất toàn

mà nó phải chịu Đó là câu chuyện của hàng trăm cuốn tiểu thuyết ở xứ ta rồi Thế

còn số phận của những đứa trẻ thì sao? Về đề tài này tôi đã viết cuốn tiểu thuyết Côi

cút giữa cảnh đời, trong đó trung tâm là hình ảnh một người bà của hai đứa trẻ côi

mang tên Lý phải là nhân vật chủ yếu của cuốn sách Lý là đứa trẻ được tác giả theo dõi và miêu tả từ lúc là một ấu nhi, một sinh thể sống đơn thuần, tới khi hình thành trọn vẹn nhân cách con người” [30] Với việc theo dõi và miêu tả bé Lý như vậy,

Ma Văn Kháng muốn ngầm nhắc nhở những ông bố bà mẹ là phải phát huy hết khả năng của mình trong việc nuôi dạy con cái Cho nên, việc theo dõi và miêu tả bé Lý

ở trong cuốn sách Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng hoàn toàn trùng hợp với cách

giáo dục con cái của ông bố CarlWeter Lý tưởng giáo dục của ông là bồi dưỡng con trai trở thành một người phát triển toàn diện Thực ra, đây có lẽ cũng là lý tưởng của mọi ông bố bà mẹ yêu con trên thế giới này Chính vì thế, cuốn sách mới xuất bản

mà đã thu hút được cảm tình của độc giả Điều này đúng như nhà Lí luận phê bình

Bùi Việt Thắng trong bài viết “Sự sống chẳng bao giờ chán nản” đã nhận định:

Chuyện của Lý là “một cái kết có hậu nhưng không ai không đồng thanh tương ứng đồng khí tương cầu cả Khi Lý tròn mười bảy tuổi (tại sao lại không là mười tám

nhỉ?), đẹp rạng rỡ như trăng rằm, ấy là khi câu chuyện kết lại “Biết bao thời gian đã qua đi và đọng lại cho hôm nay Em là đứa bé được mẹ ấp ủ, được cha đẻ và bố dượng soi đường, hoàn thiện nhân cách, được bà ngoại, bà Pham, ông Thòn thương yêu nuôi dưỡng, dạy bảo Bất chấp những đổi thay của thời cuộc, thể chế và thời gian, với em đó sẽ mãi mãi là những con người đẹp nhất, hoàn thiện nhất của mọi cuộc đời Em là Lý đây Em đã được sống trong lòng cuộc sống của Phong Sa với đủ các cung bậc buồn vui, đau khổ và sung sướng Em là con đẻ của cuộc đời Là con của người đời, em đang can đảm bước vào đời đây” (Ý kiến phát biểu trong buổi

giới thiệu tiểu thuyết Chuyện của Lý do Nhà xuất bản Hội Nhà văn tổ chức - Hà Nội,

ngày 15 tháng 11 năm 2013)

Nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội Văn học Việt Nam, một người em, người

bạn lâu năm của Ma Văn Kháng Tại buổi lễ ra mắt cuốn sách Chuyện của Lý, nhà

thơ Hữu Thỉnh đã ghi nhận: “Nhà văn Ma Văn Kháng là một trong những người đạt được nhiều thành tựu lớn trong văn xuôi Mỗi tác phẩm là một câu chuyện rất thật về đời thường, đồng thời là những chiêm nghiệm về cuộc sống của nhà văn đầy tinh thần trách nhiệm, giàu nhiệt huyết, hăng say lao động Đọc tác phẩm của ông, ta thấy một vốn sống khổng lồ được chuyển hóa nhuần nhuyễn thành những câu từ hết

sức gần gũi” (Ý kiến phát biểu trong buổi giới thiệu tiểu thuyết Chuyện của Lý do

Nhà xuất bản Hội Nhà văn tổ chức - Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2013)

Có thể nói, qua các ý kiến, các nhận định và lời tâm sự của nhà văn Chúng ta

thấy, Chuyện của Lý cũng giống như tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời của Ma Văn

Kháng Đây là một tác phẩm nghệ thuật đích thực, giàu tính chiến đấu và tràn đầy tính nhân văn, làm cho người đọc xao xuyến, suy tư như đang thưởng thức một món

ăn đặc sản tinh thần cao quý và thật sự cảm thấy bổ ích cho tâm hồn

Tóm lại, với các bài viết, ý kiến, nhận định, các công trình nghiên cứu và bản tâm

sự của nhà văn về hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của

Ma Văn Kháng, chúng tôi đã có được những gợi ý tham khảo, những tư liệu quý báu

và cần thiết trong quá trình nghiên cứu đề tài: Nhân vật thiếu nhi qua hai tiểu thuyết

Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng Đây là hai cuốn tiểu

thuyết tiêu biểu xuất bản cách nhau 24 năm nhưng đều có chung một đề tài là viết về

thiếu nhi Điều này đã được PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện khẳng định: “Chuyện của

Lý (2013) - cuốn tiểu thuyết thứ 16 của đời văn Ma Văn Kháng, đã cùng với Côi cút giữa cảnh đời (1989) hợp thành bộ đôi tiểu thuyết gia đình Ở đây, nổi lên số phận

những đứa con côi cút từ trong bụng mẹ, gặp nhiều bất hạnh, nhưng lại là những mầm sống khỏe khoắn, cứng cỏi vươn lên, trụ vững trước bao thử thách, bầm dập, bất công Với bút pháp hiện thực tỉnh táo mà bất ngờ đến tận chi tiết; giọng điệu trữ tình thương cảm đằm thắm, nhà văn đã gợi mở những thức nhận tường minh, nhân bản, hướng thiện vào miền hiện thực mới: đời sống tâm linh bí ẩn, nhục cảm…” (Ý kiến phát biểu

trong buổi giới thiệu tiểu thuyết Chuyện của Lý do Nhà xuất bản Hội Nhà văn tổ

chức - Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2013)

Cùng với lời nhận xét đó, hầu như những trang viết nào ở trong hai cuốn

tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng, ta cũng

bắt gặp cách dùng từ ngữ phong phú, mới mẻ, có lối hành văn thật tự nhiên, biến hóa, phức tạp một cách thú vị Phải là một nhà văn bậc thầy, với một kho tàng kiến thức sâu rộng thì mới viết được những trang đẹp đẽ dường ấy!

Nhìn chung với hơn 50 năm trong nghề cầm bút viết văn, Ma Văn Kháng vẫn luôn là người cùng thời với bao thế hệ người viết, và cùng đồng hành với bạn đọc từ

những năm giữa thế kỷ trước cho đến những ngày hôm nay

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn này là tìm hiểu nghệ thuật tự sự qua hai tiểu

thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý viết về thiếu nhi của Ma Văn Kháng Đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật thiếu nhi trong mối quan hệ với gia đình và

xã hội, qua đó khẳng định loại tiểu thuyết hướng về đời tư của con người gắn bó với các thế hệ trong gia đình và đặt trong bối cảnh xã hội nước ta mà nó tồn tại và có khả năng đặt ra được nhiều vấn đề có ý nghĩa đạo đức nhân sinh sâu sắc

Việc tác giả chọn hai tác phẩm cách nhau 24 năm nhưng lại cùng đề tài viết về thiếu nhi là để ghi nhận sự tiến triển trong bút pháp tự sự cũng như phong cách nghệ thuật của loại tiểu thuyết gia đình của Ma Văn Kháng

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý trên cơ sở so

sánh với các tiểu thuyết khác cùng viết về đề tài thiếu nhi Qua đó để thấy được những nét chung, nét riêng của các nhà văn cũng như nét độc đáo của Ma Văn Kháng khi viết về nhân vật thiếu nhi

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn tập trung vào hai cuốn tiểu thuyết Côi cút

giữa cảnh đời và Chuyện của Lý Sau đó có thể mở rộng so sánh với các tiểu thuyết

khác cùng viết về đề tài thiếu nhi để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn đi sâu tìm hiểu một số vấn đề chính: Bức tranh đời sống xã hội; Nghệ thuật miêu tả nhân vật thiếu nhi; Đặc sắc trong ngôn ngữ, giọng điệu qua hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi của Ma Văn Kháng Hi vọng luận văn này sẽ đóng góp một cái nhìn toàn diện về những cống hiến của Ma Văn Kháng đối với một khu vực đề tài của dòng văn xuôi Việt Nam hiện đại

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

7 Đóng góp của luận văn

Thông qua đề tài, luận văn muốn góp thêm tiếng nói mới về phương diện nghệ

thuật tự sự, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật thiếu nhi của Ma Văn Kháng,

cũng như có cái nhìn toàn diện về quá trình vận động tư tưởng nghệ thuật của nhà văn

Khẳng định những thành tựu và đóng góp của Ma Văn Kháng trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần thư mục tài liệu tham khảo, thì cấu trúc của luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Bức tranh đời sống xã hội trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh

đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

Chương 2: Nghệ thuật miêu tả nhân vật thiếu nhi trong hai tiểu thuyết Côi cút

giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

Chương 3: Đặc sắc trong ngôn ngữ, giọng điệu qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa

cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

BỨC TRANH ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG HAI TIỂU THUYẾT CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG

1.1 Đề tài về đời sống thiếu nhi trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

1.1.1 Khái niệm về đề tài

Trong các bộ môn nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng, đề tài là phạm vi

cuộc sống mà nhà văn chọn lựa để sáng tác Chỉ cần xem tác phẩm viết về cái gì là

có thể xác định được đề tài của tác phẩm đó Hay nói cách khác, đề tài là phương

diện khách quan của nội dung tác phẩm [13, tr.110] Đọc bất cứ tác phẩm nào chúng

ta cũng bắt gặp những người, những cảnh và tâm tình cụ thể sinh động Đó là phạm

vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm Tính chất của phạm vi miêu tả trực tiếp trong các tác phẩm có thể hết sức đa dạng: có thể là chuyện con người, con thú, cây cỏ, chim muông nên đề tài của tác phẩm văn học bao giờ cũng xuyên qua một phạm vi miêu

tả cụ thể để khái quát lên một phạm vi hiện thực đời sống nhất định có ý nghĩa sâu rộng hơn

