Tiểu luận Vấn đề con người trong lý luận của chủ nghĩa Marx và Engel

Trải qua hàng trăm năm sống dưới ách thống trị của phong kiến và thực dân, nhân dân Việt Nam luôn hiểu rõ giá trị của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, giải phóng con người tháng 8 năm 1945. Hơn 30 năm bôn ba khắp năm châu bốn biển đã giúp Hồ Chí Minh đến được với chủ nghĩa Marx – Lênin và người nhận ra chân lý: giải phóng dân tộc gắn liền giải phóng giai cấp; độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Người chỉ rõ: “Tất cả những người lao động trên thế giới đều có một mục đích chung là thoát khỏi ách áp bức bóc lột, được sống sung sướng, tự do, tức là thực hiện chế độ cộng sản” (xem Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tập 7 trang 209).

MỞ ĐẦU

Vấn đề con người luôn là một trong những trọng tâm nghiên cứu của triết họchiện đại, cả ở phương Tây lẫn phương Đông; cả trong các trào lưu triết học tư sản lẫncác nhà triết học Macxit Trái ngược với các ý kiến từ các nhà triết học tư sản cho rằngtriết học Macxit đặt trọng tâm vào đấu tranh giai cấp mà thường ít chú ý đến conngười; trên thực tế, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác luôn quan tâm đến vấn đềcon người, bản chất con người và con người xã hội chủ nghĩa Marx nhấn mạnh: giảiphóng xã hội phải đặt trên cơ sở của giải phóng từng con người Đảng ta cũng luônkhẳng định con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của công cuộc xây dựng mộtnước Việt Nam xã hội chủ nghĩa dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh

Trong thế giới nhiều biến động hiện nay, vấn đề con người ngày càng trở thànhmột trọng tâm nghiên cứu của các nhà triết học, xã hội học Họ quan tâm đến nhữnghiện tượng như sự suy thoái về đạo đức, nhất là trong giới trẻ; ảnh hưởng của quá trìnhtoàn cầu hóa đến bản sắc văn hóa của các dân tộc, nhất là các dân tộc phương Đông,trong đó sự xâm nhập của văn hóa phương Tây dường như đang làm thay đổi các tiêuchí truyền thống về con người của các xã hội phương Đông Trong khi đó, ở phươngTây, phong trào đòi tự do cá nhân sau khi giành được những thành công đáng kể ở cácthập niên 60 – 70 của thế kỷ trước thì nay dường như lại là nguyên nhân dẫn đến chủnghĩa vị kỷ, thậm chí là chủ nghĩa vô chính phủ

Ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ, sau thời gian dài phê phán chế độ xã hội chủnghĩa cũ làm mất tự do cá nhân, thì các hiện tượng xuống cấp về đạo đức xã hội, rời xabản sắc văn hóa dân tộc, chạy theo vật chất đã làm “choáng váng” các nhà lý luận “cảitổ” ở các nước này

Ở Việt Nam, trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ tập trung quan liêu baocấp sang nền kinh tế thị trường, chúng ta cũng đã chứng kiến mặt trái của nền kinh tếthị trường, đặc biệt là trong lĩnh vực xã hội Hiện tượng xuống cấp về đạo đức, chạytheo hưởng thụ vật chất tầm thường, sùng bái văn hóa phương Tây… đang là các vấn

đề nóng bỏng trên mặt trận tư tưởng hiện nay ở nước ta

Đảng ta xác định mục tiêu xây dựng nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xãhội công bằng, dân chủ, văn minh; trong sự nghiệp đó, con người vừa là mục tiêu, vừa

