Về phương pháp dạy - học hợp tác

Gần đây, David và Roger Johnson thuộc trường Đại học Minnesota - Shlomo Sharan thuộc trường Đại học Tel Aviv, và Robert Slavin thuộc viện Johns Hopkins cùng với nhiều nhà nghiên cứu khác

Trường ĐạI học sư phạm Hà Nội Tạp chí khoa học số 3 năm 2005

Về phương pháp dạy - học hợp tác

Trường ĐH Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội

I Vài nét về lịch sử ra đời của phương pháp dạy- học hợp tác

John Dewey, nhà giáo dục thực dụng Mỹ, được coi là người đầu tiên khởi xướng ra xu thế dạy học hợp tác khi ông, vào đầu những năm 1900, luôn nhấn mạnh vai trò của giáo dục như là một phương tiện dạy cho con người cách sống hợp tác trong một chế độ xã hội dân chủ Trong khoảng thời gian từ năm 1930 đến năm 1940, nhà tâm lý học xã hội Kurt Lewin đã tạo nên một dấu ấn mới trong lịch sử phát triển của tư tưởng giáo dục hợp tác khi ông nhấn mạnh

đến tầm quan trọng của cách thức cư xử trong nhóm khi nghiên cứu hành vi của các nhà lãnh đạo

và thành viên trong các nhóm dân chủ Sau đó, Mornton Deutsch, một học sinh của Lewin, đã

phát triển lý luận về hợp tác và cạnh tranh trên cơ sở ”những lý luận nền tảng” của Lewin

Elliot Aronson với mô hình lớp học Jigsaw đầu tiên (1978) đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc hoàn thiện các hình thức hợp tác trong dạy học hợp tác

Với 122 nghiên cứu năm 1981 và 193 nghiên cứu năm 1989 về giáo dục hợp tác, Johnson

và các cộng sự của mình đã nhận thấy rằng giáo dục hợp tác có nhiều khả năng tạo nên thành công hơn các hình thái tác động khác, kể từ cấp tiểu học đến phổ thông trung học Các nghiên cứu của nhóm này về ảnh hưởng của giáo dục hợp tác tới tư duy phê phán, lòng tự trọng, các mối quan hệ về chủng tộc và dân tộc, các hành vi xã hội và nhiều tiêu chuẩn khác đã chỉ ra rằng giáo dục hợp tác tỏ ra ưu việt hơn đa số các hình thức giáo dục truyền thống Năm 1992, với việc nghiên cứu trên 200 trường đại học và cao đẳng, Astin đã rút ra kết luận rằng sự tương tác giữa người học với nhau và giữa người học với giáo viên (GV) là những cơ sở rõ ràng nhất để có thể dự đoán được những thay đổi tích cực về quan điểm và nhận thức trong sinh viên đại học và cao đẳng Trên cơ sở nghiên cứu này, Astin đã nhấn mạnh

đến yêu cầu phải sử dụng nhiều hơn nữa giáo dục hợp tác trong các trường đại học và cao

đẳng Đến năm 1996, lần đầu tiên phương pháp dạy học hợp tác được đưa vào chương trình học chính thức hàng năm của một số trường ĐH ở Mỹ

Gần đây, David và Roger Johnson thuộc trường Đại học Minnesota - Shlomo Sharan thuộc trường Đại học Tel Aviv, và Robert Slavin thuộc viện Johns Hopkins cùng với nhiều nhà nghiên cứu khác đã phát triển giáo dục hợp tác thành một trong những phương pháp dạy học hiện đại nhất trong vòng 30 năm trở lại đây nhằm phát huy tính tích cực của người học

II Về phương pháp dạy - học hợp tác

A Khái niệm và ý nghĩa của dạy-học hợp tác

1 Khái niệm

Có thể dùng các cách gọi khác nhau cho phương pháp dạy- học này, tùy góc độ xem xét

Nếu xét từ góc độ GV với hoạt động dạy học người ta hay nói ”dạy học hợp tác”, còn nếu xét từ góc độ người học sẽ là ”học tập hợp tác” Thông thường, trong các tài liệu lý luận dạy

học phương Tây, do xuất phát từ quan điểm dạy học lấy người học với hoạt động học là

trung tâm nên khái niệm ”học tập hợp tác” được dùng khá phổ biến Có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về khái niệm ”dạy học hợp tác” hay ”học tập hợp tác” Ví dụ như:

D Johnson, R Johnson & Holubec (1990): học tập hợp tác là toàn bộ những hoạt động

học tập mà học sinh thực hiện cùng nhau trong các nhóm, trong hoặc ngoài phạm vi lớp học