Đề tài là phạm vi đời sống được nhà văn nhận thức, lựa chọn, lí giải và tái hiện trong tác phẩm Con đường nhận thức đề tài là đi từ nội dung trực tiếp của tác phẩm, xác định những đường nét xã hội lịch sử của nó Mỗi nhân vật của tác phẩm đều có thể tiêu biểu cho một tầng lớp xã hội, mang một tính cách xã hội, hoạt động trong

một lĩnh vực đời sống, đều có thể tiêu biểu cho một đề tài Chẳng hạn, tác phẩm Tắt

đèn của Ngô Tất Tố, bên cạnh đề tài về cuộc sống bi thảm của người nông dân còn

có các đề tài về cuộc sống của bọn quan lại tham lam, ích kỉ, về cuộc đời của các em

bé nghèo khổ… Như vậy, khi nói đến đề tài của một tác phẩm văn học, chúng ta

không chỉ nói tới một đề tài mà là một hệ thống đề tài liên quan nhau, bổ sung cho

nhau tạo thành đề tài của tác phẩm

Đề tài tác phẩm chẳng những gắn với hiện thực khách quan mà còn do lập trường tư tưởng và vốn sống nhà văn quy định Mỗi nhà văn, tùy theo sở trường của mình, có thể chọn lựa một địa hạt nào đó để phản ánh Có những đề tài dường như thường lặp đi lặp lại trong văn học ở mọi nơi và mọi thời đại như đề tài tình yêu và

hạnh phúc, chiến tranh và hòa bình, sự sống và cái chết…Có người cho rằng đấy là những đề tài vĩnh cửu của văn học Thật ra, đó chỉ là một cách nói Bởi vì, ngay chính một nhà văn khi viết về một phạm vi cuộc sống thì đề tài của tác phẩm cũng là một cái gì mới mẻ, không trùng lặp

1.1.2 Đề tài về đời sống thiếu nhi trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và

Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

Nếu như những trang viết của Ma Văn Kháng, kể cả viết cho thiếu nhi và viết cho người lớn trước thập kỷ 80 thể hiện cái nhìn mang tính sử thi, thì ở giai đoạn sau nhà văn đã chuyển sang cái nhìn thế sự đời tư Cuộc sống hiện lên trong tác phẩm của ông giờ đây không còn đơn tuyến mà đa tuyến, nhiều chiều, cái xấu xen lẫn cái tốt, ma quỷ chen lẫn với thần thánh Ông quan tâm, phản ánh số phận con người trong nhiều quan hệ, nhiều hoàn cảnh khác nhau và cố gắng nắm bắt mọi khía cạnh của cuộc sống để lột tả nó một cách đầy đủ nhất trong tính đa dạng, toàn vẹn của nó Ông thực sự muốn dùng sức mạnh ngòi bút của mình để mang tới những giá trị nhân văn cho con người và con người ở nghĩa rộng nhất

Với quan niệm viết văn là việc “Đào bới vào bản thể ở chiều sâu tâm hồn” Ma

Văn Kháng đã tạo cho mình một tiếng nói, một phong cách nghệ thuật riêng Đúng

như ông đã từng nói: “Chỉ viết được những gì mình đã trải nghiệm và mỗi cuốn văn

xuôi tự sự dài đều có một phần đời của tôi” [29, tr 299] Điều này được thể hiện rất

rõ ở trong các sáng viết về thiếu nhi của nhà văn

Ở trong các sáng viết về thiếu nhi của Ma Văn Kháng nói chung hai cuốn tiểu

thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý nói riêng, ta thấy, Ma Văn Kháng luôn quan tâm và đề cập đến vấn đề cốt tử của đời sống con người, của vận mệnh

dân tộc, đặc biệt là đời sống con người thiếu nhi Đó là đời sống thiếu nhi trong gia

đình, đời sống thiếu nhi trong học đường nhà trường và trong các mối quan hệ xã hội khác

Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã căn dặn, muốn giáo dục thiếu niên, nhi đồng thì chúng ta “phải biết kết hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội để nuôi dạy và giáo dục các cháu Tất cả mọi người, mọi đoàn thể, mọi ngành, mọi gia đình phải có trách nhiệm chăm sóc các cháu…phải chú ý đến các cháu thiếu tình cảm gia đình,

những người phụ trách cần tìm cách bù đắp cho các cháu Lỗi các cháu một phần thì lỗi người lớn chúng ta là mười phần”… Chính vì thế, mà các đề tài viết về đời sống

thiếu nhi qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý cũng đã được

Ma Văn Kháng phản ánh tương đối toàn diện, đề cập đến tất cả các khía cạnh trong đời sống tâm hồn của các em

1.1.2.1 Đời sống thiếu nhi trong gia đình

Trong nếp sống của người Á Đông, gia đình có vai trò rất lớn trong việc bồi

dưỡng tâm hồn và giáo dục nhân cách con người Vì “gia đình là một nhóm người

cùng sống chung thành đơn vị tổ chức nhỏ nhất trong xã hội Họ gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu Gia đình thường bao gồm vợ chồng là cha mẹ

và con cái” [40, tr 43] Cho nên, khi viết truyện cho thiếu nhi, Ma Văn Kháng đặc

biệt quan tâm đến tình cảm gia đình Bởi trẻ em là một trong những thành phần quan trọng cấu thành gia đình Phải xác định gia đình hạnh phúc chính là nơi an toàn nhất cho trẻ em

Ở trong các sáng tác của Ma Văn Kháng viết cho thiếu nhi, ta thấy đời sống thiếu nhi trong gia đình hiện lên khá rõ nét Đó là đời sống thiếu nhi trong các gia đình khá giả, giàu có và đời sống thiếu nhi trong các gia đình nghèo khổ

Đại diện cho lớp thiếu nhi sống ở trong các gia đình nghèo khổ nhưng họ lại chăm ngoan, hiếu học, giàu tình cảm và có ý chí vượt lên trên hoàn cảnh để sống tốt

như Duy, Thảm (Côi cút giữa cảnh đời) và Lý (Chuyện của Lý)

Trước hết là Duy - một cậu bé đã từng được sống trong một gia đình rất hạnh phúc có người bà hiền hậu như bà Tiên trong truyện cổ tích; có bố mẹ đều là những người thợ giỏi rất thương yêu nhau và quan tâm đến con Thế nhưng quãng thời gian

đó chẳng kéo dài được bao lâu thì lần lượt bao biến động không tốt đã ập đến gia đình và tuổi thơ của cậu bé Tai họa bắt đầu từ lúc bố Duy làm bộ đội lái xe ở chiến trường Cam - pu - chia biệt vô âm tín với gia đình Mẹ Duy ở nhà tin vào lời một quẻ bói là chồng đã chết nên chị đã bỏ gia đình, bỏ nghề nghiệp đi theo người đàn ông lái xe tải, để lại cho mẹ chồng đứa con trai năm tuổi Vậy là từ một tuổi thơ ăm

ắp hạnh phúc, tràn đầy tiếng cười nói vui vẻ, thế mà bỗng chốc Duy đã trở thành một đứa trẻ côi cút, thiếu vắng sự chăm sóc, quan tâm của cả cha lẫn mẹ, chỉ có bà

nội là chỗ dựa duy nhất của em

Mẹ Duy vừa bỏ đi chưa được bao lâu, thì cái căn nhà từng là tổ ấm êm đềm ngày xưa của gia đình Duy đã bị ông Đào Chí Hứng - Trưởng phòng hành chính, nơi mẹ Duy làm việc câu kết với ông Luông - Chủ tịch phường Ngọc Sinh, nơi bà cháu Duy

cư trú đến thu hồi, thực chất là chiếm riêng cho bản thân Từ căn hộ hai mươi tư mét vuông, chỉ để lại cho bà cháu Duy một góc phòng sáu mét vuông vừa kê được một chiếc giường chen giữa lối đi chung cho cả hai nhà Bây giờ hai bà cháu phải sống trong cảnh chật chội, chèn ép và đặc biệt phải hàng ngày chứng kiến, chịu đựng những hành động thô bỉ, xỉ vả, hành hạ, truy bức của bọn ma giáo kia vì lý do này

nọ, kể cả vu khống chính trị

Thế rồi, số phận nghiệt ngã vẫn chưa chịu buông tha cho hai bà cháu nghèo khổ,

bơ vơ Giữa lúc thiếu thốn, cùng cực thì cô Quỳnh - em ruột bố Duy lại mang đứa cháu gái còn đỏ hỏn - kết quả của mối tình lầm lỡ về nhờ bà ngoại nuôi hộ, còn bản thân mình lại phải ra đi nơi khác để lập nghiệp Với đồng lương hưu công nhân ít ỏi, may ra chỉ đủ mua gạo cho hai bà cháu Bây giờ bà cháu Duy lại bắt đầu quãng thời gian phải chi tiêu tằn tiện, chắt bóp hơn để nuôi thêm một sinh linh bé nhỏ phải đêm ngày giành giật sự sống với bệnh tật

Phải nói, tuổi thơ của Duy là một tuổi thơ đầy rẫy những bất hạnh, những ngang trái Mặc dù sống trong gia đình có mẹ, có cha mà lại hóa ra côi cút Nhưng bằng sức mạnh tình thương và sự che chở của bà, bằng sự giúp đỡ, động viên của rất nhiều người tốt đặc biệt là bằng tinh thần tự chủ, sức mạnh của ý chí và sự cố gắng cao của bản thân đã giúp Duy vượt qua được những ngày tháng nhọc nhằn, oan nghiệt để có ngày được gặp lại bố và mẹ trong những giây phút hạnh phúc đoàn tụ muộn mằn sau này

Số phận éo le và có phần buồn tủi hơn cả Duy là tuổi thơ của bé Thảm Thảm chưa từng biết đến thế nào là hạnh phúc gia đình, em là con cô Quỳnh - cô ruột của Duy, làm công nhân nông trường bị một tên Sở Khanh lừa gạt, khiến đời cô phải lỡ làng Thảm sinh ra chẳng được bao lâu thì mẹ Quỳnh mang Thảm về nhờ bà ngoại nuôi hộ Còn mình thì bỏ nông trường, bỏ làng để đi nơi khác lập nghiệp