là động lực Chính vì vậy, sự nghiệp xây dựng con người là vấn đề rất được quan tâmtrong công tác lý luận của Đảng Tuy vậy, đây là vấn đề rất phức tạp, nhất là trong bốicảnh nền kinh tế xã hội của chúng ta đang trong giai đoạn chuyển đổi, các lý luận vềxây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa còn nhiều vướng mắc Đồng thời, lýluận về con người trong giai đoạn này cũng còn nhiều vấn đề chưa được lý giải thấuđáo Trong khi đó, thực tiễn xã hội luôn biến đổi sinh động, công tác tổng kết thực tiễnnhiều khi chưa theo kịp với hiện thực sinh động của xã hội Chúng ta đang chứng kiếnnhiều biến đổi ghê gớm trong quan niệm của con người về đạo đức, về quan niệmsống, nhất là trong giới trẻ Sự du nhập các tư tưởng văn hóa Tây Âu, lối sống Tây Âuđang đe dọa làm mất đi những lối sống văn hóa truyền thống của dân tộc Đáng chú ý

là bên cạnh những nét đẹp như tác phong công nghiệp, tư tưởng về tự do cá nhân, pháthuy tính sáng tạo thì rất nhiều những điểm của văn hóa phương Tây cũng du nhập theomột cách méo mó, tác động xấu đến lối sống của người Việt Nam Đó là lối sống cánhân, ích kỷ, chạy theo đồng tiền; là những quan niệm phóng khoáng quá mức trongquan hệ cá nhân…

Vì vậy, công tác xây dựng con người thật sự là vấn đề cấp bách, trước hết là đốivới các tổ chức tư tưởng văn hóa của Đảng ta Đây là cuộc đấu tranh bền bỉ, lâu dài vàrất khó khăn, nhưng đúng như chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “muốn xây dựng chủnghĩa xã hội, trước hết cần có con người xã hội chủ nghĩa” Công tác xây dựng conngười mới xã hội chủ nghĩa là lĩnh vực công tác quan trọng, phải đi hàng đầu trongcông cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay

Tiểu luận này đề cập đến vấn đề con người trong lý luận của Marx và Engel,cũng như của Hồ Chí Minh và Đảng ta, trong đó đặt trọng tâm vào xây dựng conngười mới xã hội chủ nghĩa phù hợp với thực tiễn cách mạng của nước ta Do trình độcòn nhiều hạn chế và vấn đề đề cập đến rất rộng nên không thể tránh được thiếu sót,tác giả rất mong nhận được sự góp ý của thầy và các bạn

I QUAN ĐIỂM CỦA MARX VÀ ENGEL VỀ CON NGƯỜI

Con người là gì? Đó là câu hỏi được tranh luận ngay từ khi triết học ra đời Suycho cùng, triết học là khoa học giải đáp về cuộc sống và con người, vấn đề con ngườiluôn được các nhà triết học tự cổ chí kim quan tâm luận giải Mỗi một thời đại, mỗimột trường phái triết học lại luận giải về con người theo một cách khác nhau Luậnđiểm nổi tiếng của Marx: “Con người, trong tính hiện thực của nó, là tổng hòa các mốiquan hệ xã hội” thể hiện rõ nét quan niệm của Marx, Engel về con người Theo đó, conngười vừa là con người – tự nhiên, vừa là con người – xã hội Con người tạo ra lịch sửđồng thời cũng là sản phẩm của lịch sử Con người được hình thành qua lao động,chính lao động quyết định con người tách ra khỏi giới động vật, tạo thành xã hội loàingười Đối với chủ nghĩa Marx, không có con người chung chung, trừu tượng; conngười là sản phẩm cụ thể của hoàn cảnh lịch sử Đó là những nét chính trong quanđiểm của chủ nghĩa Marx về con người Chúng ta lần lượt làm rõ những quan điểm đó

1 Con người là sản phẩm của tự nhiên, đồng thời là sản phẩm của xã hội

Con người là một động vật có tính xã hội với tất cả nội dung văn hóa – lịch sửcủa nó Con người, cũng như toàn bộ sinh giới của chúng ta, trước hết là sản phẩm của

tự nhiên Con người, mặc dù là sinh vật phát triển nhất, vẫn là sản phẩm của sự tiếnhoá lâu dài từ giới tự nhiên và giới sinh vật Do vậy, dù tiến hóa đến đâu thì con ngườivẫn chịu tác động của nhiều quy luật sinh vật học như các sinh vật khác Để tồn tại với

tư cách là một con người trước hết con người cũng phải ăn, phải uống , tức là phảiđược đáp ứng những nhu cầu tối thiểu của một sinh vật để tồn tại Điều đó giải thích vìsao Mác cho rằng có người trước hết phải ăn, mặc, ở rồi mới làm chính trị

