TƠ HỒNG VƯƠNG VẤN 1- HỒ BIỂU CHÁNH

Ông tr i tr trêu quá... Châu bi t Xuđn mă”... Kêu em sao ph i... em gi i câu th nhì cho anh nghe coi trúnghay không... Th Hài nói âu quen ó, ã có ngh... Nãy gi em ch anh lâu d.. Ông Giáo

h ng v ng v n

Bi u Chánh

N TH NH T(1) GÂY CU C TÌNH DUYÊN

Th cu c v n xây, h t suy t i th nh, nh n qu n t n hoá, i c u ra tân

ó là nh lu t d nhiên, d u mu n d u không, ai ai c ng ph i ch u, không làm sao s ac

Nh l i mà coi, sau khi ánh phá i n Chí Hòa r i, binh i Pháp l n l n xâmchi m t t c sáu t nh c a t Gia nh T h ng nông phu cho t i nhà h c th c th y u t c

i mà quay u trông v Phú Xuân, thì tri u ình im lìm d ng nh b x i, còn chóng m tngó vào ám anh hùng ngh a s thì các c Tr ng Công nh, Nguy n Trung Tr c, Thiên h

ng, Th Khoa Huân l n l t th t b i tiêu tan

ng tr c ngã ba ng nh v y ó, ph i i ngã nào ? N u c ng quy t gi n n n p thì l y chi mà n ng níu, còn n u i thái cho xuôi dòng thì l i v i t tiên, mà c ng

th n v i cây c

Trong lúc dân trí ng phân vân nh v y, nhà c m quy n Pháp khôn ngoan, nên

ch m lo gây thi n c m v i nhân dân Ng i ta bi t thâu ph c t ai thì d , nh t là g p xkhông có binh i t ch c hoàn b ; còn thâu ph c nh n tâm là u r t khó kh n, ph i i thay

n hoá, ph i ung úc tâm h n, m y vi c ó ph i dày công phu, ph i nhi u th k , thì m ilàm c

i chi m tr t Nam Vi t, n c Pháp ph i b n lo nhi u n i:

- Lo chia 6 t nh c ra làm 20 h t m i, r i t quan Tham bi n m i h t ng s p

t c quan hành chánh cho phù h p v i cách cai tr m i mà không ng ch m

n phong hoá c truy n;

- Lo xây d ng an ninh cho nh n dân c l c nghi p an c , t thành th vô t i

ng bái;

- Lo t ch c ng giao thông cho ti n b m u d ch

Tuy ph i g p rút xây n n hành chánh, ng i Pháp c ng không b d p v n thâu

ph c nh n tâm Nh ng ng i s ng trong n y n m cu i cùng c a th k 19, là kho ng t n m

1895 t i n m 1900, ai c ng nh n Pháp m i chi m tr Nam Vi t có 30 n m mà ã kh i côngxây d ng m t n n v n hoá m i h ng d n tâm h n Vi t Nam quay v phía Âu Tây

i lúc y mà ã:

a) Có m y ng i vi t thông minh c ch n l a em qua Pháp mà giáo hoá y làcác c Di p v n C ng, Tr ng Minh Ký, Bùi quang Nh n, Bùi quang Chiêu,Nguy n tr ng Qu ng

b) Cho xu t b n Gia nh Báo v i Thông Lo i khóa trình, l i còn cho in nhi u lo isách ph thông ch qu c ng , do các c Tr ng V nh Ký, Tr ng Minh.Ký

và Hu nh T nh C a ch m nom

c) tr ng Thông Ngôn (Collège des Interprètes) cho nh ng c i h c bênPháp tr v hi p v i m y c nho h c uyên thâm d y các quan Tham Bi n, cácnhân viên hành chánh và các s quan trong H i Quân và L c Quân h c ti ng

Vi t, mà c ng d y luôn s ký cùng phong hoá c a ng i Vi t n a

Mà u c n y u c a ng i Pháp trong lúc y là ph i có nhi u ng i b n th ph strong ch c v thông ngôn, ký l c, giúp các ngành hành chánh cùng công th ng Mu ncho c th a mãn nhu c u kh n c p này, ng i ta ph i lo l p li n:

a) t tr ng s ph m trung ng t i Sài gòn ào t o giáo viên ay các tr ng

ng m y h t

b) t tr ng trung h c ph thông, phân làm hai ch ng, b t u h c t i M Thohai n m r i lên Sài gòn h c ti p hai n m n a m i c b d ng làm thông ngôn,

ký l c H c sinh hai tr ng này u c h ng h c b ng, ngh a là c nhà

tr ng nuôi n, ng và phát qu n áo, giày nón, kh i tr ti n chi h t

c) n l t m tr ng s ng Pháp Vi t t i châu thành các h t cung c p chotrr ng Trung h c M Tho

Nhà tr ng Pháp thì s t s n xây n n giáo d c m i, nh ng nh n dân Nam Vi t coi b

ng h 1, ch a quy t y m c u nghinh tân Vì dân trí còn l l ng nh v y, nên nh ng tr ngtân h c m ra không c dân chúng hoan nghinh cho l m, thành th nhà n c t n công t n

a r t nhi u, mà m i n m tr ng s ph m ch ào t o ch ng 30 giáo viên, còn tr ng Trung

c Chasseloup-Laubat ào t o l i 50 thông ngôn, ký l c

Không ph i ng i Vi t Nam không ham h c nên tr ng tân h c l p ra không c

th nh phát Không ph i v y Ng i Vi t ham h c l m ch H h ng h v i tân h c nh ng h

n h ng hái v i nho h c luôn luôn y là h th a thích món n tinh th n c c a h x a nay, say m n, h quí tr ng, h không ành b mà dùng món n tinh th n khác, ch a ch c cáikhác ó mà ngon ng t béo bùi h n cái c a h ã có s n

nói riêng tình hình giáo d c trong h t Gò công h i cu i th k 19, thì bi t lúc ytrong m y h t khác c ng v y

Trong kho ng ó, ng i ta nh n th y t i châu thành Gò công nhà n c có m t tr ng

ng h c, g m n m l p, có m t quan c h c, ng i Pháp v i n m giáo viên ng i Vi t

l p nh t n l p t thì d y Pháp v n nhi u h n Vi t v n, còn l p n m là l p chót thì giaocho m t th y nho bi t ch qu c ng d y tr ng u h c v n xuôi, v n ng c; r i t p c, t p

vi t qu c v n

c trò c th y ch ng m t tr m r i, l p chót c l i 50 trò, còn m y l p trên ch ngvài ba ch c, t i l p nh t ch còn t 10 n 15 là nhi u L i h c trò toàn là con trai ch không

có con gái, cha m t i ch , ho c trong m y xóm làng xung quanh, cách ch l i vài ba ngàn

th c

Mu n l y l p trên có thêm h c trò ông, l i c ng mu n Pháp ng c thông d ngtrong m y làng xa, Tham Bi n m i m t i b n ch trong b n t ng m i ch m t tr ng d yPháp v n g i là tr ng t ng g m hai l p: l p nh chuyên d y cho bi t c, bi t vi t ch qu c

ng , r i lên l p l n b t u d y Pháp v n Trong lúc nói ây trong h t có b n tr ng t ng t

i b n ch : R ch Gi ( ng S n), Gi ng Ông Huê (V nh L i), C a Khâu ( T ng Hòa) và

ch T ng Châu (Tân niên Tây)

c d u có hu n l nh d y H ng giáo m y làng chung quanh ch ép bu c m y ng i

có con ph i cho n m y tr ng t ng ó mà h c, l i m c d u m i n m, tr c khi khai tr ng,

có gom h c trò l p l n c a m y tr ng t ng v châu thành mà thi chung; m y ch c trò gi i

c h ng h c b ng m i tháng n m ng b c n c m quán t i châu thành ti p h cthêm m y l p trên c a tr ng s ng h c