Thảm sinh ra chỉ được ít ngày bú sữa mẹ, còn những ngày về sau em được nuôi

nấng hoàn toàn nhờ vào sữa đi bú chực của các cô, các chị có con nhỏ trong phường

và bằng những thìa nước đường, nước cơm nặng tình bà

Thảm vượt qua giai đoạn khó khăn nhất ở thuở ấu nhi Vào tuổi thứ ba của cuộc đời em mới tập đi và bập bẹ nói những tiếng nói đầu tiên Em lớn nhanh, dễ nuôi, khác với đứa trẻ cùng lứa, em chẳng đòi hỏi gì cả Thảm nhanh nhẹn, thông minh, hay nói, hay chuyện, rất đáo để Nó là đứa trẻ không chịu khuất phục trước một sức mạnh nào từ trò ma cũ bắt nạt ma mới của mấy bạn trong lớp đến những lời nói không mấy thiện cảm của cô giáo Thìn trong ngày đầu tiên vào lớp Bé Thảm sống dồi dào và phong phú hơn Duy Nếu như nhiều lúc Duy cảm thấy chơ vơ, mặc cảm giữa một tập thể gồm những cá nhân tí hon nhìn thì vui mắt nhưng cũng đủ mọi chuyện phức tạp, rắc rối thì bé Thảm hoàn toàn khác Em “xông xáo, ngây thơ, thẳng thắn, tin yêu Nó không hề có mặc cảm kém cỏi để câm lặng, chịu nhận thua thiệt Nó lăn xả vào đòi công bằng Và nó chinh phục được cả người có thành kiến với nó” [24, tr 270]

Cũng giống anh Duy, Thảm sống giàu tình cảm Em gắn bó với bà bằng một chiều sâu hiếm có không phải chỉ là tình bà cháu ruột thịt thông thường mà còn là mối quan hệ của hai phần một cơ thể Với bà, nó không chỉ có lòng kính yêu mến

mộ Bà còn là một từ mẫu tinh thần, là cái linh hồn sống động tỏa sáng trong tâm hồn em Với mẹ, tuy xa cách từ nhỏ nhưng hình như vẫn có một sợi dây liên hệ vô hình không thể hình dung nổi giữa Thảm và người mẹ yêu dấu bất chấp cả không gian xa cách, thời gian đằng đẵng và sự hạn chế của các phương tiện thông tin Trong thẳm sâu tâm hồn nó vẫn có những giây phút nhớ và mong ngóng mẹ đến nhường nào

Đã thế, Thảm lại gặp vô vàn khó khăn Em sinh ra trong hoàn cảnh không được

sự thừa nhận của xã hội, chịu nhiều thiệt thòi về vật chất và tinh thần Nhưng em lại

là đứa trẻ có tinh thần tự lập từ rất sớm Khi bà ốm, Thảm cùng anh Duy tự bảo nhau trông nom vườn rau, nuôi gà Thảm giống như một người chủ quán xuyến gia đình thật sự khi có thể thay bà lo cơm nước, chợ búa rất chu toàn Hơn nữa,Thảm còn biết

an ủi, chăm sóc bà rất chu đáo

Bé Thảm đã bù đắp cho những gì còn thiếu hụt trong tính cách của Duy Em đã

cùng Duy - hai đứa trẻ tội nghiệp lớn lên trong vòng tay yêu thương của bà, cùng bà vượt qua những quãng ngày khó khăn, thiếu thốn và khắc nghiệt nhất Cuộc đời của hai em tưởng chừng như sẽ chìm vào đáy của vực sâu thất vọng đến tuyệt vọng nếu như không có bàn tay một tấm lòng che chở, đỡ nâng: Đó là bà Bà vừa là bà nội vừa

là bà ngoại của hai đứa trẻ thơ “Bà là Phật bà, là cô tiên giáng trần đã che chở cưu mang chúng cháu bằng tình thương yêu và các phép màu huyền nhiệm, thần kỳ!” [24, tr 289] Bà có một sức lực lớn lao - sức lực toát ra từ tình thương, từ một trí tuệ nhạy bén và từng trải…Nhưng trội lên tất cả vẫn là nét cứng cỏi, quả cảm và giàu sức chống trả mà chống trả trong sự vật vã nội tâm và không cam chịu thất bại về tinh thần; chống trả với sự bền bỉ và sáng láng của thiên lương, của một tấm lòng vì con, cháu Bà cũng là người đã đưa “chiếc bè gia đình” về bến an toàn mặc dù riêng

bà đã rơi vào cảnh “sức cùng lực kiệt” và phải ra đi - sau khi đã làm một cuộc bàn giao lại “sự nghiệp” cho người con trai cả mà bà thường trông ngóng, đợi chờ, hi vọng, thắc thỏm và cũng vì đó mà bà đã cố gắng vượt lên

Bà là người vốn có phẩm chất tốt đẹp Điều đó còn được hiện ra rõ ràng hơn trong tâm thức của Duy khi bà không còn hiện diện bằng xương bằng thịt giữa cuộc đời Mơ ước của Duy là bà sẽ sống mãi với mình nhưng cuối cùng chỉ là ao ước Có

thể nói, Duy và Thảm chính là hiện thân của “tuổi thơ dữ dội” nhưng rất tự chủ,

năng động và tràn trề năng lượng sống Hai em đã biến những buồn đau, mất mát trong cuộc sống thành những niềm vui nho nhỏ, những kỷ niệm ấm áp bên người bà

có tấm lòng nhân hậu, bao dung, chở che Với những gì đã thể hiện, Thảm và Duy thực sự là những mầm cây khỏe mạnh vươn lên từ mảnh đất khô cằn, khốc liệt bất chấp những rào cản, những bão giông, nắng lửa của cuộc đời

Luôn gần gũi, thân thiết với Duy và Thảm là Việt Không phải sống trong sự khốn khó, bĩ cực như Thảm và Duy, Việt được sống trong một gia đình rất hạnh phúc, yên ấm, có “bố mẹ là cán bộ lãnh đạo cấp Sở” Thế nhưng, Việt hoàn toàn

khác với những đứa con nhà giàu khác ở trong tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời

Việt sống giàu tình nhân ái, lòng trắc ẩn với người khó khăn Cậu sở hữu một tinh thần nghĩa hiệp cao cả, yêu công lí, một tấm lòng sẵn sàng sẻ chia Bởi vậy, vượt lên trên bức tường phân biệt giàu nghèo, Việt đã trở thành người bạn thân,

người đồng hành với mọi éo le của Duy trong cuộc sống Việt dám bênh vực Duy, dám tố cáo những lời vu cáo Duy của bọn con nhà giàu hư đốn trong lớp với cô giáo đòi công bằng, lẽ phải cho Duy Ở nhà, Việt cùng Duy đọc sách, học bài, bàn chuyện, chơi bi, chơi cờ, cùng làm việc giúp bà nội Từ ngày có em Thảm, Việt lại cùng Duy trông em Những lúc em hay hờn dỗi, Việt tìm đủ mọi cách dỗ dành em Việt nặn đồ chơi, làm mặt nạ Tôn Ngộ Không, làm trò cười cho

em Thảm vui Việt chính là một nốt nhạc thanh thoát trong bản hòa ca của cuộc sống, một hình ảnh trong lành và thánh thiện tạo nên những niềm vui nho nhỏ cho thời thơ ấu nhiều nỗi buồn đau của Duy và Thảm

Cũng có hoàn cảnh tương tự như bé Thảm là bé Lý trong tác phẩm Chuyện của

Lý Lý là đứa trẻ sinh ra phải chịu nhiều thiệt thòi về cả vật chất lẫn tinh thần Vì

“Lý là con không giá thú Là con không cha Là con hoang Là một thành viên của nhân loại năm tỷ con người Nhưng không phải là công dân nước Việt Nam dân chủ cộng hòa Đến cái giấy khai sinh cũng không có nữa là Cái Lý không có tên trong

sổ hộ tịch Nó không được hưởng tiêu chuẩn gì hết từ khi hoài thai trong bụng mẹ

Mẹ nó không được khám thai Không có tiêu chuẩn nằm nhà hộ sinh Không được cấp tiền để sắm tã lót Không có tiền bồi dưỡng Không được nghỉ một tháng trước

và một tháng sau khi sinh” [28, tr 83]

Mặc dù gặp nhiều khó khăn nhưng Lý lại là đứa trẻ rất ngoan, sớm có chí và can đảm Biểu lộ ý chí và can đảm của Lý là ở từ động tác tập lẫy, tập đi, tâp nói, rồi đối mặt với ác thú Lớn lên, Lý cũng không khác gì hồi còn là đứa trẻ sơ sinh, Lý vẫn là một nết na đã ổn định ấy: “Chẳng hề khóc lóc vòi vĩnh bao giờ! Mẹ, bà Pham cho ăn

gì nó ăn nấy Đến giờ, bà Pham ra bế lên giường nằm một lúc nghe bà Pham hát ru

bài dân ca Dao, hay kể chuyện Sự tích mặt trăng mặt trời là y như rằng, nó nằm im

như lắng nghe, hết câu hát ru, hết câu chuyện kể mới gà gà mắt” [28, tr 81] Như thế, Lý chẳng những ngoan ngoãn mà còn chóng khôn ngoan vì thông minh tiềm ẩn

Lý là đứa trẻ khỏe khoắn, ngây thơ, xông xáo: “Cả năm liền không một lần hu hi vang mình sốt mẩy, chẳng biết gì đến sài đẹn, cảm cúm” Chưa đến sáu tuổi nhưng

Lý đã biết tự đánh răng, rửa mặt, tắm táp, giặt giũ hay đi lên rừng lấy củi cùng mẹ

Lý biết giúp đỡ bà Pham nhặt rau, nấu cơm, quét nhà, quét sân, cho gà vịt ăn Lý là