Tuy vậy, con người là một sinh vật có đặc tính xã hội Marx và Engel nhận thấyrằng, ngay cả những hoạt động tự nhiên của con người như ăn, ngủ cũng không cònmang tính tự nhiên thuần túy mà còn có cả tính xã hội trong đó Con người sống, hoạtđộng không phải chỉ theo những bản năng di truyền sẵn có như các động vật khác màchủ yếu theo sự phát triển của văn hóa, của tiến bộ xã hội theo lịch sử Ngay cả hànhđộng bắt chước tiếng nói, hành động của bố mẹ, ông bà và những người xung quanh

của em bé cũng không thể so sánh với hành động tương tự của động vật, tức là khôngthể chỉ lấy nguồn gốc sinh vật thuần túy của em bé đó mà cắt nghĩa các hành động bắtchước đó Bởi lẽ, ngay từ khi bắt chước người lớn, em bé đã được dạy phân biệt phải,trái và những hành động mà em bắt chước đó có chứa trong nó những đặc điểm xã hộimang tính địa phương, cộng đồng rõ rệt Nói cách khác, ngay trong di truyền sinh vậtcủa con người cũng đã có chứa nội dung xã hội.

Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, con người tạo lên xã hội loàingười từ các mối quan hệ của mình, tồn tại và phát triển thông qua các mối quan hệ

đó Theo Marx, suy cho cùng, xã hội là sản phẩm của các tác động qua lại giữa nhữngcon người, con người “bẩm sinh đã có tính xã hội” Luận điểm này của Marx cho tathấy rằng khi xem xét, đánh giá con người cần xem xét con người đó trong các mốiquan hệ xã hội của anh ta Đồng thời cũng cần xem xét anh ta trong hoàn cảnh cụ thể.Điều này khác với những quan điểm duy tâm của các nhà triết học trước Marx, hầu hếtđều tách con người ra khỏi hoàn cảnh xã hội của anh ta Cách nhìn siêu hình như thếđôi khi thần bí hóa con người, coi con người là sản phẩm vĩ đại nhất của chúa (thế giớiquan tôn giáo), hoặc đôi khi lại dẫn đến coi con người chỉ là sinh vật cao cấp khônghơn không kém

Tất cả những quan hệ xã hội đều góp phần hình thành bản chất của một conngười Các quan hệ này có thể kể đến các mối quan hệ về huyết thống, hôn nhân, vềkinh tế, chính trị, tôn giáo….Những quan hệ này có vị trí, vai trò khác nhau nhưngchúng liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau; khi những mối quan hệ này thay đổithì bản chất của con người cũng thay đổi Trong những mối quan hệ đó, xét đến cùngthì quan hệ về kinh tế là những mối quan hệ có tính bản chất, quyết định nhất, mà đóngvai trò lớn nhất trong các quan hệ kinh tế là quan hệ về sở hữu tư liệu sản xuất Trong

xã hội từ sau xã hội cộng sản nguyên thủy đến xã hội tư bản, rõ ràng mối quan hệ giữanhững người nắm giữ tư liệu sản xuất (tầng lớp thống trị) và những người không nắmgiữ tư liệu sản xuất (tầng lớp bị trị) đã tạo lên những tầng lớp, giai cấp khác nhau trong

xã hội với những con người có bản tính rất khác nhau Chính sự khác nhau đó đã khiếnnhiều nhà triết học cổ đại phân chia con người theo đẳng cấp và coi đẳng cấp của conngười là không thể thay đổi, là số phận của mỗi con người Platon, Aristotle đều phân

chia xã hội thành các đẳng cấp: các nhà thông thái là tầng lớp lãnh đạo, các chiến binh,thợ thủ công – nông dân tự do – thương gia và họ đều coi nô lệ chỉ là những động vậtbiết nói, không phải là người Ở phương Đông, Khổng Tử phân chia con người thành ítnhất hai loại: quân tử và tiểu nhân Đổng Trọng Thư phân chia con người thành bahạng: thánh nhân là bậc toàn thiện, dân thường có thiện có ác và những kẻ toàn ác;những đặc tính này là do trời ban, do đó không thể thay đổi và cũng vì vậy mà “quân

xử thần tử, thần bất tử bất trung” Sự phân chia đẳng cấp này bảo đảm cho sự thống trịcủa giai cấp thống trị dựa trên những quan niệm duy tâm về con người, thủ tiêu mọiđấu tranh của giai cấp bị trị