Th mà trong b n tr ng t ng s h c trò c ng không c ông; ch l n nh ch

Gi ng Ông Huê thì c 40 n 50, còn m y ch nh thì vài ba ch c mà thôi,

Có m t u áng ý là lúc y châu thành c ng nh m y ch , ã có tr ng t ng

mà l i có tr ng t d y ch nho; ch ng i ta th y có t i hai ba tr ng trai gái h c chung

n b n n m ch c

Còn trong các làng ch a ki m c giáo viên d y ch qu c ng , thì h ng ch c r c

t th y nho d y tr em t i ình h c ch nho m y xóm ông, có tr em nhi u, thì ng i

có c m ti n, có nhà r ng, c ng nuôi m t th y nho d y con cháu Ng i trong xóm th ngcho con t u l i ó mà h c ch nho, m i tháng n n cho th y ho c m t hai quan ti n, ho c

t qu u g o, ho c bánh trái hay tôm cá

1

h ng h

ng già c nghe nh c t i kho ng n y s c m xúc mà nh b t ch tèm lem d dáy c a

ám tr em m i ngày b ng ng l i r ch, tr i n ng m m a i n m y tr ng làng và

tr ng xóm mà h c ch nho h i i ó S m m i n c m r i m i i h c n g n n a bu ichi u m i tr v nhà M i trò em theo m t cái ng tre, có dây bu c hai u mang vào vai,

ng ng sách v , vi t m c d u m c n a hay l i sông c ng kh i t

y trò nh m i t p vi t, không có ti n mà mua gi y m c x i x nh bây gi , thì có

m s n t i tr ng, m t t m ván, m t cái ghè ng n c, vài cây c o b ng tre v i ít c c

t sét nh i n n r i ph i khô H t p vi t thì ch m u c c t sét vào ghè n c mà thoa trên

m ván r i c m cây c mà vi t H vi t r i ch ó thì l y c c t mà chà lên ng bôi b mà

vi t ch khác V i cách t p vi t ti n t n nh v y nên tr em m i h c thì tay ch n, qu n áo bbùn l m lem, d dáy h t s c

Ph i con nhà giàu, l i ph i bi t vi t r i, c lên h ng t h ng n m và h ng sáu, ngh a

là m i tr ng gi y b ch vi t c b n, n m ho c sáu hàng r i, thì m i b c , b ván mà c m

vi t ng vi t trên gi y

Mà th y giáo ch m v và ch m sách cho h c trò, c ng không có m c nh bây gi

Ng i ta ki m á ong tr i trên l , l a c c nào màu nhi u thì l m em v , r i l y d a chút n c mà mài thành son th y giáo ch m v và khuyên m y ch vi t t t

Hi n gi òm th y tr em i h c qu n áo p , giày nón v n vang, tay ôm c p da, túi

t vi t máy, ng i ta nh l i tình c nh c a l c trò h i 60 n m v tr c, ng i ta ch ng kh i

th ng tâm, t i nghi p cho tr x a c c kh cam go, nh ng c ng rán là h c, h c ng bi tngh a, bi t nhân, bi t th o, bi t thu n, bi t qu y, bi t ph i, bi t cao, bi t th p

Xây n n tân h c, ng i ta khuyên d , v a ép bu c, mà ng i Vi t c d d và eo

i theo nho h c nó s a mình n ch nào, còn tân h c thì m t mù không hi u nó s d tmình i âu, s e nó s phân r mình v i t tiên nó s làm cho mình quên c n nhà n n c

d d ó không ph i vô lý

Ai hi u bi t tâm h n c a ng i h i i ó thì không dám chê lù mù

Mà d u ti n nh n lù mù i n a, ng i ta c ng có tâm, có chí, có ngh a, có tình, l i tâmchí, ngh a tình c a ng i ta b n v ng kh kh ch không ph i th tâm chí xây chi u theo

lu ng gió, hay là th ngh a tình phát sanh vì m i l i

Vì v y nên lúc tân c u giao th i ó c ng gây trong dân gian l m chuy n th c m c, cóchuy n th t thà ngh l i b t t c c i, mà c ng có chuy n éo le nh t i a n c m t H i ó

ng có nhi u cu c bèo mây tan hi p, hi p tan làm cho con ng i khi au n, khi vui c i,

nh ng có cu c tình duyên n y nó tr c tr d k , n u nh c l i nghe ch i d u không n n i t c

i hay là mu n khóc, thì có l c ng giúp cho ng i i nay bi t c tâm h n c a ng ithu c th h tr c, th h v a m i qua trong n m sáu m i n m nay

(2) IILúc y trong h t Gò Công, t i ch Gi ng Ông Huê, mà bây gi ng i ta g i t t là ch

Gi ng, m c d u nhà n c Pháp ã có m m t tr ng t ng trong m t tòa nhà c t b ng g chngói p , àng hoàng, và có b hai giáo viên d y m t l p ch qu c ng và m t l p xennhi u gi ch Pháp, mà tr ng t c a ông Giáo Huân c ng v n có h c trò h c ông hoài

Ông giáo Huân là m t nhà nho h c ho t bác, thông s kinh rành ngh a lý, gi ng sách

hi u, vi t ch có gân, tu i ã quá n m m i mà s c kho còn y Cách m i n m

tr c v ông ch t l i cho ông m t th t v n trong làng V nh H u và môt a con trai 20

tu i Ông ph i c i v s m cho con ng có dâu lo vi c c m n c trong nhà, r i ông ch p n itóc t v i thím H ng là m t góa ph ngoài ch Gi ng

Thím H ng n y h i tr c v n là v c a m t ng i khách trú, thu c bang Tri u Châutên H a Thêm có m t ti m bán trà và bánh in, thèo lèo ch Gi ng V ch ng sanh c acon trai t tên là H a M Khi H a M c 7 tu i, H a Thêm buôn bán khá, có ti n dnhi u m i giao ti m cho v r i em con v Tàu ng nó v i bà n i mà h c ch R ithay, H a.Thêm d t con i v a c m t tháng thì thím H ng c th c a bà m ch ng chohay H a Thêm au nên ch t, bà gi H a M l i ng trông nom cho nó n h c, ch ng khôn

n r i bà s cho nó tr qua

Thím H ng bu n r u v s m t ch ng, l i xa con, thím h t mu n buôn bán n a Thímsang ti m bánh cho ng i khác, tom góp v n li ng c g n ba ngàn Thím mua m t nhàngói ba c n, vách ván, phía tr c có sân, phía sau có m t mi ng v n nh nh Sân thì thím

ch t ng c i òn tr mà bán l , còn phía sau thím c t thêm m t thà lá ba c n cao ráo,kho ng khoát, tr cá khô và n c m m mà bán cho b n hàng Buôn bán th n y thím ã

th nh th i mà l i có l i nhi u Ch ng bao lâu thím ch p n i tóc t v i ông Giáo Huân, v

ch ng toan tính v i nhau, m i óng vách mà ng n m t c n trong nhà lá phía sau tr n c

m v i cá khô, còn hai c n thì óng bàn gh d n thành m t tr ng h c cho ông giáo d y

ch nho

Tr ng h c c a ông Giáo Huân g n chùa Ông Quan , d a bên l t phía cây Me

n i lên, tr c chùa Ông, sau nhà vi c V nh L i, r i i th ng vô V nh H u

Tr ng m d y ã b y n m r i, trai gái h c chung, s h c trò luôn luôn không d i

40 H c trò ch qu n áo s ch s ch không ph i tèm lem nh tr em ng, r y M i t p

vi t thì dùng gi y dùng vi t ch không ph i dùng t mà vi t trên ván r i bôi

c trò phân nhi u l p L p m i h c v lòng, la rùm: Thiên tr i, a t, nh n ng i,

i t p vi t ch l n b ng khu tô, thì óng ti n tr ng m i tháng hai c c b c

Th i d ng bi u trong tr ng ông giáo Huân không gi ng v i tr ng nhà n c S m

i n c m r i ngoài 9 gi thì b t u d y G n 12 gi th y ngh tr a Luc y h c trò t do,

nh ng không c c i gi n làm r y; mu n v nhà thì v mu n i ch i c ng c, hay là

mu n ó mà h c ôn ho c t p vi t tu ý Th ng th ng m y trò tr ng tu i, nghe sách, thì luôn mà h c, duy có m y trò nh hay i ch i ho c ra ch mua bánh mà n

Hôm nay, quá 9 gi r i, h c trò r i rác i h c, vô sân r i thì i d c theo ng bên hè

mà vô tr ng phía sau

Ông Giáo Huân n c m u ng n c r i, ông ng t i c a gi a v n thu c mà hút Ôngngó ra l th y có m t c u trai ch ng 15, 16 tu i, ng i th th n, thì ông kêu: „Xuân, vô

ây cho th y h i th m m t chút coi“

u trai y nghe kêu thì xâm xâm i vô, t i th m thì ch p tay cung k nh xá th y ÔngGiáo Huân h i d n d p: „Cháu còn i h c ch Tây hay không ? H c n b c nào r i ? Nói

ti ng Tây c hay ch a ? Thôi h c hay sao nên th i ch i v y h ?”