đứa trẻ chịu thương chịu khó, lao động giúp đỡ mẹ

Nhưng khác với Duy và Thảm, Lý được mẹ ấp ủ nên em là đứa trẻ giàu lòng tình yêu thương, Lý hết lòng giúp đỡ bạn bè, gần gũi với cha mẹ, ông bà Lý là điểm tựa tinh thần để mẹ vượt qua những cơn ốm đau hay sự mất mát đau thương vì bố Khánh Lý được bố đẻ và bố dượng, hai mẫu hình hoàn thiện nhân cách, soi đường Lý được mọi người đùm bọc yêu thương và được cuộc sống, học vấn bồi đắp, rèn đúc Lý là cái mầm sống hồn nhiên và tràn đầy sinh lực, là hình ảnh một con người sống trong dòng chảy lịch sử đa sắc tạp bằng tất cả sức mạnh tự nhiên

và ngạo nghễ, hoàn chỉnh tư cách con người của mình Lý là hình ảnh một thiếu nhi Việt Nam lớn lên trưởng thành trong cuộc sống vừa phồn tạp vừa văn vẻ tươi đẹp của đất nước mình

Nói chung, Lý là con bố Khánh, mẹ Nhu, bố dượng Dương nhưng cũng là máu thịt của cuộc sống, là con đẻ của cuộc đời Lý là đứa con sinh ra từ cuộc sống của người đời, trong tình yêu thương của con người

Bên cạnh những đứa trẻ con nhà nghèo nhưng lại năng động, tự chủ, giàu ý chí, nghị lực, khát vọng, giàu tình yêu thương, sự hi sinh, lòng bao dung còn có không ít đứa trẻ con nhà giàu, có dư thừa điều kiện vật chất nhưng sống ích kỷ, không biết thương yêu, đùm bọc những người khốn khó thậm chí còn bao bọc trong mình những thói hư tật xấu ở dạng mới manh nha, dưới hình thức ngây dại Những đứa trẻ

không ngoan như Kim Phú, Văn Giang, Vàng Anh, Vành Khuyên (Côi cút giữa

cảnh đời) và Đào Lê Anh (Chuyện của Lý) đã gây không ít những đau khổ, rắc rối

cho cuộc đời vốn đã không bình lặng của Duy, Thảm và Lý

Văn Giang và Kim Phú là hai đứa bạn cùng học một lớp với Duy Chúng đều là những đứa con nhà giàu, nhiều tính xấu, học hành thì chểnh mảng nhưng ỷ thế con nhà giàu luôn lên mặt bắt nạt, gây sự với bạn, đặc biệt là Duy - đứa bạn con nhà nghèo nhưng lại học tốt luôn bị coi là cái gai trước mặt chúng Những ngày học đầu tiên được sự bao che của cô Thìn, chúng đặt nhiều vu vạ gây nhiều oan ức, tủi hờn cho Duy Chúng chỉ được cái khoe mẽ bề ngoài, còn thực ra môn nào chúng học cũng kém Cô vừa đặt câu hỏi, chúng đã giơ tay nhanh chóng nhưng đứng lên thì nói huyên thuyên chẳng ra đâu vào đâu

Thực ra bề ngoài đấy chỉ là những trò chơi trẻ con không đáng phải lưu tâm lắm Nhưng nhìn nhận một cách sâu xa, mỗi đứa trẻ sẽ là một người lớn trong tương lai, nếu thói quen tạo nên hành động, hành động hình thành tính cách thì chính những thói quen, những hành động không tốt của trẻ ngày nhỏ sẽ tạo nên những người lớn không tốt trong tương lai Những thói hư tật xấu của Kim Phú, Văn Giang manh nha từ nhỏ có thể chính là khởi đầu cho những hành động tội

ác, làm hại người khác sau này

Ngoài Kim Phú và Văn Giang, hai chị em Vàng Anh và Vành Khuyên cũng là đứa trẻ bộc lộ tính cách ích kỷ, ghê gớm và độc ác không thể chấp nhận được ở lứa tuổi lẽ ra chúng còn rất trong sáng, ngây thơ, hồn nhiên

Sống trong cuộc sống sung sướng, đầy đủ thậm chí dư thừa cái ăn cái mặc nhưng hình như chúng không bằng lòng với những gì mình có Hai chị em luôn luôn cãi nhau, tranh giành từng thứ đồ bố gửi từ nước ngoài về Mẹ chúng là nơi chúng tha

hồ trút những cái giận dữ, tức tối và tha hồ hạch sách Chúng quen lối sống hưởng thụ nên không ngày nào là không hạch sách tiền mẹ đòi mua sắm, ăn uống, tiêu xài Cậy việc được bố chiều chuộng, càng ngày chúng càng láo xược và coi mẹ không ra

gì

Mặc dù tranh giành, tức tối với nhau nhưng khi làm trò quái ác để hại người khác thì hai chị em Vàng Anh và Vành Khuyên tỏ ra đặc biệt thích thú và phối hợp với nhau rất ăn ý Chúng thường xuyên móc máy, cạnh khóe nỗi đau của gia đình Duy Chúng không những vô cảm trước nỗi đau của con người mà còn độc ác và vô liêm sỉ đến mức biết em Thảm thèm sữa nên chúng cứ mỗi sáng mỗi đứa một cốc sữa đầy quấy thìa leng keng, rồi leo lẻo ở ngoài sân trêu ngươi

Có thể nói, hai chị em Vàng Anh đã đánh mất tuổi thơ trong sáng, hồn nhiên của mình cho đồng tiền, của cải, cho những mưu mẹo quái ác của bọn người xấu Và hơn nữa, chúng đã sớm trở thành những kẻ vô học, những đứa con gái đầu đường xó chợ, chúng đã đánh mất sự trong trắng của tuổi mới lớn Vàng Anh bỏ học để ăn chơi đàn đúm khi chưa quá tuổi mười năm Đặc biệt, Vàng Anh còn sớm mắc vào đường tình ái vụng trộm hư hỏng bởi sự dâm đãng của tên Hứng và cũng chính bởi thói ăn chơi của một đứa con gái hư thân Nó chưa kịp làm trẻ con một ngày nào đã

sớm phải trở thành người lớn khi tuổi đời còn quá non dại

Thế giới của lứa tuổi thiếu nhi đúng như sự cảm nhận của Duy, đó là: “một tập thể nhỏ gồm những cá thể tí hon ở cái tuổi thơ dại của loài người, cái tổ chức tạp sắc trông vui mắt như nhìn vào kính vạn hoa, nhưng cũng đủ mọi chuyện phồn tạp, rắc rối Cũng có những chuyện nao lòng người Có bè cánh, chia rẽ, nói xấu nhau Có cậy quyền, ỷ thế Có xum xoe, nịnh bợ Có áp chế, bắt nạt kẻ yếu Có oan ức và nỗi niềm thầm lén Tất nhiên là mới manh nha và dưới hình thức ngây thơ” [24, 269] Nhìn vào thế giới đa sắc này, chúng ta mới cảm nhận được hết sự phức tạp, bộn bề của cuộc sống, đồng thời cũng hiểu hơn tâm lí, nỗi lòng của con trẻ - lứa tuổi dễ yêu

dễ ghét, dễ học hỏi được tính tốt nhưng cũng rất dễ nhiễm phải những tính xấu của người lớn xung quanh

Như vậy, khi tìm hiểu về đời sống thiếu nhi trong gia đình qua hai tiểu thuyết

Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý, ta thấy loại đối tượng thiếu nhi sống ở

trong các gia đình nghèo khổ như Duy, Thảm, Lý lại là những đứa trẻ có ý thức trong học tập và lao động, biết giúp đỡ gia đình, biết chia sẻ, quan tâm, chăm sóc khi những người thân trong gia đình gặp chuyện buồn hay ốm đau Điều này là do các

em được sống trong một gia đình gắn với một truyền thống tốt đẹp, một nếp sống lành mạnh đã tạo cơ sở để bồi dưỡng và hình thành nhân cách cao đẹp ngay từ nhỏ

cho các em như chú Dũng, bà của Duy, Thảm (Côi cút giữa cảnh đời) và mẹ Nhu,

bố Khánh, bố dượng Dương của Lý (Chuyện của Lý) Cho nên, gia đình chính là

nơi mỗi người lớn lên, trưởng thành và gia đình cũng chính là môi trường gần nhất

có ảnh hưởng đến nhân cách của các em Sự tiếp nối văn hóa qua các thế hệ trong gia đình tạo nên nếp sống lành mạnh Đó vừa là nền tảng, vừa là hành trang để mỗi con người bước vào đời với tâm thế vững vàng Ngược lại, nếu gia đình không có nề nếp, gia phong sẽ tạo ra những hậu quả xấu trong việc giáo dục con cái Trong xã hội vẫn có những gia đình đời sống vật chất quá khó khăn hoặc là giàu có, dư thừa như gia đình Văn Giang, Kim Phú, Vàng Anh và Vành Khuyên Các thành viên trong gia đình chỉ lo toan kiếm sống, mà quên đi trách nhiệm, sự quan tâm, chăm sóc, giáo dục con cái Nếu một đứa trẻ thiếu thốn tình cảm, đạo đức và thiếu cả tinh thần trách nhiệm sẽ không biết quan tâm tới người khác, không thể hợp tác chân

thành với người khác, cũng không thể hòa nhập được với xã hội trong tương lai Nhưng lỗi của các em này, phần lớn là do bố mẹ yêu thương, chiều chuộng, không hiểu được khái niệm chân thực của cuộc sống Một đứa trẻ như vậy thường chỉ “coi tiền” là trên hết và “coi mình” là trung tâm, thiếu tinh thần trách nhiệm với xã hội

Nếu độc giả đã được đọc tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời, thì sẽ cảm thấy xiết bao