Sự phát triển của lịch sử xã hội cũng là lịch sử phát triển của từng cá nhân trởthành chủ thể sáng tạo tự do Con người tạo thành xã hội, nhưng xã hội không đơngiản là những tập đoàn người “Xã hội không phải là những cá thể người, mà là biểuhiện tổng số những mối liên hệ và quan hệ của chúng, trong đó những cá thể đó tồn tạivới nhau” Xã hội, theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật, có quy luật phát triển của

nó Những quy luật này tác động thông qua hoạt động có ý thức của con người nhưnglại không phụ thuộc vào ý thức con người Những quy luật phát triển của xã hội lànhững quy luật khách quan, nhưng được thực hiện thông qua hoạt động có ý thức củacon người Chúng không chịu sự chi phối của ý chí con người, dù người đó có là một

vĩ nhân Quan điểm của chủ nghĩa duy vật về xã hội cho thấy, mặc dù không thể khốngchế quy luật phát triển của xã hội, chúng ta hoàn toàn có thể cải tạo xã hội, tức là thúcđẩy tiến bộ xã hội thông qua phát triển con người “Không phải ý thức của con ngườiquyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ”(Marx – Engel toàn tập) Quan điểm này phủ định các quan điểm duy tâm, mang tínhphản động về bản chất con người Quan điểm duy vật về xã hội khẳng định tính tất yếucủa phát triển xã hội, của con người và công cuộc đấu tranh giải phóng con người gắnliền với đấu tranh giai cấp

2 Lao động hình thành con người và tạo lên xã hội

Con người hình thành nhân cách và tách ra khỏi giới sinh vật do lao động “Bảnthân con người bắt đầu bằng tự phân biệt với súc vật ngay khi con người bắt đầu sản

xuất ra những tư liệu sinh hoạt của mình” (Marx – Engel toàn tập) Lao động trướctiên tạo cho con người khả năng sinh tồn và phát triển cũng như hoạt động kiếm ăn củacác động vật khác Tuy thế, khác với các động vật khác, lao động của con người là laođộng có mục đích Con người tác động vào tự nhiên, cải tạo tự nhiên để phục vụ chocuộc sống của mình Chính trong lao động, con người dần tạo ra những mối quan hệ

xã hội, xây dựng lên xã hội loài người

Chính từ lao động, con người đã thoát khỏi thế giới động vật, phát triển bảnthân Con người chỉ hoàn thiện mình thông qua lao động Thông qua lao động lịch sử,con người phát triển lực lượng sản xuất, cải tạo thực tiễn, xây dựng quan hệ sản xuấtngày càng tiến bộ.Con người chỉ có thể tồn tại được khi tiến hành lao động sản xuất racủa cải vật chất để thoả mãn nhu cầu của mình và chính lao động sản xuất là yếu tốquyết định hình thành con người và ý thức Lao động là nguồn gốc duy nhất của vậtchất, vật chất quyết định tinh thần; do đó, theo logic thì lao động là nguồn gốc của vănhoá vật chất và tinh thần