Không i ng i ta tr l i, ông li n ti p xây l ng i vô nhà, và i và nói ti p: “Vô

ây, vô nói chny n cho th y nghe th coi”

Ông Giáo kéo gh ng i d a cái bàn C u Xuân th y thím H ng ng ng i trên b vánngang ó têm tr u mà n, c u xá thím r i ng x r , tay v n cây c t

Ông Giáo Huân h i l i:

- Cháu còn h c d i Gò hay không ?

- hôn ! Ngh h n hai tháng, h c trò quên ch h t còn gì!

- Th a, bãi tr ng l n nên ngh lâu

- Cháu xu ng Gò h c ã c hai n m r i Bây gi lên t i c p nào ? Còn h c baolâu n a m i r i ?

- Th a h i m i xu ng con ng i h c l p ba h c m t n m N m nay con h c l p nhìmãn r i Ra giêng khai tr ng, con s lên l p nh t, h c thêm m t n m n a thì cu i

m i thi

- Thi thì ch c cháu u, vì th y bi t cháu ham h c l i siêng n ng, nên ch gì c ng

y, h cháu h c thì ch c cháu gi i h n chúng b n Mà qua n m nay cháu thi u

i cháu c làm ông gì hay th y gì nè ?

- Th a th y, con nghe ng i ta nói, h h c l p nh t mà thi u, nh mình thôi h cthì nhà n c cho làm th y giáo và b i d y m y tr ng công ho c tr ng làng.Còn n u mình ch u i h c thêm cho h c l c c cao, thì nhà n c nuôi c m n c

áo qu n cho mình h c hai n m t i tr ng l n M tho r i lên Sài gòn h c ti p thêmhai n m n a Mãn b n n m thì ra tr ng s c b làm thông ngôn, ký l c trongcác s , ho c làm giáo viên d y m y tr ng s h c

- u qua sang n m thi r i cháu thôi h c i làm giáo làng ho c giáo t ng, m itháng lãnh l ng 9, 10 ng có ngh a gì, s không c m áo cho cháu, âu có d

mà nuôi ch H ng V n c Ph i rán h c thêm b n n m n a ng làm thôngngôn, ký l c m i khá Cha ch , mà ch H ng V n nghèo ch s c cho cháu h c

n b n n m hay không ?

- Th a, con ch a nói chuy n ó cho má con bi t B ng con thì mu n h c n a, ng tcon th y má con c c kh quá, nên nên con không n lo t ng lai cho ph n con, mà cho má con c c kh thêm t i b n n m n a Có l con h c thêm m t n m l p

nh t n a r i con xin i làm giáo làng ng con giúp má con

- Cháu bi t th ng m nh v y thì cháu là con có hi u Ng t h i tr c cháu h c v i

th y, cháu thông minh m m cán, h c c i H c, Trung dung, Lu n Ng r i kcháu b qua h c ch Tây H c thêm ã m y n m r i n u ra làm giáo làng thì

ng công phu c a cháu quá Ch chi h i ó cháu h c luôn ch nho, thì bây gicháu s c m tr ng t mà d y h c nh th y, l ng h ng h n giáo làng mà

c thong th , kho kho n H i cháu t bi t th y ng qua tr ng t ng mà h c

ch tây, thi t th y bu n quá Ng i Nam thì h c ch Nam, ng n theo nhngh a c a mình H c theo ng i ta làm chi Th h c làm tôi m i, thà d t r ilàm ru ng ho c l p v n mà nuôi thân c ng còn vinh quang h n nhi u Th y

th ng cháu l m H i tr c cháu là ngôi sao xán l ng trong tr ng c a th y Th y

ch c th y s truy n o h c c a th y cho cháu c, b i v y cháu b mà i ngkhác, th y ti c h t s c

- Th a th y, t i cha con m t, má con nghe l i c u Ba con, ép con ph i qua tr ng

ng mà h c cho kh i t n ti n th y, r i sau c làm giáo viên Vì v y nên con

i i h c ch Tây, ch thôi h c ch nho thi t con c ng bu n l m

- u anh H ng V n còn s ng, ch c th y c n nh, th y không nh cho cháu bnho mà h c ch Tây Mà bây gi bãi tr ng ngh t i hai tháng cháu nhà làm cái

gì ? Không l m i ngày n no r i th i ch i hoài

- Th a, con coi bài v c l i, ch không có làm chi h t

Ông Giáo Huân l l ng mà suy ngh Ông m cái h p thu c ra và l y thu c v n màhút n a

Thím H ng nói: “Thi u gì con nhà giàu có, b c ti n d dã mà h l i không ch u i h c.Còn cháu Xuân ây ham h c, l i có khi u thông minh, mà nhà thì nghèo, m góa con côi, i

c không c Ông tr i tr trêu quá Ch chi ông cho cháu Xuân sanh trong m t nhà giàu

có l n, thì cháu s h c gi i bi t ch ng nào”

Ông Giáo nói:

- i ph i có tr c tr o nh v y m i có chuy n mà nói ch Có l t o hoá gây cu ckhó kh n trui gan, th chí con ng i, b i v y g p khó kh n mà l t qua m ithi t là gi i

Thím H ng h i Xuân:

- Ch H ng V n lúc n y còn bán ngoài ch hay không cháu? H t mùa b p, khoai

i, ch bán th gì ?

- Th a, má con bán xôi v i bánh bèo

- Bán xôi, bánh mà l i lóm bao nhiêu ?

- Th a, m i b a l i n m ba c c c ng n

- s ng b t bu c ph i t n hao nhi u th , nh nhà c a, áo qu n, thu c men, ch có

ph i t n c m, cá mà thôi âu cháu

Ông giáo nói:

- Nhà nghèo ph i ch u nhi u n i kh , nói sao cho xi t Mà khó kh n cho m y ng i

ta c ng s ng c, có sao âu mà lo N u có lo là lo ng vì ch b n hàn mà làmtrái o ngh a, làm nh c t tiên mà thôi

Ông Giáo xây câu chuy n qua a h t phong hoá, thím H ng không mu n theo, nênthím làm l Ông giáo m i nói v i c u Xuân:

- Xuân, th y gi ng T Th cho cháu v a h t b Lu n Ng thì cháu thôi h c Cháucòn thi u b M nh T , ch a nghe B a nay th y b t u gi ng M nh T cho conCúc H ng h c

- Chà! Cô Cúc H ng ã h c xong i H c, Trung Dung, Lu n Ng , bây gi cônghe t i M nh T l n ? Gi i quá !