Có 5 đặc điểm quan trọng nhất mà mỗi một giờ học hợp tác phải đảm bảo được:

- Sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực

- ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân

- Sự tác động tương hỗ

- Các năng lực xã hội

- Đánh giá trong các nhóm

J Cooper, và các tác giả khác (1990): học tập hợp tác là một chiến lược học tập có cấu

trúc, có chỉ dẫn một cách hệ thống, được thực hiện cùng nhau trong các nhóm nhỏ, nhằm

đạt được nhiệm vụ chung

Ngoài ra, còn có nhiều định nghĩa khác về dạy-học hợp tác Tựu trung lại, có thể đưa ra

một cách hiểu toàn diện và tổng quát nhất về dạy- học hợp tác như sau: Dạy-học hợp tác là một chiến lược dạy-học tích cực, trong đó các thành viên tham gia hoạt động và học tập cùng nhau trong những nhóm nhỏ (mỗi nhóm bao gồm các thành viên có trình độ và khả năng khác nhau) nhằm mục đích phát triển sự hiểu biết và chiếm lĩnh một nội dung học tập nào đó

2 ý nghĩa của dạy học hợp tác

Dạy học hợp tác là một hình thức học tập có ”tính thích nghi cao” và phát huy được tối

đa tính tích cực của người học, thể hiện cụ thể như:

• Thúc đẩy quá trình học tập và tạo nên hiệu quả cao trong học tập khi học sinh (HS) tham gia vào các nhóm thảo luận;

• Tăng tính chủ động tư duy, sự sáng tạo và khả năng ghi nhớ của HS trong quá trình học tập;

• Tăng thêm hứng thú học tập đối với người học;

• Giúp HS phát triển các kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ;

• Nâng cao lòng tự trọng và sự tự tin của người học;

• Giúp thúc đẩy những mối quan hệ cạnh tranh mang tính tích cực trong học tập

B năm thành tố cơ bản của dạy-học hợp tác

1 Sự phụ thuộc lẫn nhau mang tính tích cực (cùng nhau thành công hay thất bại - sink or swim together)

• Nỗ lực của mỗi thành viên trong nhóm là hết sức cần thiết và không thể thiếu đối với

sự thành công của nhóm;

• Mỗi thành viên đều có một đóng góp nhất định trong nỗ lực chung của nhóm Đóng góp này xuất phát từ khả năng của mỗi người hoặc từ vai trò và trách nhiệm của người đó đối với công việc

2 Tương tác trực tiếp (tác động đến sự thành công của nhau) thông qua:

• Giải thích bằng lời nói cách thức giải quyết vấn đề;

• Chia sẻ tri thức của mình cho những người khác trong nhóm;

• Kiểm tra sự hiểu biết;

• Thảo luận các nội dung được học;

3 Trách nhiệm của cá nhân và tập thể

• Giữ cho quy mô của nhóm ở mức độ phù hợp Số lượng thành viên trong nhóm càng

ít thì trách nhiệm của cá nhân càng lớn;

• Phát bài kiểm tra riêng cho từng HS;

• Bất ngờ kiểm tra bằng cách gọi một HS nào đó lên trình bày về công việc của nhóm trước GV và toàn thể lớp;

• Quan sát từng nhóm và ghi lại mức độ thường xuyên đóng góp cho công việc của nhóm của mỗi thành viên;

• Chỉ định một thành viên trong nhóm giữ vai trò là người kiểm tra Nhiệm vụ của người kiểm tra là yêu cầu các thành viên khác trong nhóm giải thích nguyên nhân và cơ sở dẫn tới những câu trả lời của nhóm;

• Đề nghị HS dạy lại những gì đã được học cho người khác

4 Các kỹ năng giao tiếp trong nhóm nhỏ

HS cần được dạy những kỹ năng xã hội (social skills), bao gồm:

• Khả năng lãnh đạo;

• Tính quyết đoán;

• Khả năng tạo lòng tin;

• Kỹ năng giao tiếp;

• Kỹ năng giải quyết mâu thuẫn

5 Điều chỉnh nhóm

• Các thành viên trong nhóm cùng đánh giá mức độ thành công trong việc hoàn thành các mục tiêu đề ra cũng như mức độ thành công trong việc duy trì các mối quan hệ;

• Chỉ ra những công việc của từng cá nhân có ích hay không có ích đối với công việc chung;