Khác với các loài động vật khác, lao động của con người không chỉ là hoạtđộng mang tính bản năng mà đó là những hoạt động có ý thức, có mục đích, mang tính

tổ chức, tính xã hội rõ rệt Lao động của con người mang mục đích cải tạo tự nhiên, cảitạo xã hội rõ nét Marx đã từng nói người thợ xây không bao giờ tinh xảo như con ongxây tổ nhưng người thợ xây hơn hẳn con ong ở chỗ trước khi xây dựng một công trình

họ đã hình thành được hình tượng của công trình ấy trong đầu họ Tức là hoạt độngcủa con người là hoạt động có ý thức, lúc đầu còn sơ khai, nhưng qua tổng kết thựctiễn, ngày nay, mỗi hoạt động của con người đều cần được lý luận dẫn đường Chínhnhờ có lý luận mà hoạt động thực tiễn của con người càng mang tính tự giác, có hiệuquả cao và đạt được mục đích Đúng như Hồ Chí Minh nói: “thực tiễn mà không có lýluận là thực tiễn mù quáng”

Mặt khác trong lao động con người quan hệ với nhau tạo thành quan hệ sảnxuất, quan hệ sản xuất là nền tảng để từ đó hình thành các quan hệ xã hội khác trongcác lĩnh vực đời sống và tinh thần Quan hệ giữa cá nhân và xã hội biến đổi và pháttriển tùy thuộc vào các chế độ xã hội với trình độ văn minh khác nhau Khi xã hội bắtđầu phân chia giai cấp, đa số người bắt buộc phải sống phụ thuộc vào một số ít người,

quan hệ đó được pháp luật và nhà nước bảo vệ Đồng thời sự phân công lao động trong

xã hội dần hình thành, dẫn đến lao động trí óc tách ra khỏi lao động chân tay Điều đóthúc đẩy sự phát triển của xã hội và khi xã hội phát triển thì lại đòi hỏi trình độ pháttriển cao hơn nữa của mỗi cá nhân.Lao động không chỉ tạo ra của cải vật chất để nuôisống con người mà còn cải tạo bản thân con người, phát triển con người cả về mặt thểlực và trí lực "Trong khi tác động vào tự nhiên ở bên ngoài thông qua sự vận động đó

và làm thay đổi tự nhiên, con người cũng đồng thời làm thay đổi bản tính của chínhnó" (Marx – Engel toàn tập)

Với sự phát triển của khoa học công nghệ hiện đại, con người đã hình thànhtrên thế giới một quyển mới, vẫn được gọi là trí quyển Đó chính là sản phẩm tích tụcủa lao động con người trải qua nhiều thế kỷ Có thể nói, với lao động, loài người hiệnnay đã bước vào một giai đoạn phát triển mới: thời kỳ của kinh tế tri thức Nhưngđồng thời, những tiến bộ công nghệ hiện đại cũng đem lại cho con người thêm nhiềuhiểu biết về tự nhiên, trong đó hiểu biết quan trọng nhất chính là việc con người khôngthể tách mình ra khỏi tự nhiên, chế ngự tự nhiên mà phải học cách sống hòa hợp với tựnhiên, coi mình là một bộ phận của sinh giới, của tự nhiên Những tiến bộ mới trongkhoa học càng khẳng định sự đúng đắn trong luận điểm của chủ nghĩa duy vật biệnchứng về con người

Con người hình thành nên bản chất cá nhân của mình, hình thành cái tôi cánhân thông qua lao động, học tập Engel viết: “lao động là điều kiện cơ bản đầu tiêncủa toàn bộ đời sống loài người và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó,chúng ta phải nói: lao động đã sáng tạo ra bản thân con người”

Trong quá trình lao động, học tập, con người tham gia vào xã hội, góp phầnthúc đẩy tiến bộ xã hội bằng lao động của cá nhân mình Ngược lại, các tiến bộ xã hộinhờ sự tích tụ thành quả lao động của nhân loại qua các thời kỳ lịch sử tác tạo thànhcác xã hội cụ thể ở từng thời kỳ cụ thể Xã hội đó tác động sâu sắc đến từng cá nhân vàhoạt động lao động của cá nhân đó Tác động lớn nhất của xã hội đến cá nhân là thôngqua mối quan hệ về sở hữu tư liệu sản xuất