- Nó thông minh l m, l i siêng n ng c ng nh cháu h i tr c v y Nó c ng l n r i,cha m nó mu n b t nó nhà ng t p buôn bán Nghe gi ng sách tay ôi, m t

th y m t trò thi t bu n quá Ng t Cúc H ng c n n n xin th y d y dùm M nh

n a cho nó h c b T Th r i nó s nhà mà buôn bán Vì v y nên th y

ph i rán d y dùm cho nó ng nó kh i thi u sót Th y ngh t Gia nh mình bây

gi không còn thi c gì n a Ng i mình c n h c nho tu tâm, d ng tánh mà

i v y thôi Mà xu t thân làm n, n u không h c M nh T thì nh i chi cthuy n không có bánh lái Cúc H ng tính buôn bán, nó mu n h c M nh T là

ph i l m ó là thêm m t lý th y ph i d y nó n a May g p d p bãi tr ng, cháu không t i hai tháng, th y mu n cháu th a c h i mà h c luôn M nh T v i Cúc

ng Có thêm m t trò n a thì th y m i s t s ng Cháu ch u hay không ?Xuân d d r i áp:

- Th a, th ng th ng con suy ngh coi

- Suy ngh làm chi ? Có u chi tr c tr âu mà suy ngh

- Con ph i th a cho má con hay coi má con có b ng lòng lay không

- Á! Cháu s ph i óng ti n ch gì Không Th y d y giùm cho cháu, cháu kh ióng ti n h c Bãi tr ng, cháu h c thêm M nh T cho có nhân ngh a mà x, có ích quá không mà th r u có ích gì âu Cháu b t u h c li n b a nay i

Chi u v s nói l i cho ch H ng V n hay, nói th y d y giùm, th y không òi

- sâch T Th c a châu h i tr c châu còn hay không ?

- Th a, còn h t i h c thì con gói c t trong t Bêi tr ng con m i em ra mă

c l i Con m i l y ra h i hôm n y

- c l m V y mai châu em M nh T theo mă h c B a nay châu dò chung sâch

a Cúc H ng Ch ng th y gi ng gi i r i, th y s cho châu m n sâch c a th y

ng châu h c

Ông giâo b c vô nhă h c, sau l ng có Xuđn i th o H c trò ng i ch t ba câi băn

th p mă dăi, c th y ng ng d y ch p tay xâ th y Ông giâo khoâc tay bi u ng i xu ng vẵng i ngay l i ch Cúc H ng ng i mă nói: ''Cúc H ng, th y l i ki m thím m t trò xinnghe gi ng sâch M nh T n a đy, ng châu h c cho có b n Châu bi t Xuđn mă”

Cô Cúc H ng ngó Xuđn, mi ng chúm chím c i mă âp: “Th a bi t, anh Xuđn lă

c trò c c a tr ng n y Anh B i h c ch Tđy m y n m nay'' Xuđn bi t ý Cúc H ng

mu n m h i bao bi m, nh ng ngh không ph i ch bi n b ch qu y ph i, nín c u c ng chúmchím c i ch không nói chi h t

Ông giâo bi u m y trò d n xu ng m t chút ng tr ng u băn gi a m t ch choXuđn ng i ngang m t v i Cúc H ng ng i phía bín kia Ông Giâo i qua hai băn hai bín mă

ch o cho h c trò h c

Xuđn ng i ngó t phía thì th y vân, băn, gh , võng, u còn y nh m y n m tr c,không d i i chút năo h t Phía trong lót b vân gõ nh cho th y n m ng i Tr c b vânthì m t câigh nghi, trín gh có m t bình tră, hai chĩn nh , m t h p thu c, m t l l a v i

t c p ki ng, cho th y mang mă xem sâch M t bín l i có ba ch ng sâch th p th p,sâch c mă bìa c ng quănh Trín vân có g i d a, có g i u, có qu t lông, l i có m t ng n roimđy khi năo h c trò nh lăm r y lúc th y gi ng sâch, thì th y nh p trín vân mă bi u imng

Th y ê có ch n m ng i thong th , mă ngang v i b vân l i có gi ng m t câi võng b lúc th y d y m t thì n m a nhúc nhích cho mât

Còn ba dêy băn c a h c trò ng i h c, thì hai dêy hai bín toăn lă h c trò nh c ngchung v i l i 30 trò, m t bín h c Tam T Kinh, m t bín h c Tam Thiín T , băn năo h ctheo băn n y nín la rùm Bín nđy h c: “Ph cha, m u m , s th y, quđn vua”, thì bín kia l ila: “Thiín Tr i, a t, th t m t, t n còn, t con, tôn châu, l c sâu, tam ba, gia nhă, qu cc,…”

Xuđn ng i m t ngó tr c sau, tai nghe inh i, quang c nh câch l y n m tr c di n l i

tr c m t, x a nay c ng v y, c u xúc ng nín li c Cúc H ng mă c i T i băn gi a ch

u ng i, ch có m i trò, 3 gâi 7 trai, toăn lă h c trò nghe sâch duy có Cúc H ng, 15 tu i,

c T Th , còn 9 trò kia, gâi c ng nh trai, còn h c sâch Minh Tđm, tu i tâc x p x v inhau, l i 13 ho c 14

Ông Giâo Huđn l n l t d y giâp hai băn hai bín r i ông nh p roi bi u nín h t ngông gi ng sâch cho h c trò l n Nh t p quen k lu t nhi u n m, b i v y v a nghe nh p roi thì

c trò nín ím, ch có ít h c trò l m th m trong mi ng

Ông Giâo l i gh nghi l y cu n sâch Minh Tđm v i c p m t ki ng r i i ra mă ng icâi gh t i u băn gi a phía ngoăi c a, d sâch ra c ch r i c t ngh a t ng ch , t ngcđu cho h c trò nghe C u Xuđn c ng nh Cúc H ng day l i phía trò ng i g n li c m t dòmvăo quy n sâch mă dò chung v i b n

Ông Giâo c t ngh a c hai t sâch r i ông x p l i mă nói: “Thôi b a nay gi ng baonhiíu ó ê nhi u r i Bđy h c i, có cđu năo ch a hi u rõ thì s h i l i Bđy gi th y

gi ng M nh T cho cúc H ng M y trò c ng nên lóng nghe l n ng hi u chút nh ngh a lýsau h c cho d ”.

Ông i l i gh nghi i sách mà l y “M nh T th ng quy n r i kéo gh ng i u bànphía trong Ông th y c u Xuân ng i khoanh tay không có sách tr c m t, ông m i bi u trò gái

ng i g n Cúc H ng i ch v i Xuân ng Xuân qua ng i d a bên Cúc H ng mà dò chungsách c a Cúc H ng

Xuân vâng l i th y mà i ch , không ái ng i chi h t Cúc H ng y cu n sách quaphía Xuân Th y b t u c t ng câu mà c t ngh a xuôi r i nói t i lý Hai tr cúi mà dòmchung vào quy n sách, hai u g n ng nhau, nh ng m c lo dò cho nh ch và hi u ngh anên không ái ng i chi h t

y c ba t sách r i ông Giáo nói b a u gi ng ít m t chút ng kh i ngán, quen

i s gi ng nhi u h n Ông trao quy n sách c a ông cho Xuân m n Ông l i b ván ng i rót

c trà mà u ng và l y cây qu t mà qu t

c trò a c m v lên h i ch , a c m sách l i h i ngh a, ti p t c lên xu ng không

ng t Xuân g m u vào quy n sách không ý n vi c chi khác, c ng không tính i ch

ng i tr l i ng xa Cúc H ng

t tr i g n ng bóng, ông Giáo th y h c trò các c p u lo h c, không còn h i chngh a gì n a, ông l i võng n m, m t h i r i b i lên nhà trên

c trò bi t th y i ngh tr a, t i gi mình c thong th nên r nhau t p i ch i, t p

i ch mua bánh v n Ph n ông thì ra ch , nh ng i riêng thì t p ôi ba trò, ch không ichung Trò nào không mu n i thì g i ti n cho chúng b n mua giùm k o, c m ho c chu iu

Bây gi trong tr ng ch còn có m i m y trò, nh ng d m nhau t khóm n m ba trò,con trai thì ra sau hè ánh áo, con gái thì ng i d i t ánh a

Trên bàn gi a ch còn có Xuân v i Cúc H ng ng i êm, ch m chú ngó vào sách mà

c, ng i m t bên nhau, nh ng không ai nói t i ai

Thình lình Cúc H ng kêu mà h i: “Anh Xuân, bài u ý nói cái gì v y anh ? Nãy gi

em suy ngh h t s c mà em hi u không th u H c mà t p luôn luôn thì vui Vui cái gì ? B n

xa l i thì m ng Sao mà m ng ? Ng i ta không bi t mà nình không h n, v y m i là quân t Không bi t gi ng gì ? Anh hi u sao âu, anh làm n c t ngh a l i cho em nghe th coi”

Xuân ngó ngay Cúc H ng và nghiêm ch nh áp: “Theo l i th y d y h i nãy thì bài

y khó hi u là t i ch “h c” Cô ph i nh ngh a ch “h c” cho úng thì t nhiên cô hi ut”

Cúc H ng c i mà nói:

- Anh kêu em b ng cô nghe k quá Anh em h c v i nhau m t tr ng t h i nh ,

mà anh kêu cô thì d ng nh thu nay ch a quen bi t nhau

- Ch kêu th nào ?