đau lòng khi những kiện hàng từ nước ngoài bố gửi về đã làm cho gia đình cô Đại Bàng tan nát, hai đứa con gái cô (Vàng Anh và Vành Khuyên) tranh cướp tài sản nhau, thậm chí xỉ vả cả mẹ đẻ ra mình Và ở lớp mẫu giáo kia có em Kim Phú con một vị tướng tá nào đó đã bắt nạt bạn bè phải nộp tiền để được phong cấp bậc Sau những tình tiết đó, ta nhận ra tấm lòng đau đớn và lời nhắn gửi của tác giả đối với chúng ta, đặc biệt là các gia đình khá giả, giàu có: “Giáo dục quản lý tiền bạc trong gia đình là con đường quan trọng để trẻ trở thành một người tiêu dùng thông minh”, trong đó vai trò của bố mẹ là vô cùng quan trọng Bố mẹ phải biết bồi dưỡng khả năng tự lập cho trẻ mới là dành cho chúng tình yêu chân chính nhất, còn nuông chiều trẻ chỉ khiến chúng phải chịu khổ về sau Cho nên, gia đình thực sự là tế bào

xã hội Muốn xã hội phát triển, văn minh thì mỗi gia đình phải luôn giữ gìn nề nếp Cha mẹ yêu thương, dạy dỗ con cái và con cái hiếu thảo, vâng lời cha mẹ Gìn giữ phát huy truyền thống là trách nhiệm của mỗi người

1.1.2.2 Đời sống thiếu nhi trong học đường nhà trường

Học đường là trường học lớn, học sinh như anh em phải thương yêu nhau, và muốn giáo dục được các em có tình thương yêu chân thành, thì trong nhà trường, thầy và trò phải có quan hệ thiện cảm với nhau Nhưng ở đây chúng ta lại thấy có sự

đối lập với các em thiếu nhi ở trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện

của Lý của Ma Văn Kháng

Duy là “đứa trẻ sớm rơi vào cảnh không may, hay đa cảm đa sầu, ngày đi học đối với tôi vẫn là một ngày hội” [24, tr 57] Thế nhưng, trước thái độ cư xử của cô giáo Thìn khiến cho cậu thật sự như đang ở trên trời cao của mộng tưởng bỗng rơi xuống địa ngục Cô hỏi cậu bằng những câu hỏi cục cằn đến khó hiểu Cô làm cho Duy càng ngày càng cảm thấy tự ti về con người và khả năng của mình Cô đã vô tình tạo ra bức tường vô hình ngăn cản các em học sinh trong lớp với Duy, làm cho

Duy luôn có cảm giác cô đơn và cả sự sợ hãi khi phải đến lớp, phải đối mặt với cô giáo và các bạn - những người luôn có khoảng cách vời vợi với cậu

Sau này khi gặp lại cô Thìn - cô giáo dạy bé Thảm, cô đã khác rất nhiều so với ngày xưa Cô đã đi học thêm, trở thành cô giáo chính thức dạy thay cô Hoa Cô đã cởi mở, vui vẻ hơn xưa rất nhiều Cô đã có lời phân trần với Duy về những hành động không đẹp ngày xưa của mình Thế nhưng, chỉ qua thái độ và lời nói vô tình, không có vẻ gì là ác ý của cô với bé Thảm, Duy lúc này đã có những suy nghĩ sâu sắc hơn xưa rất nhiều, tự nhiên cảm thấy “buồn rũ rượi” Duy biết cô không thô lỗ, bất công và xấu tính như ngày xưa cậu nghĩ nhưng cô lại là sản phẩm của thói áp đặt

và có lúc rất vô tâm của người lớn với trẻ con

Trường hợp của cô giáo Thìn có lẽ cũng không phải là trường hợp hãn hữu trong cuộc sống đã làm cho tâm hồn trẻ thơ tổn thương nghiêm trọng Xây dựng nhận vật này, Ma Văn Kháng muốn gửi tới các thầy cô và những người làm công việc trong môi trường giáo dục bản thông điệp về trách nhiệm, tình thương yêu chân thành và

sự khéo léo đối xử sư phạm của mỗi người đối với thế hệ thiếu nhi

Không chỉ riêng cô Thìn, mà cô Tuyết và mẹ Kim Phú cũng là những người đã tạo nên những vết hằn của nỗi buồn xót xa và sự uất ức tràn ngập trong trái tim Duy trong những ngày ở trường học Mặc dù là cô giáo dạy Văn nhưng cô Tuyết là tiêu biểu của kiểu người vô tâm, phù thịnh, tư tưởng áp đặt nặng nề Có thể cô non yếu

về cách cảm thụ Văn, có thể cô thích áp đặt tư tưởng của cô cho trí tưởng tượng và suy nghĩ của học sinh, có thể cô chưa hiểu hết tình cảm và tâm tư của đứa học sinh nhỏ trong bài văn nên cô đã cho vào bài văn của cậu bé một lời phê rất vô tâm đến mức gần như có phần xúc phạm đến một khoảng trời tình cảm tinh tế của cậu bé Cái nhìn của Duy về cô Tuyết còn trở nên u ám và thất vọng hơn khi suốt trong thời gian chứng kiến sự lăng nhục của mẹ Kim Phú với Duy mà cô không hề có một hành động tối thiểu nào để bảo vệ cho đứa học sinh khốn khổ ra khỏi đòn trả thù hung bạo

Nhân vật chính của cuộc hành hạ tinh thần và nhân phẩm mà Duy phải chịu đựng ngay ở trường học trước mặt cô giáo chủ nhiệm là mẹ Kim Phú Bà là sản phẩm tiêu biểu của tính kênh kiệu, thói lên mặt không coi ai ra gì của những kẻ lắm

tiền nhiều của không biết đến tính người Bà bênh con chằm chặp, coi con mình như

là cục vàng cục bạc còn con người khác chỉ là mớ rau nắm cỏ không cần phải tôn trọng, phải để ý Bà hành động như một kẻ vô học đích thực vì thế mà bà không những không dọa nạt, không trấn áp được Duy mà trái lại bà chỉ làm cậu bé thấy khinh rẻ và căm phẫn tư cách đạo đức tồi tàn của một người lúc nào cũng tự cho mình là giới thượng lưu

Nếu cô Thìn, cô Tuyết, bà mẹ Kim Phú là những người đối xử bất công, độc ác với các em, làm tổn thương thậm chí gây nên sự phẫn uất trong tâm hồn các em thì

cô giáo Hoa và một số nhân vật khác nữa lại là người rất yêu thương, hiểu được tâm

lí các em và đối xử công bằng với các em

Cô Hoa đã đưa Duy thoát ra khỏi quãng ngày buồn tủi, u ám trong những ngày học với cô Thìn Cô đã đưa Duy đến với khoảng trời cao đẹp, xanh tươi Với Duy,

cô Hoa chính là “một cô tiên đã đưa tôi từ ngục tù giam hãm trở lại với tuổi ấu thơ học trò” [24, tr 70] Cô đã giúp Duy lấy lại niềm tin ở trường học, ở thầy cô, ở sự công bằng cần thiết để em có động lực học tốt không chỉ trong năm học cô dạy mà ở những năm học sau này nữa Tâm hồn cao đẹp, giàu tình thương yêu của cô Hoa như những dòng suối trong lành làm dịu mát tâm hồn vốn đã bị nhiều tổn thương của cậu học trò bất hạnh này

Bên cạnh Duy và Thảm, Lý trong tiểu thuyết Chuyện của Lý cũng bị đối xử bất

công, làm tổn thương và gây nên phẫn uất trong tâm hồn em Người đầu tiên không phải là quá ác ý và thô lỗ từ bản chất mà một phần là do sự xui khiến của người khác nhưng cũng đã làm cho tâm hồn trẻ thơ của Lý tổn thương nghiêm trọng là cô giáo Viêng Buổi đầu tiên đến trường với cô bé phấn chấn, tự tin lại rơi vào hoàn cảnh khổ ải Lý sốt sắng, hồi hộp, chờ đợi cô Viêng đọc đến tên danh sách của mình vào lớp nhưng cuối cùng lại thất bại Lý manh nha hiểu được hoàn cảnh của mình đang rơi vào một tình thế rất bất lợi, một số phận không may Lý mạnh dạn hỏi thẳng cô nhưng Lý cảm thấy bất ngờ với thái độ hống hách của cô Cô hỏi Lý bằng những câu cục cằn, thô lỗ: “Mày tên gì? ở đâu? Biết rồi! Không đủ tiêu chuẩn vào học Rõ chưa?” Sau đó, Lý được bà Pham cưu mang, vì “nể lời bà nên cô Viêng chiếu cố cho Lý vào danh sách dự thính của lớp” [28, tr 145]

Việc đối xử bất công và sự ác cảm của cô Viêng với Lý càng ngày càng lộ liễu hơn Cô thường xuyên hoạnh họe, bắt bẻ, dằn hắt Lý Nhưng mọi nghĩ suy, buồn vui của Lý đều được Lý tâm sự với mẹ Bởi vì, mẹ Lý cũng từng là giáo viên, mẹ hiểu rất rõ về nghiệp vụ sư phạm Bốn năm liền, mẹ Lý đều đoạt giáo viên dạy giỏi và luôn được học trò yêu quý Cho nên, mọi suy nghĩ, thắc mắc của Lý đều được mẹ Nhu uốn nắn, dạy bảo thấu tình đạt lý Thấm nhuần những câu nói mẹ dặn, Lý biết dàn hòa với bạn, nhất là bạn Yến luôn được cô Viêng bênh vực, gây mất đoàn kết với Lý

Sau một thời gian sống đoàn kết, giúp đỡ, động viên nhau cùng phấn đấu học tập, cuối cùng, lớp học của cô Viêng chủ nhiệm có Bảo, Lý, Yến đều đang học lớp

Ba, nhưng do học xuất sắc nên được Phòng Giáo dục cho đặc cách thi với các bạn lớp Bốn toàn huyện Giờ đây, Bảo, Lý, Yến ai cũng vui và họ đã trở thành bộ ba thân thiết với nhau trong suốt quãng thời gian học tập và kể cả sau này

Đến đây, Lý đã hoàn toàn nhập vai một thành viên của cái tập thể học trò cùng lứa, Lý đã san bằng được sự khác biệt về số phận Bằng năng lực của chính mình,

Lý đã tự khẳng định được mình Đặc biệt là hành vi liều mình của Lý đã giết con rắn độc vì sự an toàn cho cô Hành động hi sinh vì người khác của Lý đã làm cho cô Viêng không những nảy sinh thiện cảm, mà cô còn cảm thấy ân hận và nhận ra là người có lỗi với Lý