Để lao động, sản xuất ra của cải vật chất, con người cần có tư liệu sản xuất Đó

là đất đai, là công cụ lao động và sức lao động của cá nhân Tuy vậy, kể từ khi xã hội

phân chia giai cấp thì tư liệu sản xuất không còn thuộc vào người lao động trực tiếp

mà lại nằm trong tay giai cấp thống trị Sức lao động bị biến thành hàng hóa, giá trị laođộng của công nhân bị tước đoạt Chính vì vậy mà xuất hiện hiện tượng người bóc lộtngười mà bản chất chính là bóc lột giá trị thặng dư trong lao động cũng như sự phânphối bất bình đẳng của cải xã hội Điều này được Marx chỉ rõ trong lý thuyết về giá trịthặng dư của ông Lý thuyết giá trị thặng dư của Marx vạch trần bản chất của chủnghĩa tư bản và giai cấp tư sản, giải thích rõ nguyên nhân của lao động tha hóa TheoMarx, vì hoàn toàn phụ thuộc vào tư liệu sản xuất nên không phải con người sử dụng

tư liệu sản xuất mà là tư liệu sản xuất sử dụng con người Mặt khác, vì phải có sảnphẩm để nhận thù lao mà người lao động phải lao động nên con người đã bị sản phẩmcủa chính bàn tay mình nô dịch (Marx và Engel toàn tập)

3 Con người là chủ thể của lịch sử và cũng là sản phẩm của lịch sử

Lịch sử theo nghĩa rộng là những quá trình đan xen, nối tiếp nhau với tất cảnhững bảo tồn và biến đổi diễn ra trong quá trình ấy Như vậy, con người có lịch sử vàđộng vật cũng có lịch sử Song lịch sử của con người và động vật khác hẳn nhau Lịch

sử của động vật “Chính là lịch sử nguồn gốc của chúng và sự phát triển dần dần củachúng cho đến trạng thái hiện nay của chúng Nhưng lịch sử ấy không phải do chúnglàm ra và trong chừng mực mà chúng có tham dự vào việc làm ra lịch sử ấy thì điều đódiễn ra mà chúng không hề biết và không phải do ý muốn của chúng Ngược lại, conngười càng cách xa con vật, hiểu theo nghĩa hẹp của từ này bao nhiêu thì con người lạicàng tự mình làm ra lịch sử của mình một cách có ý thức bấy nhiêu” (Marx – Engeltoàn tập)

Lịch sử loài người, về bản chất là lịch sử hoạt động lao động sản xuất của conngười Trong quá trình lao động, chinh phục và khám phá tự nhiên, con người đã pháttriển bản thân, hoàn thiện nhân cách cá nhân cũng như xây dựng xã hội loài người.Trong quá trình đó, con người cải tạo hiện thực, dần dần thúc đẩy tiến bộ xã hội, giảiphóng bản thân Nhưng quá trình đó không phải là quá trình phát triển đơn giản, phụthuộc vào ý muốn chủ quan của con người Các quá trình lịch sử có vẻ như có sự lặplại, quanh co, nhưng thực chất là sự phát triển của tất nhiên xuyên suốt những sự ngẫu

nhiên của sự kiện lịch sử Về bản chất, đó là sự phát triển của nhận thức con người vềthế giới và về chính bản thân mình, sự phát triển này tuân theo những quy luật kháchquan của phát triển xã hội Những quy luật này có điểm chung nhưng cũng có nhữngnét riêng khác biệt với các quy luật của tự nhiên.

Hoạt động của con người tạo ra lịch sử nên để có lịch sử trước hết phải có conngười Hành động lịch sử đầu tiên của con người là hành động lao động sản xuất, từ

đó, con người tách khỏi động vật Con người tách khỏi động vật như thế nào thì họbước vào lịch sử như thế ấy

Trong quá trình phát triển của lịch sử, các quan hệ xã hội ngày càng trở lênphong phú và không ngừng phát triển Quan điểm duy vật lịch sử cho ta phương phápnhận thức các quan hệ xã hội bằng cách quy các quan hệ tư tưởng về các quan hệ vậtchất, rồi từ đó rút ra các quan hệ sản xuất Phép biện chứng cho phép chúng ta nhậnthức những quy luật khách quan của sự phát triển xã hội, từ đó thấy được sự phát triển

xã hội như một quá trình lịch sử - tự nhiên

Lịch sử của loài người, xét đến cùng là lịch sử của sự kế tiếp nhau của nhữnghình thái kinh tế - xã hội khác nhau trong suốt chiều dài lịch sử Đồng thời, sự pháttriển của những hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên, tuân theonhững quy luật khách quan quyết định sự vận động của lịch sử xã hội Để nhận thức vềlịch sử, Lênin viết: “Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan hệ sảnxuất và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thìngười ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hìnhthái xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên”