• Xem xét khả năng thay đổi hoặc giữ nguyên những mối quan hệ hợp tác trong nhóm

C một số hoạt động trong lớp học sử dụng phương pháp dạy- học hợp tác

1 Jigsaw (ghép nhóm)

Jigsaw lần đầu tiên được sử dụng trong dạy học là vào năm 1971, tại thành phố Austin bang Texas (Mỹ) Lớp được chia thành những nhóm gồm 5 HS, mỗi thành viên trong nhóm được phân công nghiên cứu một nội dung học tập nào đó và sau đó dạy lại cho những thành viên trong nhóm Để giúp nhau trong việc học tập, những học sinh được phân công nghiên cứu cùng một nội dung sẽ cùng nhau quyết định xem những vấn đề nào quan trọng và dạy những kiến thức đó như thế nào Sau khi tiến hành trong những nhóm chuyên biệt (expert groups) như vậy, học sinh sẽ tập hợp lại theo nhóm ban đầu và cùng nhau dạy lại những kiến thức đã

được học Tiếp theo đó sẽ là công việc kiểm tra và đánh giá

2 Hình thức Nghĩ - Nhóm đôi - Chia sẻ

Loại hoạt động này bao gồm 3 bước Bước thứ nhất, mỗi cá nhân lặng yên suy nghĩ một cách độc lập về câu hỏi mà giáo viên đưa ra Bước thứ hai, học sinh chia thành nhóm

đôi và cùng nhau trao đổi ý kiến Bước thứ ba, các nhóm đôi này sẽ cùng chia sẻ câu trả lời

với các nhóm đôi khác hoặc với cả nhóm

3 ”Phỏng vấn ba bước”

Mỗi thành viên trong lớp chọn một thành viên trong nhóm khác làm ”đối tác” của mình Đầu tiên, mỗi người sẽ phỏng vấn ”đối tác” bằng cách đưa ra những câu hỏi nhằm làm sáng tỏ vấn đề Sau đó, vai trò sẽ được thay đổi Cuối cùng, các thành viên trao đổi lại những câu trả lời của ”đối tác” với cả nhóm

4 Thảo luận vòng tròn

Lớp học được phân chia thành các nhóm nhỏ từ 4 - 6 người và một người sẽ được chỉ

định làm nhiệm vụ ghi chép Một câu hỏi được đưa ra với nhiều câu trả lời và học sinh có

một khoảng thời gian nhất định để suy nghĩ về những câu trả lời đó Sau thời gian suy nghĩ (think time), các thành viên trong nhóm sẽ trao đổi câu trả lời với nhau theo hình thức vòng tròn một lượt Người ghi chép sẽ ghi lại những câu trả lời đó Người bên cạnh người ghi chép sẽ bắt đầu trước và các thành viên khác cùng nhau lần lượt đưa ra câu trả lời cho đến khi hết thời gian quy định

5 Ôn tập trong ba phút (three- minute review)

Trong suốt một cuộc thảo luận, giáo viên có thể yêu cầu tạm ngừng và cho mỗi nhóm 3 phút để nhìn lại những gì đã được thảo luận, đặt ra những câu hỏi nhằm mục đích làm sáng

tỏ vấn đề hoặc trả lời các câu hỏi

6 Đánh số

Trước hết, các nhóm gồm 4 học sinh được thành lập Mỗi thành viên trong một nhóm sẽ

được đánh số 1, 2, 3, 4 Sau đó, các câu hỏi được các nhóm cùng nhau thảo luận trả lời sao cho tất cả các thành viên đều có thể trả lời được Giáo viên gọi ra một số nào đó (ví dụ số 2)

và từng thành viên mang số 2 sẽ lần lượt đưa ra câu trả lời của mình

7 Tập thể - Nhóm đôi - Cá nhân

Ban đầu, HS tiến hành giải quyết vấn đề trong phạm vi một đội, sau đó là với một đối tác nào đó để tạo thành một nhóm đôi, và cuối cùng là một mình Hoạt động này được thiết kế nhằm mục đích khuyến khích, tạo động cơ thúc đẩy HS trong việc giải quyết thành công những vấn đề ban đầu nằm ngoài khả năng của mình Điều này dựa trên cơ sở một khái niệm đơn giản về việc học trung gian (mediated learning), nghĩa là, HS có thể làm được nhiều hơn khi

có sự giúp đỡ của các yếu tố trung gian Với việc cho phép HS giải quyết những quyết vấn

đề mà bản thân học sinh không thể thực hiện được một mình trong một nhóm rồi sau đó là với một đối tác, học sinh sẽ dần dần nhận ra rằng chúng có thể tự giải quyết các vấn đề mà ban