Như vậy, qua việc tìm hiểu về đề tài đời sống thiếu nhi trong học đường nhà trường, chúng ta nhận thấy, phải chăng Ma Văn Kháng muốn cho rằng: Đối với các lãnh đạo trong trường học, cần phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, xã hội trong giáo dục học sinh; tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát các hoạt động giáo dục, ngăn chặn các biểu hiện tiêu cực, sự phân biệt đối xử không công bằng với học sinh, để hình thành và phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ cho các em ngay từ nhỏ Đối với giáo viên, sống làm sao để được cả tập thể học sinh yêu quý Muốn vậy, cần hết lòng chăm lo xây dựng tập thể học sinh, quan tâm, giúp đỡ các em vượt qua những khó khăn thử thách, khắc phục những khuyết điểm trong học tập, trong cuộc sống

1.1.2.3 Đời sống thiếu nhi trong các mối quan hệ xã hội khác

Quan hệ xã hội có nguồn gốc từ lao động sản xuất của cộng đồng người Cho nên nói đến quan hệ xã hội, trước hết phải kể đến quan hệ giữa người với người trong sản xuất Càng về sau, lao động và giao tiếp càng mở rộng Đây là cơ sở để hình thành các mối quan hệ xã hội khác như quan hệ chính trị, quan hệ giai cấp, quan hệ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, quan hệ giữa các cá nhân… Nhưng ở

trong hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của

Ma Văn Kháng, đời sống thiếu nhi hiện lên rõ nhất là trong mối quan hệ với lãnh đạo địa phương, đây là mối quan hệ quyết định ý nghĩa sống còn đối với số phận trẻ thơ Bởi vì, những người lãnh đạo là những người phải luôn quan tâm sát sao đến dân, ý thức vì dân và phục vụ dân, đặc biệt là những trẻ thơ nghèo khổ, bơ vơ, không nơi nương tựa… Qua hai tiểu thuyết nói trên, Ma Văn Kháng nhìn rõ chân dung của những nhà cầm quyền một thời, họ không vì dân mà họ còn lợi dụng chức quyền để bóc lột và chèn ép người dân vô tội Mục đích duy nhất của những nhà cầm quyền

trong Côi cút giữa cảnh đời là làm sao vơ vét được càng nhiều tiền của cho bản thân

mình càng tốt cho dù phải dùng thủ đoạn gì chăng nữa Không những thế, ở trong

các sáng tác của mình, đặc biệt là tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của

Lý, Ma Văn Kháng có lẽ là nhà văn đầu tiên viết về những cảm xúc hả hê, sung

sướng, khoái hoạt nhất về lòng ái dục của con người Theo ông, con người là sản phẩm của tự nhiên luôn biết hướng đến và theo đuổi những trạng thái sung sướng, vui vẻ và cố gắng tránh xa, vượt lên mọi đau khổ, nhọc nhằn của cuộc sống Tuy nhiên, đây là lĩnh vực vẫn bị coi là “vùng cấm kỵ” nhưng Ma Văn Kháng đã mạnh dạn và thành công khi đưa vấn đề này vào trong sáng tác của mình với một tần số

lớn ở trong tiểu thuyết Chuyện của Lý Ông thể hiện chúng một cách tự nhiên không

lộ liễu, sống sượng mà phản ánh một cách chân thực những trạng thái, cảnh huống khác nhau của tâm lý thực, xuất phát từ đáy sâu bản thể, từ nhu cầu tự nhiên của con người Ma Văn Kháng là nhà văn hiểu và ý thức sâu sắc, triệt để, toàn diện vấn đề này Ông đã phát hiện trong bản năng đời sống tình dục của con người thể hiện rõ hai mặt của cuộc sống Đối với những con người có văn hóa, tình dục như một vẻ đẹp thể hiện mặt văn hoá, đạo đức xã hội

Nhưng bên cạnh đó, Ma Văn Kháng còn khám phá, phát hiện mặt bi hài của

cuộc sống, sự thô tục tham lam, nhếch nhác, dâm ô của những kẻ vô đạo đức, thiếu văn hoá xoay quanh vấn đề dục vọng cá nhân của con người Tiêu biểu nhất là Bí

thư Văn Quyền trong tiểu thuyết Chuyện của Lý, một tên vô lại súc sinh gian xảo,

ham mê tửu sắc, trù dập người hiền, gây bao tội ác cho mẹ con Lý và những người dân vô tội Kẻ có “nửa tá nhân tình ở khắp nơi” mà lai lịch của gia đình ông cũng không kém: “Văn Quyền là con cả trong một gia đình có hai anh em bố là tướng cướp, mẹ là chủ nhà chứa Khám nhà, lôi ra từ trong két sắt của y cùng một xập ảnh đàn bà lõa thể…” [28, tr 241] Kẻ đội lốt mặt quỷ trong cơn phóng dục đã coi thường bé Lý khi đang có mặt trong căn buồng cùng mẹ Lý Ông làm Bí thư nhưng thực chất chỉ là một tên côn đồ dâm đãng để cho bé Lý phải cầm gậy cầm dao xua đuổi

Tuy nhiên, đề cập đến vấn đề này nhà văn không ngợi ca hay khích lệ mà muốn nhìn nhận nó như bản chất thực đang tồn tại trong cõi đời này, qua đó người đọc nhìn nhận thấy mặt tự nhiên của con người và nhu cầu cần được thoả mãn của cuộc sống đời thường Đó là những quan niệm đúng, biểu hiện tốt đẹp, lành mạnh mà Ma Văn Kháng đã đi sâu khám phá, thể hiện đời sống bản năng này của con người Chính cái nhìn đa chiều, sâu sắc, về mọi phương diện của con người khiến vấn đề tình dục được quan tâm đúng đắn, tự nhiên Nó không hề gây cảm giác phản thẩm

mỹ, phản giáo dục mà còn thấm đẫm tính nhân văn trong cái nhìn mang chiều sâu nhân bản về con người của nhà văn Phát hiện đời sống tình dục ở nhiều cung bậc,

Ma Văn Kháng tỏ thái độ phê phán kịch liệt với những hiện tượng dâm ô, đồi bại đối với trẻ em và trước mặt trẻ em, lứa tuổi thường bắt chước nhiều cái dở, cái xấu của người lớn Nhiều lần bắt chước cái dở, sẽ hình thành nếp xấu, khó sửa chữa Sự bắt chước thiếu chọn lọc của trẻ em càng dễ xảy ra trong bối cảnh xã hội hiện nay có nhiều thứ mới lạ do du nhập Vì thế, rất cần có sự chung tay góp sức của toàn xã hội

để giáo dục các em

Ma Văn Kháng là nhà văn dám phơi bày mặt trái của tình dục, ông nghiêm khắc lên án những kẻ chà đạp lên đạo lý truyền thống Đối với những con người như lão Hứng, Bí thư Văn Quyền, dục vọng là khoái thú bất tận, dục vọng đã biến chúng trở thành những con quỷ dâm đãng đội lốt người Tình dục vốn thiên về yếu tố bản

năng, là một nhu cầu sinh lý nhưng cũng là một mặt của tình yêu đôi lứa, đời sống

vợ chồng Nó phải được xuất phát trên cơ sở của tình yêu chân chính, bình đẳng tôn trọng giữa con người với con người Khi đó, nó mới thực sự mang lại niềm hạnh phúc cho con người và mới thực sự thấm nhuần chất văn hoá

Cái nhìn sắc sảo đã hướng Ma Văn Kháng vào từng ngõ ngách của đời sống hiện thực để soi rọi, phân tích lẽ đời, thói đời với tất cả các cung bậc của tình cảm và các mối quan hệ ở mọi góc cạnh, mọi phương diện, nhất là thế giới nội tâm trong mỗi con người Tiếp cận hiện thực, nghiên cứu khám phá hiện thực và con người nhiều tầng, ngòi bút của Ma Văn Kháng đã phát hiện ra vẻ đẹp của những giá trị đạo đức

truyền thống Ở trong tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma

Văn Kháng còn có những tấm lòng nhân ái, những người tốt, những công dân lương thiện luôn quan tâm đến mọi người, sẵn sàng sẻ chia và cứu giúp nhau trong những lúc khó khăn như bà nội Duy, cô Quyên, cô Đại Bàng, cụ Hồn Nhiên và các cụ tổ

hưu trí …(Côi cút giữa cảnh đời) Cuộc đời của hai đứa trẻ côi cút tưởng chừng sẽ

chìm vào vực sâu của sự thất vọng nếu không có bàn tay, không có tấm lòng che chở của người bà cũng như sự cưu mang giúp đỡ của cô giáo Quyên, của cô Đại Bàng và những người dân chân chính của phường Ngọc Sinh Họ đã dang tay ra cứu giúp số phận côi cút của Duy và Thảm, trong khi chính cuộc sống của họ cũng có lúc khốn khó tưởng chừng không qua nổi Ma Văn Kháng đã xây dựng thành công một câu chuyện cổ tích giữa đời thường, mà phép mầu nhiệm lại được xuất phát từ tấm lòng nhân ái của những con người chân chính ấy Họ như là những vị tiên giáng trần dang cánh tay của mình cứu giúp linh hồn ngây thơ của những đứa trẻ như bé Duy, bé

Thảm Còn ở trong tiểu thuyết Chuyện của Lý, Lý cũng là đứa trẻ không được gặp

may, nhưng Lý cũng giống như Duy và Thảm lại được cưu mang, chỉa sẻ của những tấm lòng nhân ái Đó là ông Thòn, bà Pham - người Dao hiền lành, chất phác, tiêu biểu cho một nền văn hóa nhân văn cao quý Đó là Chu Văn Dương, một người bạn của bố Khánh, một con người có cá tính mạnh mẽ và giàu lòng tình yêu thương, luôn động viên, an ủi Lý để Lý vượt qua hoàn cảnh sống tốt, học tốt

Có thể nói rằng, những nỗ lực vì người khác xuất phát từ lòng tốt luôn đáng

được người đời tôn vinh, kính trọng Đồng thời đây cũng chính là nơi mà Ma Văn

Kháng muốn ấp ủ tiếp nối truyền thống tốt đẹp của dân tộc Trong hành trình trở về cội nguồn, Ma Văn Kháng đã thấu tỏ nhiều tấm lòng cao đẹp tiêu biểu cho truyền thống ân nghĩa thuỷ chung của dân tộc