- Kêu b ng em

- Cô ã l n r i Kêu em sao ph i

- Anh m y tu i mà anh nói em l n ?

- Tôi 16 tu i

- Em m i 15, nh h n anh m t tu i thì làm em là ph i l m ch Em mu n t rày s plên anh kêu em b ng em cho có tình thân thích m t chút, ng kêu b ng cô n anghe hôn

- Mu n vây c ng c T ý em

- Bây gi anh c t ngh a bài sách l i cho em nghe i

- Ch “h c” ây là h c o nho, ch không ph i h c ng bi t ch Tàu, nh mình

c ây v y Sách nói: “H c nhi th i t p chi, b t duy t h ?” Tôi hi u ngh a nhy: mình c nghe gi ng v o nhân ngh a c a nho giáo; r i m i gi m i kh cmình gia công rèn t p, làm y nh l I d y; mình h c ã c o há mình không vui

lòng p d hay sao ? Ch “duy t” là vui p, nh ng vui p trong ch không l

ra ngoài

- Anh gi i ngh a nh v y thì hi u quá Em hi u r i H i nãy em b i r i là t i emkhông bi t nh ngh a ch “h c” em gi i câu th nhì cho anh nghe coi trúnghay không “H u b ng t vi n ph ng lai b t di c l c h ?” Ý sách nói: có ng i

n ph ng xa h nghe mình h c ã c o, h n mà bàn lu n ho c h c h i

i mình, c nh v y mình không vui hay sao ?”

- Em nói nh v y thì trúng l m Nh ng em nên nh ch “l c” ngh a là vui nh ch

“duy t”, song vui l ra ngoài ch không ph i vui trong nh “duy t”

- Cám n anh Em s nh Còn câu chót, ph i nh v y hay không? „Nh n b t tri nhi

t u n b t di c qu n t h ?“ ngh a là: ví d u ng i ta không hay, không bi tmình tu t p ã c o, n u không ai tìm t i ng h c h i v i mình, mà mình c ngkhông h n trách, mình n c nh v y không ph i là quân t sao? C t ngh a

nh v y trúng hay không anh Xuân?

- Trúng l m Em gi i quá

- May có anh h c v i em; nên em h c d mà l i vui n a N u em h c m t mình,

ch c em b i r i l m Anh thôi h c ch Tây hay sao nên tr l i h c ch nho âyanh Xuân.?

- Lúc n y bãi tr ng, tôi c ngh t i hai tháng H i nãy tôi ghé th m th y Th ynói b a nay th y b t u d y em h c b M nh T Th y bi u tôi nh n bãi tr ng

c nhà, tôi nên h c luôn M nh T v i em ng thông tr n b T Th T i v ynên tôi m i h c ây, ch không ph i tôi b ch Tây Ch ng khai tr ng tôi ph i i

c thêm m t n m n a cho mãn l p nh t r i m i thôi

- u v y thì anh h c ây t i hai tháng Em h c M nh T có anh dìu d t Em

ng l m Em h c xong b T Th r i em c ng thôi , ng nhà t p buôn bán.Anh nh m coi trong hai tháng mình h c h t b M nh T hay không ?

ng theo tân h c v y anh Xuân?

- i ý c u tôi mu n nh v y C u nói con ng i tr c h t ph i lo cho no c m m

áo i h c ph i chú tr ng v c m áo ngày sau i n y mà còn h c nho dùngvào ch nào Cha tôi m t, má tôi nghèo, nên tôi ph i nghe l i c u tôi mà b c theoi

- Vì c m áo nên i h c H c nh v y em s không c cao th ng ph i hôn anh ?

- Ph i l m Nh ng nhà nghèo, n b a tr c ph i lo b a sau làm sao mà ngh n cao

th p cho c em Tôi i Gò Công mà h c hai n m nay, may có hoc b ng tôi h c

i c N u không có thì tôi c ng ph i b r i m c d u c u m tôi cho tôi nm

- Anh có chí háo h c, l i có khi u thông minh, mà b nhà nghèo, thi t u ng quá

- i ng i u có m ng riêng Tôi không phi n mà c ng không ti c chi h t

- Anh ói b ng hôn anh Xuân ? Em có ti n ây em m n h c trò i mua c mchùi cho anh n

c d u Xuân c n, nói không ói b ng, Cúc H ng c ng ng d y i l i ch m y trògái ng ánh a mà a ti n m n m t trò i mua n M t lát trò y em vô hai mi ng

m g o v i hai v t c m chùi Cúc H ng b ra th ng cho trò i mua n a v t c m chùi, r i

i Xuân n ch i Xuân t ch i không ch u n, c nói không ói

Cúc H ng làm m t bu n mà h i: “C m c a em mua nên anh chê ph i hôn ? Em c ngkhông ói S d em m n i mua là vì b a nay g p nhau l i, còn c h c chung v i nhau

a, em m ng, em mu n anh em n chung th gì m t chút cho vui v y thôi Anh n c m c a

em mua, có gì âu mà m c c Anh t ch i em bu n l m Anh n m t th c m g o ây”

Cúc H ng l y m t mi ng c m g o a cho Xuân V i nh ng l i thi t tha v a nghe

ó thì khó cho Xuân t n a c, nên c u ph i l y mi ng c m g o c a Cúc H ng a m i

Nh ng c u l y r i c u b ra làm hai, phân n a trên mi ng c m th nhì, còn phân.n a c m

mà n Cúc H ng vói l y n a mi ng lai ó mà n và nói: “Anh chia hai nh v y em ch u

m Anh n phân n a, em phân n a”

Hai tr ngó nhau, ng c i v i nhau

Tuy Xuân thôi h c tr ng n y ã h n ba n m, nh ng chung m t ch , hai tr lâu lâuthì g p nhau ngoài ng hoài Mà g p thì th y thoáng qua v y thôi, ch không ngó cho k Tình c hôm nay c ng i d a bên nhau, c nói chuy n v i nhau nhi u, l i nãy gi l tsách, ch ch , nhi u khi ng ch m tay nhau, c hài tr ng nh n hình d ng bây gi bi n ikhác h n v i hình d ng ngây th h i tr c, r i trong lòng xúc ng, d ng nh có cái gì nólay chuy n trong u óc, mà nó còn làm ph i ph i trong ru t gan n a v y

Cúc H ng th y Xuân bây gi là m t c u trai m nh m , g ng m t hi n t , c p m tsáng tr ng, t ng m o nghiêm trang, nói chuy n hòa h n Xuân khác h n m y c u trai tíalia, vúc v c, mà c ng không gi ng l y c u nhút nhát s t sè Tuy Xuân là con nhà nghèo m c

qu n áo v i bô, song t v n nói cho t i thái , con nhà giàu khó mà bì k p

Còn c u Xuân th y Cúc H ng n m nay ã ra mã con gái, tóc b i vén khéo, m c áo

a qu n hàng, nét m t v a p , v a thu n hòa, ti ng nói v a trong ng n, v a l ngh a ã

y mà còn thêm t ng i y u u mi ng c i có duyên, ngón tay no tròn, n c da tr ng nhan s c và tánh tình u hi p nhau, khêu g i ham thèm c a trai m i l n lên C u Xuântuy n t na m th m, c ch àng hoàng song c u c ng có máu có th t, bi t mu n, bi t yêu,nên thân c n v i Cúc H ng, c u ch ng kh i rúng ng can tr ng nh muôn ngàn thanhniên khác

Cúc H ng th y xuân n h t mi ng c m g o r i, cô li n l y t c m chùi b làm hai

mà a phân n a cho Xuân và nói: “Anh n thêm n a v t c m chùi v i em, r i em i múc

c cho anh u ng Có anh h c chung v i em, h c t i ch ng nào, em c ng không lo”

Xuân không có lý mà t c nh ng l i m i h u tình, h u ngh a c a Cúc H ng, nên

ph i lãnh n thêm n a v t c m chùi n a Cúc H ng vui v nói chuy n không ng t, ch ng

th y Xuân n r i cô m i vô trong l y tô múc m t tô n c m a b ng ra cho Xuân u ng và r atay Cô ng ngó Xuân, cô r t vui lòng mà c cho Xuân n u ng, b i v y cô chúm chím

i hoài

i Xuân r a tay r i cô l y tô v i c m n không h t em l i ch ba trò gái ánh a

mà m i n c m r i nh em giùm cái tô vô trong mà c t luôn Ch ng cô tr l i cái bàn gi athì th y Xuân ã em sách v qua ng i phía bên kia, i di n v i cô nên cô h i:

- Sao anh không ng i bên n y n a ?