đầu chỉ có thể làm được với sự giúp đỡ của người khác

8 Lựa chọn những người thông thái

GV lựa chọn những HS có lượng kiến thức đủ để chia sẻ thông qua việc đặt ra các câu hỏi tương đối khó rồi để những HS đó, người thông thái (the sages), tỏa ra xung quanh lớp Sau đó, những HS còn lại từng người một đứng xung quanh một người thông thái (với điều kiện không có hai người cùng một nhóm có cùng một người thông thái) Người HS thông thái sẽ giải thích những gì họ biết, trong khi đó, những người khác sẽ lắng nghe, đặt câu hỏi, và ghi chép lại Sau đó, tất cả HS trở lại nhóm của mình và lần lượt từng người giải thích lại những gì họ vừa học được, so sánh những kiến thức đó mà không sợ trùng lặp Khi

có những ý kiến không đồng ý phát sinh, cả nhóm sẽ tiến hành thảo luận và giải quyết

9 Nhóm đôi

Lớp học được phân thành các nhóm 4 người Từng đôi một tách ra để giải quyết một nhiệm vụ được giao để sau đó có thể dạy lại đôi còn lại của nhóm Trong quá trình làm việc, các nhóm đôi cùng giải quyết chung một vấn đề có thể trao đổi và tham khảo lẫn nhau Sau đó, các nhóm đôi tập hợp lại theo nhóm ban đầu và 2 nhóm đôi sẽ tiến hành truyền lại cho nhau những gì đã học Cuối cùng, cả nhóm cùng nhìn nhận đánh giá mức độ thành công cũng như cách thức làm cho việc học tập đạt hiệu quả và chất lượng hơn

D Các điều kiện thực hiện dạy - học hợp tác có hiệu quả

Quá trình học tập hợp tác sẽ có hiệu quả khi đáp ứng được các điều kiện sau đây:

• Mục đích học tập được xác định rõ ràng;

• ý thức trách nhiệm cao của các thành viên tham gia;

• Sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực giữa các thành viên;

• Hình thành được động cơ hợp tác;

• Sự phân chia nhiệm vụ hợp lý giữa các nhóm và giữa các thành viên trong nhóm;

• Có sự phối hợp các nhiệm vụ;

• Đánh giá trong các nhóm ;

• Kỹ năng giao tiếp

Đ Tiêu chuẩn đánh giá khả năng làm việc theo nhóm

Dựa vào các ưu điểm, cách thức tiến hành và yêu cầu của hình thức làm việc trong nhóm nhỏ TS M.Ballot thuộc trung tâm tư vấn việc làm ở Massachusset đưa ra 15 tiêu chuẩn để đánh giá khả năng làm việc theo nhóm như sau:

1 Lòng tin với bạn cùng nhóm

2 Bình tĩnh tìm khả năng giải quyết tình huống trong thời gian gấp rút

3 Tôn trọng ý kiến của các thành viên trong nhóm

4 Khả năng hợp tác với các thành viên khác

5 Biết cách tổ chức công việc theo kế hoạch vạch ra

6 Khả năng làm việc dưới áp lực

7 Khả năng giao tiếp

8 Khả năng kiểm soát tình huống, nhất là các tình huống ngoài dự kiến

9 Khả năng thuyết phục người khác để bảo vệ ý kiến của mình

10 Lạc quan ngay cả khi bị ”dồn đến chân tường”

11 Trách nhiệm với công việc chung

12 Kiên trì, ngay cả khi công việc đình trệ

13 Quyết tâm đạt kết quả như mong muốn

14 Nhạy bén trong việc dự tính trước những tình huống khác nhau có thể xảy ra trong công việc và khả năng giải quyết các tình huống đó

15 Biết cách lắng nghe ý kiến người khác và khuyến khích người khác đưa ra ý kiến của riêng mình

Nếu đạt 10/15 các tiêu chuẩn trên thì bạn được đánh giá là người có kỹ năng làm việc và hợp tác theo nhóm khá tốt Dựa trên các tiêu chí này, người học có thể rút kinh nghiệm hoặc tự kiểm tra khả năng hợp tác trong nhóm của bản thân để qua đó nâng cao khả năng hợp tác và hiệu quả học tập của mình

Tài liệu tham khảo

1 http://www.edtech.kennesaw.edu/intech/cooperativelearning.htm

2 http://www.jigsaw.org

3 http://www.intime.uni.edu

4 http://www.fp.uni.edu

5 http://www.glencoe.com

Summary

The Concept of Co-Operative Learning

Nguyen Thi Phuong Hoa Co-operative Learning is a proved approach to activate learners by reaching particular learning goals in team-work The article describes the concept, its prerequisites and its advantages: e g self organization, improving of group dynamics, better learning motivation, positive learning attitude towards school lessons, fostering esteem and personal self-regulation, increase of learning results Altogether this modern learning method gives an impressive example of a sustainable and successful learning strategy, worth to be spread wheresoever it is appropriate