1.2 Hệ thống nhân vật trong hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh

đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng

1.2.1 Khái niệm về hệ thống nhân vật

Hệ thống nhân vật “là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các nhân vật Chúng ta

đã phân biệt nhân vật chính, phụ, nhân vật chính diện, phản diện chủ yếu trên bình diện thể hiện đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng” [46, tr 161]

Khi nói đến hệ thống nhân vật là nói đến sự tổ chức các quan hệ nhân vật cụ thể của tác phẩm Các mối quan hệ thường thấy của các nhân vật là đối lập, đối chiếu, tương phản, bổ sung Sự phản ánh hiện thực trong các mâu thuẫn xung đột và sự vận động dẫn đến việc tổ chức các nhân vật đối lập

Như vậy, hệ thống nhân vật là sự tổ hợp nhân vật làm cho chúng phản ánh nhau, tác động nhau, soi sáng nhau, để cùng phản ánh đời sống Điều này được thể hiện rõ

nhất qua hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý

của Ma Văn Kháng

1.2.2 Hệ thống nhân vật trong hai tiểu thuyết

Như chúng ta biết, hệ thống nhân vật ở trong các sáng của Ma Văn Kháng rất phong phú và đa dạng Điều này đã được PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện khẳng định:

“Các nhận vật thuộc đủ các hạng người trong xã hội: Lãnh đạo cao cấp, Thủ trưởng

và nhân viên cơ quan nghiệp vụ văn hóa, nhà văn, nhà báo, nhà giáo, thầy thuốc, quản giáo, cảnh sát ” [55, tr 352] Vậy, đi sâu vào tìm hiểu hai tiểu thuyết viết về

thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng, chúng ta sẽ

thấy rõ điều đó

Hệ thống nhân vật trong hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời

và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng không chỉ có trẻ em mà còn có cả người lớn

Nhưng rõ ràng tần số xuất hiện của nhân vật người lớn ở đây không nhiều như nhân vật trẻ em Nhân vật người lớn không phải là đối tượng trực tiếp để nhà văn khám phá và thể hiện trong tác phẩm Nhân vật người lớn chỉ xuất hiện khi nhà văn phản

ánh những mối quan hệ của trẻ em và người lớn hoặc khi cần thể hiện tính cách của trẻ em trong môi trường rộng lớn

1.2.2.1 Hệ thống nhân vật trẻ em

Trong hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng nổi lên hai loại trẻ em, hoàn toàn đối lập nhau Duy, Thảm (Côi cút giữa

cảnh đời) và Lý (Chuyện của Lý)…Mỗi em một cá tính, một hoàn cảnh, một ao

ước, một nghĩ suy riêng nhưng nhìn chung đều gặp nhau ở một tuổi thơ nhiều khó khăn, vất vả thậm chí thiếu thốn cả về tình cảm nhưng tất cả các em đều nỗ lực vươn lên hoàn cảnh để sống tốt, học tốt với khát vọng sẽ có một tương lai tốt đẹp hơn Duy là một cậu bé mới năm tuổi đã bị mẹ bỏ rơi, ra đi theo người đàn ông lái xe tải, nhiều tiền Bố Duy làm bộ đội lái xe lại không có một dòng tin tức về với gia đình Duy chỉ sống trong tình thương và sự bao bọc của bà nội Đời sống của hai bà cháu trông cậy hết vào đồng lương hưu công nhân ít ỏi của bà

Duy còn là đứa trẻ chịu khó, chịu khổ, có ý thức và có tinh thần trách nhiệm rất sớm, ngoài thời gian đi học, Duy biết giúp bà làm những công việc gia đình và đỡ đần bà trông em Thảm Duy đã thật sự trưởng thành hơn lứa tuổi khi phải cùng bà chắt chiu, tằn tiện nuôi nấng em Thảm qua những quãng ngày khó khăn, gian khổ

Vì em Thảm không được cấp giấy khai sinh, không được hưởng một chế độ nào như những công dân bình thường Tất cả bà cháu Duy phải chăm lo từng ngày, lo từng bữa gạo, lo từng giọt sữa cho em Phải nói, Duy là cậu bé có đời sống nội tâm phong phú, giàu tình cảm và rất dễ bị tổn thương Cậu bé sớm biết yêu thương, sớm biết hi sinh vì người khác, sớm hiểu được vị trí và lòng tự trọng của một người con trai trước những biến động bất thường của cuộc sống Duy sống lặng lẽ, trầm tư, thiên về suy nghĩ nội tâm hơn những biểu hiện trực tiếp bên ngoài Cậu lặng lẽ yêu thương bà; lặng lẽ chăm sóc em; lặng lẽ nhớ mẹ qua những dòng hồi tưởng; lặng lẽ chờ đợi ngày trở về của người cha với niềm tin bất diệt là cha còn sống Cùng với những lo toan cho em Thảm và va vấp trong đời sống hàng ngày nên càng ngày Duy càng tỏ

ra là một chàng trai có bản lĩnh, cứng cỏi Duy thật sự xứng đáng với những gì người bà đáng kính yêu của cậu mong chờ

Số phận bất hạnh và éo le hơn Duy là bé Thảm Thảm sinh ra trong hoàn cảnh

khó khăn, thiếu thốn, hơn nữa lại sống xa mẹ, không được xã hội công nhận làm người Nhưng trong những giờ phút khó khăn, căng thẳng và nguy kịch đó, Thảm luôn có bà và anh Duy bên cạnh chở che, giúp đỡ, giành giật lại sự sống cho em Bước sang tuổi thứ ba của cuộc đời, Thảm lớn nhanh, dễ nuôi và không chịu khuất phục trước một sức mạnh nào Thảm sống giàu lòng yêu thương và gắn bó với

bà sâu nặng Thảm là đứa trẻ sáng dạ, biết tự lập và tự tin Em sớm biết ý thức cái trách nhiệm của kẻ thấy mình phải cưu mang người khác nên khi bà ốm, Thảm và anh Duy chăm sóc bà cẩn thận và chu tất mọi việc trong gia đình

Thảm cũng giống như anh Duy là đứa trẻ tội nghiệp, côi cút Cuộc đời của Thảm

đã được bà ngoại che chở, cưu mang Bà chính là nữ thần hộ mệnh, là phật bà lòng đầy ân ưu, bênh vực, phù trợ tới cùng sự sống cho đứa cháu không may rơi vào cảnh hẩm hiu, khốn cùng

Cũng có một tuổi thơ cay cực, dữ dội tương tự như Duy và Thảm là Lý trong tác

phẩm Chuyện của Lý Lý sinh ra trong hoàn cảnh không được xã hội công nhận làm

người, vì bố mẹ Lý không có giấy giá thú nên Lý không được hưởng một chế độ gì

cả, Lý chỉ có một cái tên là Lý, cái tên do mẹ Nhu đặt sau khi mới sinh Lý Mặc dù hoàn cảnh khó khăn nhưng Lý lại là đứa trẻ rất ngoan ngoãn Lý không giống những đứa trẻ cùng lứa tẹo nào Lý xông xáo, gan dạ và có ý thức tự lập sớm Lý biết giúp

đỡ mẹ, bà Pham làm những công việc nhỏ ở gia đình Trong trận ốm kéo dài của mẹ,

Lý còn lên Rừng già lấy củi về bán để thêm tiền thuốc thang cho mẹ Lý không bao giờ nản chí trước mọi tình huống nào Nếu như Lý được vào học lớp Một là dựa vào

sự trợ giúp của bà Pham, thì sau đó, suốt những năm học về sau, bằng năng lực của chính mình, Lý đã tự khẳng định được mình Lý đã vượt qua định kiến về thân phận trong học hành và quan hệ cô trò

Nhưng khác với Duy, Thảm ở trong tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời được bà cưu

mang, chăm sóc, thì Lý lại được săn sóc và tiếp nhận từ tình yêu thương của mẹ Mẹ

Lý là một người phụ nữ lý tưởng, giàu lòng tình yêu thương, có ý chí và nghị lực, trong đó có cả sức sống của sắc dục Ái tình nhục thể với chị giống như một sinh thú

vô biên, là ân thưởng vĩ đại của tự nhiên Với chị, cuộc yêu đương mang màu sắc thật sự chân tình và suồng sã thì mới đem lại hạnh phúc cho con người, và đấy mới

chính là tình yêu đích thực, dâng hiến trọn vẹn cho người mình yêu Đối với mẹ Lý tiền tài, địa vị mà Bí thư Văn Quyền đưa ra để dọa dẫm, mua chuộc cũng không bao giờ có kết quả Điều này cũng là một bài học để mẹ Nhu dạy Lý cách giữ gìn bản thân và có tình yêu chân thành với thầy Long Không những thế, Lý còn được hưởng thụ nhân cách cao đẹp từ hai người bố (bố Khánh, bố dượng Dương) Họ là những người sẵn sàng hi sinh bản thân mình vì đất nước, vì mọi người, vì mẹ con Lý Cho

nên, khác với tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời, hình ảnh trung tâm là bà nội với hai đứa trẻ côi cút, còn ở trong Chuyện của Lý, trọng tâm là hình tượng Lý, cả hai mươi

sáu chương, chương nào cũng có hình bóng của Lý trong đó Có nghĩa là, Lý là đứa trẻ chủ động, tích cực tiếp nhận kiến thức bằng sức lực, khả năng riêng của mình Lý được tiếp nhận cả từ ngữ toàn dân, từ ngữ địa phương (ngôn ngữ Dao với ông Thòn,

bà Pham) và từ ngữ của các nước Ấn - Âu từ các câu chuyện như Cô bé bán diêm,

Cậu bé Lu La hay các câu châm ngôn, các tác phẩm cổ điển văn học thế giới của hai

người bố lưu trữ và để lại cho Lý

Có thể nói, Lý là đứa trẻ được ảnh hưởng và trang bị chất lí tưởng, nhân cách kĩ càng từ mẹ Nhu, bố Khánh, bố dượng Dương; khác với Duy, Thảm được nhận bài học đạo đức quả cảm từ bà Giờ đây, Lý đã thành một nhân cách, nhân cách này là sản phẩm của cuộc sống bản địa và hội nhập Lý trở thành một thiếu nữ phát triển toàn diện cả về sức khỏe, trí tuệ và sở thích Lý có đủ bản lĩnh để bước vào cuộc đời đầy thử thách gian nan Lý trở thành một nhân tài, trở thành những “Công nhân ưu

tú, có ích cho gia đình và xã hội”