- Tôi có sách nên không phép ng i chung hoài, nh t là không có th y

- Em hi u r i Thôi bây gi em c và c t ngh a nghe luôn Anh dò coi n u có

ch nào sái, anh s a giùm cho em

Bây gi Cúc H ng m i c và gi i ngh a Xuân dò theo, ch nào Cúc H ng gi ikhông rành thì Xuân nói thêm, có khi Cúc H ng c m sách i qua ng m t bên Xuân mà nóichuy n

Ông Giáo Huân ngh tr a, ông th c d y t m và u ng trà r i ông m i xu ng tr ng.Ông d n bài l p nh ng i hai bàn hai bên r i ông cho v tr c Còn bàn gi a, h c Minh Tâm

i T Th , thì ông l i ng ông d n k Ông bi u m t trò trong ám h c Minh Tâm c

i gi i ngh a t câu trong m y t sách ông ã d y h i s m m i

y trò khác ng i dò mà nghe Trò n y gi i vài ba câu thì ông bi u trò khác gi i ti p

Có câu nào gi i tr t, ho c không rành, thì ông ch n mà gi i l i

Qua t i M nh.T , ông Giáo bu c Cúc H ng ph i gi i Cúc H ng nh có Xuân c tngh a giùm rành r tr c r i, nên cô gi i có m ch l c, nói ý ngh a, không sai không sót chi

t, làm cho ông Giáo r t hài lòng, nên ông khen Cúc H ng n c n , m c d u ông bi t cóXuân ph giúp nên Cúc H ng m i thông c nh v y

n n a chi u, d n bài xong r i, ông Giáo cho v h t Xuân b c l i quy n M nh trên gh nghi và xá th y mà ra tr c m t mình C u s m không bi t c u i âu nên mtrông, b i v y c u ri t v nhà xóm Cây Me l n

Cúc H ng ôm sách th ng th ng ra sau, r i t xu ng phía ch ng v nhà d a mékinh

(3) III

p thi u niên nam n , x ng ôi v a l a, c hai u ham h c, u d th ng g p nhau

li n kh n khít, li n thân yêu, là con nhà ai âu ?

Xuân v i Cúc H ng là hai nh n v t chánh c a truy n n y, m t nghèo m t giàu, nhànghèo thì kh v i nghèo, còn giàu c ng kh v i giàu, vì n ng tình n ng ngh a nên c hai u

ch u kh nh nhau, c u mang n i kh c a d ng tr n, kh n k m t ng i còn, mà tìnhngh a v n kh kh , tình không phai, ngh a không l t

y nên d n ph t tông tích c a c p thi u niên n y ra ây cho r i, không c n ph i gi u

gi m n a

Xuân thi t tên h là Phan V nh Xuân, con trai c a Phan V nh Thanh, sanh tr ng t i

ch Gi ng Ông Huê, trong m t xóm cách ch ít tr m th c, g i là xóm Cây Me l n, vì ch ó

có m t c y me c c u, g c l n n hai ng i n i tay nhau ôm m i giáp

Phan V nh Thanh có v là Th Hài, v ch ng sanh có m t a con trai, là V nh Xuân

ó mà thôi

nh Thanh nghèo, nh ng có ngh ng thúng, ng r khéo, b i v y ng i trong

ch và m y làng xung quanh n t ng thúng r , ph i ng i làm t i ngày mà c ng không

p cho ng i ta l y Còn v là Th Hài l i gi i v ngh mua bán, khi làm bánh bò, bánh ch,khi n u b p, n u khoai, khi mua t, mua rau, khi mua xoài, mua mít, em ra gi a ch ng ibán

ch ng u có ngh riêng, b i v y nhà tuy nghèo, song c m g o , qu n áo lành,

kh i n n n, không v t v

nh Thanh h i nh có h c ch nho v a dùng; l i có hoa tay nên vi t ch coi s c

o và t i t t Nh hoa tay ó mà c H ng ch c trong làng ch n c lên ch c H ng v n, khi cúng m u, cúng ình thì V nh Thanh vi t v n t

ch ng sanh có m t a con, mà may V nh Xuân có khi u thông minh, l i có tánhháo h c M i n m sáu tu , V nh Xuân th y con nít trong xóm ôm v i h c, nó òi i theo.Cha nó th y v y m i mua sách Tam T Kinh r i lúc nào r nh rang thì d y nó h c ti ng m t

và t p nó vi t ch Ch ng nó c b y tu i, cha nó em n tr ng ông Giáo Huân xin cho

nó h c

Ông Giáo Huân th y V nh xuân còn nh mà ã thu c sách và vi t c, thì ông emlòng yêu Ông ân c n d y V nh Xuân trong n m n m thì ã d y t i T Th

Ai th y V nh Xuân m i 12 tu i mà h c T Th c ng cho là k quái, nên g i là Th n

ng, làm cho ông Giáo Huân càng thêm t hào nên ông chuyên chú d y V nh Xuân s t s ng

mà xe thì ít có, b i v y Ba Cao a hành khách thâu l i d i dào Khi H ng v n V nh Thanh

ch t ây thì v ch ng Ba Cao ã có m t b y ng a sáu con kéo chi cxe t ch y ng C aKhâu m i ngày hai chuy n, m t chi c xe ki ng ch y ng ch T ng Châu v i m t chi c xehai bánh dùng ch y m i riêng

Trong nhà có t i ba ng i b n gi ng a và ánh xe Trong t th ng có b c ngàn luônluôn Ng t v ch ng không có con, nên còn bu n v ch d b c ti n mà thi u con cháu

Chôn c t H ng v n V nh Thanh xong r i v ch ng Ba Cao h i th m gia o c a ch ,khuyên ch bán nhà c a, c v Gò Công mà , tr c ch em.g n nhau, sau V nh Xuân h c

ch Tây, ng l p thân cho vinh hi n v i ng i ta Th Hài nói âu quen ó, ã có ngh

mua bán thì ây m con c ng có th thong th s ng v i nhau Ch không ành b x mà i,

nh t là H ng v n m i nh m m t, n m m ch a khô, nên không n lìa xa m ch ng n i quávãng

Ba Cao mu n em ch v nuôi mà ch không ch u, chàng m i xin cho V nh Xuân làmcon nuôi ng chàng cho h c ch Tây, sau làm th y ký, th y thông, r i l n l n làm ôngHuy n, ông Ph Chàng nói i ã i m i, ph i h c qu c ng v i Pháp v n m i có chdùng, ch ch nho thông d ng h i c u trào, bây gi không ai dùng n a, d u h c gi i, h cnhi u, c ng không ích gì

Th Hài nghe l i em nói có lý, nh ng th ng con không n lìa xa, nên nói thôi ch

em V nh Xuân qua tr ng T ng ch Gi ng cho h c ch Tây th m t vài n m, nh nó h c

c r i s g i nó v i c u m nó d i Gò Công ng h c ti p

Vì v y nên cách vài sau, Th Hài d t con lên th a cho ông Giáo Huân hay mà em

nh Xuân qua tr ng T ng cho h c ch Tây Ông Giáo Huân m t m t trò gi i ông ti c vôcùng Nh ng v H ng v n Thanh ã mu n con h c cho h p th i, mà ông c ng d bi t chnho bây gi không c thông d ng n a, b i v y V nh Xuân i thì ông ti c, mà ngh t i i

ng lai c a V nh Xuân thì ông không n níu l i ng h c hoài v i ông Vì th ng V nhXuân nhà nghèo mà l i m góa con côi, ông không dám vi n ngh a v , ho c n n c, màkhuyên ph i an b n cho tr n o