Tính quy luật của sự phát triển xã hội không nằm ngoài hoạt động của conngười ý nghĩa lịch sử của hoạt động của con người là ở kết quả xã hội của nó Hoạtđộng tự giác trong lịch sử là hoạt động được thực hiện với ý thức của chủ thể về nhữngkết quả xã hội hình thành một cách khách quan do hoạt động của mình Nói một cáchkhác thì con người tạo ra lịch sử của chính mình, con người chịu trách nhiệm trướcchính số phận của mình Marx rõ ràng phản đối những quan điểm duy tâm về conngười, cho rằng số phận của con người đã được thượng đế định đoạt, con người khôngthể cưỡng lại thượng đế mà chỉ có thể tuân theo sự sắp đặt đó

Con người làm ra lịch sử nhưng không phải theo ý muốn tùy tiện của con người

mà theo những điều kiện có sẵn do quá khứ để lại Với những điều kiện ấy, mỗi người,mỗi thế hệ vừa tiếp tục các hoạt động của thế hệ trước trong những hoàn cảnh mới,vừa có các hoạt động mới của mình làm biến đổi hoàn cảnh Điều đó có nghĩa là conngười lao động tạo ra lịch sử nhưng phải dựa trên những tiền đề mà các thế hệ đi trước

đã tạo ra Con người lao động, cải tạo tự nhiên, làm chủ lịch sử của mình nhưng đồngthời cũng là sản phẩm do hoàn cảnh lịch sử cụ thể tạo ra Con người là chủ thể của lịch

sử nhưng không thể điều khiển lịch sử theo ý muốn chủ quan của cá nhân Do đó, conngười vừa là chủ thể của lịch sử, vừa là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử cụ thể

4 Quan điểm về giải phóng con người của Marx và Engel

Marx và Engel nhận thấy ở giai cấp công nhân sứ mệnh lịch sử là đội ngũ lãnhđạo cuộc đấu tranh chống giai cấp bóc lột Đối với Marx và Engel cũng như những nhà

tư tưởng cộng sản chủ nghĩa khác, nhiệm vụ của triết học không có gì khác hơn làcung cấp cho giai cấp công nhân vũ khí tư tưởng để đấu tranh giải phóng giai cấp, giảiphóng xã hội một cách triệt để nhất Đồng thời, giai cấp công nhân tìm thấy ở chủnghĩa Marx vũ khí tinh thần cho cuộc đấu tranh giải phóng chính mình và giải phóngnhân loại “Giống như triết học thấy giai cấp vô sản là vũ khí vật chất của mình, giaicấp vô sản thấy triết học là vũ khí tinh thần của mình” (Marx – Engel toàn tập) Marxviết “Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, song vấn

đề là cải tạo thế giới” (Marx – Engel toàn tập)

Nghiên cứu kinh tế chính trị học, Marx và Engel xây dựng học thuyết giá trịthặng dư Từ đó, hai ông chỉ rõ nguồn gốc của những bất công trong xã hội, cũng nhưnguồn gốc của lao động tha hóa Đó là sự tước đoạt tư liệu sản xuất khỏi tay người laođộng, sự chiếm đoạt giá trị thặng dư do người lao động làm ra Do đó mà trong khi lẽ

ra lao động phải là hạnh phúc của con người thì nó lại bị tha hóa đến mức khiến chongười ta sợ lao động (“tính bị tha hóa của lao động biểu hiện rõ rệt ở chỗ là một khikhông có sự cưỡng bức lao động về thể xác hoặc về mặt khác thì người ta trốn tránhlao động như trốn tránh bệnh dịch hạch vậy” – Marx và Engel toàn tập) Không có lao