Đối lập với Duy, Thảm, Lý là những đứa trẻ con nhà giàu, sống thờ ơ, lạnh nhạt

với con người như Vàng Anh, Vành Khuyên, Kim Phú, Văn Giang (Côi cút giữa

cảnh đời) và Đào Lê Anh (Chuyện của Lý)

Văn Giang là đứa trẻ con nhà giàu, nhiều tiền nhưng lại lười học, có tính tham vặt Nó toàn lấy trộm kim băng của Duy Nó có tính vừa ăn cắp vừa la làng, thích vu cáo, đổ tội, làm nhục người khác Còn Kim Phú cũng là con nhà giàu, lắm tiền nhiều của, học hành thì dốt nát nhưng lại luôn được mẹ và cô giáo bênh vực, bao che Kim Phú là đứa trẻ có tính gian dối và hai mặt, ẩn chứa tính thô bạo, cậy quyền cậy thế, bóc lột người khác ngay từ khi còn nhỏ Cũng là con nhà

giàu như Kim Phú, Văn Giang nhưng hai chị em Vàng Anh và Vành Khuyên còn

có cuộc sống sung sướng, đầy đủ hơn, thậm chí dư thừa cái ăn cái mặc nhưng họ lại có thái độ dửng dưng, thờ ơ, lạnh nhạt, vô cảm trước nỗi đau của con người, đặc biệt là bé Thảm

Như vậy, với hai loại nhân vật trẻ em và hai lối sống khác nhau, Ma Văn Kháng phải chăng muốn lưu ý: Trong giai đoạn đầu tiên cuộc đời của đứa trẻ, khi tuổi còn nhỏ, sự từng trải chưa nhiều, hiểu biết còn non kém, chưa có đủ trình độ, năng lực, bản lĩnh để xác định đối tượng, mục đích, cách sống cũng như cách thức học tập thì

sự hướng dẫn của cha mẹ, của thầy cô, của người lớn nói chung là vô cùng quan trọng và cần thiết đối với các em Những lỗi của các em như Văn Giang, Kim Phú, Vàng Anh, Vành Khuyên đã mắc phải ở trên đây cũng chỉ mới là manh nha, cần kịp thời uốn nắn các em Phê bình kịp thời các em với những thái độ thờ ơ, lạnh nhạt, giả dối, tham lam, tàn bạo, không biết chia sẻ, quan tâm đến người khác Đó là một lối sống không đẹp nhằm cảnh tỉnh các em đang có lối sống sai lạc đó; giúp các

em thay đổi, điều chỉnh dần để hướng các em đến một cách sống đúng đắn, đẹp đẽ hơn như biết sống nhân ái, đoàn kết với mọi người Đồng thời, chúng ta cũng biểu dương phẩm chất tốt của các nhân vật như Duy, Thảm, Lý là những em có tấm lòng vị tha, biết đoàn kết, biết vươn lên hoàn cảnh để sống và học tập tốt Đây là lối sống đẹp, lối sống đúng đắn cần được tiếp tục thể hiện và phát huy trong mọi mối quan hệ giao tiếp Mặt khác cũng góp phần làm cho các bạn trẻ khác có thể học tập, phấn đấu noi theo Như thế sẽ làm cho mối quan hệ giữa con người với con người trở nên tốt đẹp hơn, góp phần tạo dựng một môi trường xã hội lành mạnh, nhân ái, hòa hợp

bí ẩn riêng mà trẻ thơ không thể hiểu nổi Còn với người lớn, cuộc sống trẻ thơ vẫn

là một vùng bí ẩn chưa được soi tỏ mọi ngõ hẻm kiệt cùng Ma Văn Kháng trong hai

cuốn tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý đã nhìn

nhận đúng bản chất của sự tác động hai chiều trong mối quan hệ trẻ em với người lớn Trong hai cuốn tiểu thuyết này, Ma Văn Kháng đã xây dựng một số nhân vật người lớn để một phần phản ánh mối quan hệ hai chiều, một phần thể hiện tính cách của trẻ em trong môi trường rộng lớn

Hệ thống nhân vật người lớn cũng có hai đối tượng, hoàn toàn đối lập nhau Đối tượng thương yêu, hiểu tâm lí trẻ thơ và một đối tượng có bản chất không tốt, không hiểu gì về tâm lí trẻ thơ, luôn nghĩ chúng là những đứa trẻ chưa biết gì, không cần để

ý, không đáng bận tâm nên có thể vô tình xúc phạm tới chúng

* Loại đối tượng thương yêu, hiểu tâm lí trẻ thơ

Tiêu biểu nhất cho đối tượng người lớn là bà nội Duy trong tác phẩm Côi cút

giữa cảnh đời Đúng như lời ông thầy bói xem quẻ nói rằng bà chính là cô tiên đã

dìu dắt Thảm và Duy đi qua những năm tháng hỗn độn, lọc lừa, phản trắc, bất công

để đến bên bờ của sự an bình Có mẹ, có cha mà hóa ra côi cút, bao oan khổ, đắng cay, thiệt thòi của các cháu đều được bà san lấp, đền bù, an ủi

Đối với Duy, bà đã theo sát, đã nâng đỡ, đã đền bù cho những thiếu thốn tinh thần của đứa cháu nội Bà có mặt kịp thời trong mọi tình huống khó khăn, đau khổ của Duy trước dòng đời Những ngày đi học đầu tiên đầy nước mắt của Duy nếu không có bà chắc cậu không thể vượt qua mặc cảm, tự ti về thân phận Rồi sau này

bị mẹ Kim Phú thốc tháo, tuôn xả những lời nguyền rủa, mạt sát nặng nề, bị thái độ

ơ hờ ghẻ lạnh của cô giáo phù thịnh đồng lõa với kẻ có quyền hành, giàu có quen tác oai tác quái trong mọi việc, lúc Duy đang ở trong trạng thái cô đơn, tủi hờn nhất bà cũng đã hiện ra kịp thời với sự dẫn đường của Việt như bụt hiện lên cứu nạn cứu khổ kẻ yếu hèn Bà chính là tấm gương về nghị lực sống, về lòng bao dung, nhân hậu để Duy nhìn vào đó mà học tập để vững vàng và sống tốt hơn Bà cũng chính là điểm tựa tinh thần, là nơi nuôi dưỡng niềm tin để Duy luôn có một hi vọng và luôn mong chờ sự trở về của bố, sự thức tỉnh của mẹ và ngày tái ngộ của gia đình trong tương lai

Khổ đau chồng chất, tai họa liên miên, nạn này chưa qua nạn khác lại rình rập

Bà đã chia sẻ với người chồng bao nỗi oan ức đắng cay, đã chống chọi với bao gian hiểm, bây giờ trên lưng lại chất thêm bao lỗi lầm của con cái Một mình nuôi cháu nội thay con dâu con trai, đến khi cô Quỳnh lầm lỡ bế con về tìm nguồn an ủi nâng

đỡ, bà lại thay con gái nuôi cháu ngoại Bà chịu mọi gánh nặng, cơ cực cho con Bà xóa sạch một đoạn đời u ám để hé mở một đoạn đời mới tươi sáng hơn cho đứa trẻ người non dạ Bà đã chìa đôi bàn tay đón đứa nhỏ với sự tự nguyện lĩnh nhận cái gánh nặng trách nhiệm là cứu vớt đứa nhỏ và mẹ nó đang trong tình trạng vô cùng bi thảm

Bà đã thức bao đêm trắng trong tiếng khóc thảm thiết như không muốn có hồi kết của Thảm Bà đã thu nhặt mọi thứ có thể bán được trong gia đình để có thể nuôi

em trong những ngày khó khăn, đói kém, bệnh tật liên miên Bà đã sống những giây phút vô cùng căng thẳng, với cảm giác quyết liệt sinh tử, đã tận dụng kiệt cùng sức lực để giành giật lại sự sống cho cái sinh linh bé nhỏ lúc nào cũng như đang chênh vênh bên bờ vực thẳm Thảm đã chiến thắng bệnh tật và lớn lên từng ngày nhờ tình yêu thương và sự chăm sóc chu đáo của bà Bà nhẹ nhàng nâng đỡ những bước đi đầu tiên còn nhiều bỡ ngỡ của Thảm, bà hồi hộp chờ mong những tiếng gọi đầu tiên của cháu, bà lo lắng chờ đợi những buổi học đầu tiên nhiều niềm vui nhưng cũng lắm nỗi buồn của đứa cháu sinh ra trong từng chặng đường nhỏ của đoạn đời thơ dại thiếu sự bảo ban của cha mẹ Nếu như mẹ sinh ra Thảm thì bà ngoại là người tái sinh lại cuộc đời của cô bé Cô bé mang trong mình đậm nét dấu ấn tính tình, phần nội tâm của bà và dành cho bà niềm kính yêu đặc biệt

Có thể nói rằng, với hai đứa cháu cả nội cả ngoại, bà vừa là bố, vừa là mẹ, vừa là bạn, vừa là bà tiên giáng trần để cứu vớt và che chở cho cuộc đời nhiều bất hạnh, éo

le của các cháu Nhờ có bà, Thảm và Duy đã bước qua mặc cảm, tủi hổ, đến với hi vọng và tin yêu Bà đã truyền cho Duy và Thảm niềm tin, sức mạnh, ý chí, nghị lực, tấm lòng bao dung nhân hậu để các em có thể vững vàng bước đi trên cuộc đời lắm ngặt nghèo khi không có bố mẹ và cả những đoạn đường sau này khi các em đã trưởng thành Không chỉ có thế, bà còn gắn bó các cháu với huyết mạch cội nguồn

để các cháu biết thấu hiểu, biết yêu thương, biết tự hào về những người thân, về gốc

rễ của mình Bà giúp Thảm và Duy ý thức được rằng người thân của các em là trùng