Ông Giáo Huân ph i ép b ng cho V nh Xuân b nho h c theo Pháp h c, mà ch ng

nh Xuân t bi t ng theo m i v , ông ng trong c a ngó theo, ông a n c m t

ây v nh Xuân t ch n vào m t con ng m i, l y v n „A B.“ mà ráp thành

ch , thành câu, và c ng l y câu „u môn x ” làm n c thang leo lên ài danh l i V i chíham l c s h u, V nh Xuân h c th gì c u c ng c g ng êm ngày, b i v y h c tr ng T ng

t n m thì ch qu c ng c u c mau l , vi t d dàng, còn ch Pháp c u ã hi u m y câu d

a c 15 tu i thì V nh Xuân c ch n i thi h c b ng C u u cao, c nhà

c c p cho m i tháng n m ng b c, ng xu ng tr ng s h c Gò Công mà h c l p ba

Th Hài d t V nh Xuân xu ng g i nhà Ba Cao mà i h c V ch ng Ba Cao hay cháu h c chTây t n phát thì m ng r vô cùng, chiu lãnh nuôi V nh Xuân, còn s ti n h c b ng m i tháng giao l i cho Th Hài may áo qu n nhà b n

i nh v y ó nên hai n m nay V nh Xuân m i h c tr ng Gò Công ng i l p ba m t

m, lên l p nhì m t n m n a, bây gi bãi tr ng và ngh i ra giêng khai tr ng s tr

xu ng h c m t n m l p nh t n a r i i thi

Còn Cúc H ng là danh t c a ông Giáo Huân t riêng cho môn c a ông h c gi i.Tên thi t c a Cúc H ng là Lý Thi T , con gái th t c a Lý V n M , m t ng i buôn bánlúa g o, giàu l n, nhà và v a d a nhé kinh, g n u C u S t ch Gi ng

Thu y ch a có nhà máy nh l p trong các ch , các làng, xay lúa ra g o tr ng,màbán nh bây gi Duy t i Ch L n m i có nhà máy xay lúa mà thôi Mà th ng gia ngo i

qu c mua nông s n c a ta thì mua g o tr ng v i g o l c, vì x h không có nhà máy xay, n umua lúa thì t n ti n ch chuyên nhi u, mà em v r i khó làm ra g o bán li n cho c Vì l

y nên m y nhà máy Ch L n ã mua lúa xay ra g o, mà h xay không cung c pcho th tr ng, nên ai có g o tr ng ho c g o l c ch n bán h c ng mua luôn n a

ng sông Gò Công lên Ch L n r t thu n ti n Ghe ch lúa g o i m t có hai con

c thì t i Vì v y nên trong h t Gò Công nh ng ng i có v n c ôi ba ngàn, h x ng

ra làm ngh lái lúa ng góp mua lúa mua g o ch i bán

ch Vàm Gi ng, bên C a Ti u, nh có kinh ào i ngang qua ch Gi ng r i thông

i r ch Gò Công bên sông Bao Ng c là sông Vàm C , b i v y a th giúp cho ch Gi ng

bi n thành m t th tr ng lúa g o trong h t Gò Công ây có nhi u ng i c t v a tr lúa,

tr g o t ngoài ng em vô bán H mua bán l i cho nh ng lái lúa g o ch lên Ch L n

mà bán ngay cho m y nhà máy ho c bán cho m ytàu kh u làm trung gian mua cho nhà máy

i ó, h n mùa g t lúa, thì ch Gi ng ph n th nh l m D i kinh ghe mua lúa u

ch t Còn trên b , t n a bu i chi u cho t i h t canh m t, ngoài ng h gánh g o vô bán

n m y tr m ng i, m i xóm i chung m t t p, l i có n m ba xe bò ch lúa em vô n a

Ch lúa g o n y bu i chi u nhóm t i d c c u s t àn bà, con gái, d n ng i bên ng màbán d u l a, n c m m, h p qu t, trà tàu, cá khô, bánh trái, thúng, r , nón, gu c, nia m,ngh a là bán th th ng c n dùng ch n thôn quê

y ng i v a lúa g o l i ó tr giá mà mua H nh giá xong r i thì ng i ta gánh

i v a mà ong L y ti n r i thì ng i ta tr l i d c c u s t mua mà v

Lý v n M g n u c u s t, nên mua bán lúa g o thu n ti n vô cùng Ông ta nhngh n y mà làm giàu to Mà thêm bà v , là Th Phú, c bà m chia gia tài cho m t s

n g n m t m u ngoài Ch M i, thu c làng V nh H u, v i m i m u ru ng t t phía U

Gi a, thu c trong a ph n làng V nh Tr n a, nên v ch ng ông Lý v n M th y gia tài càngthêm v ng vàng

Ông M g c con cháu khách, cha ông h i tr c là m t khách Tri u Châu, có ti m bán

i t i ch Gi ng, vì v y nên làng g i ông là Minh H ng, m c d u ông giàu, làng c ngkhông kh ng c ông làm H ng ch c Ông M không thèm l y s ó mà phi n lòng, ông nóilàm ông gì c ng không b ng ông có ti n, mình làm ông y mình kh i b m d ai, mà c ng kh i

lo s ai cách ch c mình c

ch ng ông M có c b n a con, a l n th hai nên t tên Hai, ã có v mà

ti m bán v i v i hàng l a t i u ch a k th ba, con gái, nên t tên Th Ba, v

ch ng ông ã g nó cho con ông C Quí trên ch C u Ngang a k n a th t , nên t tên

Th T y là cô Cúc H ng ng h c v i ông Giáo Huân ó Hi n gi cô m i 15 tu i Cha

cô nh t nh n m t i cô 16 tu i, cô ph i thôi h c t p bán buôn, may vá, r i g l y

ch ng Còn a con út, c ng con gái, n m nay ã c m i tu i, t nh t i gi khí b m y u

t, nên èo u t hoài, cha m không ch u cho i h c

Cúc H ng n 11 tu i, cha m m i cho i h c ch nho v i ông Giáo Huân Khi cô

vô tr ng b t u h c v lòng, thì V nh Xuân ã h c r i, ng nghe gi ng Minh Tâm, b i

y cho nên hai tr không g n nhau Mà cô h c m i c h n m t n m thì V nh Xuân l i xinthôi, ng i h c bên th ng t ng

ó g c tích c a V nh Xuân v i Cúc H ng là v y ó; c u nghèo, cô giàu, nên gia okhác nhau, nh ng c u cô u ham h c nh nhau, h c nho c ng ng s c v i nhau, b i v ygây tình b ng h u d dàng Tr c kia, hai tr g p nhau h ng ngày, ngó nhau v i c p m t ngây

th không th y v gì áng th ng yêu, ho c khêu tình c m Hôm nay không ph i v y n a.Hai.tr g p nhau l i r i, nhìn nhau mà không dám ngó chán ch ng, Cúc H ng t ý s t.sè,còn V nh Xuân ra b ái ng i C hai u l p nghiêm làm t nh, nh ng trong lòng d ng nh cócái gì làm ph i ng, không dám tìm hi u, mà c ng không mu n nói ra Ph i i ông Giáo ingh r i, l i c ng ph i nh Cúc H ng ki m th g i khêu câu chuy n tr c, b t u c y gi ithích bài sách, r i l n l n nói t i vi c h c hành, nói cho quen ng phá tan ái ng i, s t sè, r i

i dám m i n c m, m i dám ngó ngay nhau mà nói mà c i, m i dám bi u l thân yêu,

i dám vui m ng tái hi p

Chi u b a ó V nh Xuân v nhà, bà H ng v n h i con i ch i nhà nào mà lâu d

y, V nh Xuân c i ng n ngo n, thu t chuy n ông Giáo Huân bi u th a d p bãi tr ng l inghe ông d y b M nh T Ông nói ông d y giùm, ông không n ti n Ông bu c ph i h cluôn M nh T cho tr n b T Th Bà H ng v n nghe nh v y bà r t vui lòng, th m nghlúc bãi tr ng d u h c ch nho c ng có ích h n i ch i, b i v y bà không ng n c n, l i h a

i b a bà n u c m s n r i s i ch mà bán, ng con có c m n s m mà i h c

Còn Cúc H ng v nhà, cô không nói t i s g p g V nh Xuân cho ai bi t, nh ng th y

a em gái thì cô vui v phi th ng, mà h ng i ng m t mình thì cô bu n hiu, coi b l ng, t l

Sáng b a sau, n c n r i, Cúc H ng l t t ôm sách i h c s m Vô t i tr ng cô

th y m i có vài trò nh t i tr c mà thôi Cô th ài, i l i bàn mà ng i, d sách ra coi,

nh ng c p m t c ngó ch ng ra góc nhà trên, là ng h c trò vô ra, có ý trông V nh Xuân n

c trò, t p ôi ba a, l n l t i vô tr ng Bây gi Cúc H ng m i th y V nhXuân th ng th ng i vô v i m y trò nh Cô m ng, ng c nh y th ch th ch trong trí b i r i,không bi t nên ng i ây mà ti p V nh Xuân, hay ph i làm sao Cô lính quýnh, vói l y nghiên

c c m i vô trong m t chút n c ng mài m c mà vi t Ch ng cô b ng nghiên m c i

tr ra, th y V nh Xuân ã ng i trên bàn r i, ng i i di n v i cô, tr c m t có m t cây vi t

i m t quy n sách, bìa có b n ch “M nh T th ng quy n”, thì cô i th ng l i ng t i

u bàn cho g n c u, r i l y th m c mà mài, mi ng c i, m t ngó c u mà nói:

- Em t ng anh i h c s m, nên em i s m d quá Nãy gi em ch anh lâu d

- Th y n c m r i th y d y m y trò nh tr c, g n tr a m i gi ng sách cho mình, i

m làm chi

- Vô s m mình t p vi t, r i xem th bài h c tr c, ng ch ng th y c t ngh a mình

hi u cho nhau Anh m i mua cây vi t ó ph i hôn ?

- Không Vi t c h i tr c tôi c t dành, th y còn dùng c, nên tôi em theo

- âu anh vi t th m t hàng coi ch còn t t hay không

- Tôi b m y n m nay, b bút lông mà c m bút thép, thì còn hay gì n a c

- y, anh vi t th coi mà

nh Xuân d p cây vi t m i m t bên, c u l y cây vi t c c a c u, r i coi theo sách

mà vi t ra m t hàng Cúc H ng ng m t bên, ch ng tay trên bàn mà coi vi t, ch ng th y

vi t hàng r i cô nói: “Anh b lâu mà anh vi t còn hay quá, ch t t l i c ng h n ch c a

em nhi u Anh l y cây vi t m i anh vi t th m t hàng n a coi”

nh Xuân t m cây vi t m i ch m m c vi t thêm m t hàng n a, vi t ch nh h n.Cúc H ng càng khen h n n a Cô l y t gi y Xuân m i vi t ó em v ch mà ng i, r i l ycây vi t c a cô, c m c i vi t hai hàng c ng nh Xuân v y Vi t r i cô a t gi y qua choXuân mà nói: “Thi t ch c a em y u h n ch c a anh”

nh Xuân coi r i nói; “Con gái vi t ch c nh v y thì ã hay l m r i, còn mu nsao n a N u mu n vi t ch cho t t thì c n ph i luôn t p nhi u n m Mà hay ch quí h n chhay Vi t ch hay không có ích l m Nghe th y nói h i x a ai vi t ch hay, h thi u thì

c b vào Hàn Lâm Vi n chép sách ng kh c b n mà in i nay có thi c gì n a âu

Vi t ch hay ch i ch T t ra ng i vi t li n m n n ti n v y thôi”

c trò t u nãy gi r i Ông Giáo trên nhà th ng th ng i xu ng tr ng

Cúc H ng vói l y t gi y vi t nãy gi ó mà c t và nói nho nh : “Em c t dànhlàm v t k ni m Anh l y luôn cây vi t m i mà dùng”

Ông Giáo b c vô H c trò các bàn u ng d y chào th y Ông Giáo h i Xuân có

em sách theo hay không Xuân th a có và luôn d p chuy n l i bà H ng v n c m n th ychi u c n Xuân Ông Giáo g c u r i i d y h c trò t nh lên l n nh ngày hôm qua vàcác b a thu nay

n tr a ông Giáo c ng lên nhà trên ngh H c trò c ng ngh h c ra i ch i

a nay Cúc H ng không c n h i V nh Xuân no ói gì n a, c a ti n cho m y trò

i ch mà m n mua chu i n u v i chu i chiên Cô c m sách qua ng i khít m t bên Xuân,

i hai tr c và t p gi i ngh a l i v i nhau Ch ng h c trò em chu i v , Cúc H ng m iXuân n thì Xuân vui mà n v i b n li n, không ái ng i t ch i nh b a tr c n a

Cách thân thi t c a hai tr m i ngày càng m thêm m t chút Trong vài b a Cúc

ng em bi u cho Xuân m t cái kh n v i tr ng góc có thêu m neo xanh Cô nói: “Em choanh kh n n y anh lau mì ng, h l y kh n ra thì nh n em Em l a kh n có thêu m neo,anh hi u t i sao hay không ? Ý em mu n nh c cho anh nh thân em nh chi c thuy n b neo

u mà ch anh”

nh Xuân châu này và ngó l mà h i: “Ch chi v y”?

Cúc H ng chúm chím c i, mi ng h u duyên, m t h u tình, cô d d r i m i áp:

“Ch coi anh h c ch Tây r i anh làm ông gì”

nh Xuân l ng thinh, g m u ngó vào cu n sách

- âu anh nói th ý anh cho em bi t ch i v y mà

- Tôi t ng trai v i gái k t làm v ch ng u do ông T , bà Nguy t nh t, chkhông ph i t i mình mu n mà c âu Ph i có duyên n m i làm v ch ng

- Làm sao mà bi t mình có duyên n v i ng i n y, còn không có v i ng i kia ?

ch cho anh nào Bình Phú Tây Anh T n bu n, nh bán nhà vô ch Sáu Thoàn

mà , r i nh có v trong ó y v y th ng yêu nhau ó không ph i là duyên nâu

- Em mu n làm sao mà bi t ai là duyên n , ai không ph i

- Ch có ông T , bà Nguy t, m i bi t c, ch ng i phàm làm sao mà bi t

- Ai bi t ông T , bà Nguy t, âu mà h i

- Em mu n h i qua ch cách cho mà h i Ban êm canh v ng, em c vái ông T ,

bà Nguy t, làm n mách b o l ng duyên c a em là ai Em thành tâm kh n vái

nh v y hoài, m i êm m i vái, có l Nguy t Lão ng lòng s ch giùm em

- Cám n anh B t u t i nay em se vái

Y V nh Xuân mu n gi u ch i, mà th y Cúc H ng h ng hái tin ch c nh v y thì c u

c c i nên nói: „Em vái mà có ông T , bà Nguy t v nói v i em làm sao, em nh thu t l icho qua nghe v i ng có quên nghe hôn

y b a sau, lúc ngh tr a, Cúc H ng không nói t i vi c v ch ng n a; nh ng i

i V nh Xuân càng b a cô càng thêm dan díu, càng thêm kh n khít, t ý m n yêu, nóichuy n thân m t, khi cô ng i ng vai Xuân, khi cô n m tay Xuân, mà cô không ái ng i chútnào h t

Còn c u V nh Xuân, c u quen bi t Cúc H ng nhi u r i, c u th y Cúc H ng vui v

i thành thi t, c u c ng b t u có c m tình, b i v y c u hài lòng mà cho Cúc H ngchi u chu ng, ân c n, c u không thèm dè t, mà c ng không tính ng n c n