Việc giảng dạy quy luật phân hóa của tự nhiên theo đai cao

SocialSci., 2008,V.53,No 2,pp.121-124VI›C GIƒNG D„Y QUI LUŠT PH N HÂA °ng Duy Lñi, Bòi Thà Thanh Dung Tr÷íng ¤ihåc S÷ ph¤m H nëi Tronglîpv àa l½cõaTr¡i§t,qui luªtph¥nhâa àaîiv quiluªt ph

SocialSci., 2008,V.53,No 2,pp.121-124

VI›C GIƒNG D„Y QUI LUŠT PH…N HÂA

°ng Duy Lñi, Bòi Thà Thanh Dung

Tr÷íng ¤ihåc S÷ ph¤m H  nëi

Tronglîpv àa l½cõaTr¡i§t,qui luªtph¥nhâa àaîiv quiluªt ph¥nhâa

phiàa îil haiqui luªtph¥n hâa khæng gian cìb£n nh§t cõa c¡c th nhph¦n tü

nhi¶ncôngnh÷ c¡c thºtêng hñp tünhi¶n.N¸unh÷ quiluªt ph¥nhâa àa îiph£n

¡nhsüph¥nhâa cõatünhi¶ntheo c¡cv¾ ë¢÷ñcnhªnthùc v tr¼nhb y kh¡rã

r ng th¼ c¡c qui luªt ph¥n hâa phi àa îi, trong â câ qui luªt ph¥n hâa theo ai

caodi¹nraphùct¤p hìnnhi·u.Vi»cgi£ngd¤y quiluªtph¥nhâa cõatünhi¶ntheo

aicao trong ch÷ìng tr¼nhgi£ng d¤y àa l½ tøc§p trung håc ¸n ¤ihåc ðn÷îc ta

hi»nnay ¢÷ñc· cªp tîivîic¡c mùcënæng s¥u kh¡c nhau.Tuynhi¶n v¨nr§t

c¦n thi¸t ph£i nghi¶n cùu º câ sü hiºu bi¸t th§u ¡o v· qui luªt n y v vªndöng

nâtrong gi£ng d¤y àa l½ tünhi¶n ðc¡c c§p håc

2.1 B£n ch§t cõa qui luªt ph¥n hâa cõa tü nhi¶n theo ai

cao

Kh¡i ni»m: Qui luªt ph¥n hâa cõa tünhi¶n theo aicao l sü thay êi câqui

luªt cõa c¡c th nh ph¦n tünhi¶n v c¡c c£nh quan theo ë cao cõa àa h¼nh

Nguy¶n nh¥n:

Câ hainguy¶n nh¥nch½nh ºd¨n ¸nquiluªtph¥nhâa cõa tü nhi¶n theoaicao:

- T¡c ëng cõa nëilüc g¥y raho¤t ëng uèn n¸p t¤o nói

- Sü gi£m nhi»t ëtheo ë cao còng süthay êi cõa l÷ñng ©mv l÷ñng m÷a ð

vòng nói

Tø hainguy¶n nh¥n n y c¦n kh¯ng ành rãhai v§n· sau:

- Qui luªt n y ch¿ thº hi»n ð c¡c vòng mi·n nói,nóic ng cao th¼ biºu hi»n qui

luªt c ng rãr»t

- Câ sü kh¡c bi»t r§t cìb£n v· nguy¶n nh¥n gi£m nhi»t ë:

Theo qui luªt ph¥n hâa àa îi, nhi»t ë gi£m d¦n tø x½ch ¤o v· ph½a haicüc

cõa Tr¡i §t do gâc nhªp x¤ gi£m tø 90

o

¸n 0

o

, c¡n c¥n bùc x¤ gi£m tø trà sè

d÷ìngxuèng tràsè¥m.Sü gi£mnhi»tëtheov¾ ëdi¹nrachªm(trungb¼nh ðb¡n

c¦u B­c nhi»t ë gi£m 0,5

o

Ctr¶n méi v¾ë)

Theoquiluªtph¥n hâaaicao (phiàaîi),sügi£mnhi»tëtheoëcao l do

c¥n b¬ng bùc x¤ gi£m (m°c dò l÷ñng bùc x¤ M°t Tríi thu ÷ñc lîn, nh÷ng l÷ñng

bùc x¤ tø m°t §t m§t i cán lîn hìn) Sü gi£m nhi»t ë theo ë cao di¹n ra r§t

nhanh (nhi»t ë gi£m 0,5 - 0,6

o

C méikhi l¶n cao 100m).Ch½nh sügi£m nhi»t n y

l  nguy¶n nh¥n trücti¸p d¨n ¸n süthay êicõa c¡c th nh ph¦ntü nhi¶nv c£nh

quan M°t kh¡c, ð c¡c vòng nói, ¡p su§t khæng kh½ công gi£m theo ë cao, çng

thíi l÷ñng m÷a v ë ©mth÷íng t«ng tîi mët mùc ë nh§t ành rçimîi gi£m V¼

th¸ ch¸ ë nhi»t- ©mð ¥y di¹n bi¸n kh¡ phùc t¤p

Nhúng biºu hi»n cõa qui luªt ph¥n hâa theo ai cao:

- Ð nhúng vòng nói cao, c ng l¶ncao c¡c th nh ph¦n cõa tü nhi¶n c ng câsü

bi¸n êirã r»t: vòng nóicao câ kh½hªu m¡t v l¤nh donhi»t ë gi£m;thê nh÷ïng

bi¸n êitø §t feralitð ch¥n nói ¸n §t mòn alitnóicao; th£m thüc vªt tünhi¶n

bi¸n êitø th£mthüc vªt nhi»tîi c¥y l¡rëng th÷íngxanh ¸n th£m thüc vªtæn

îic¥yl¡kim,c¥yböith§p.V¼ th¸,c¡cc£nhquan thi¶nnhi¶n(c¡c thºtênghñptü

nhi¶n) công bi¸n êi theo, h¼nh th nh n¶n nhúng ai cao: ai røng nhi»t îi ch¥n

nói, airøng ¡ nhi»t îitr¶n nói, airøng ænîitr¶n nói,aiçng cä tr¶n nói (ð

mët sè nìi), ai inguy¶n v b«ng tuy¸t¿nh nói

- Nóic ng cao câ sèl÷ñng aicao c ng nhi·u.Sè l÷ñngai cao ðmi·n nói cán

phö thuëc v o và tr½ àa l½ cõa nói C¡c nói cao ð vòng v¾ ë th§p câ sè l÷ñng ai

cao nhi·u °c bi»t c¡c nói cao 5000 - 6000m ð vòng x½ch ¤o câ ¦y õ c¡c ai

cao (nói Kilimangiarocao 5895mðK¶nia th÷íng÷ñc chån l d¨n chùng ti¶u biºu

nh§t trong gi£ng d¤y aicao)

-ë cao cõatøng aicaotr¶n còngmët d¢y nóicâsüch¶nhl»ch giúac¡c s÷ín

nói, rã n²t nh§t ð c¡c h÷îng b­c - nam ho°c æng - t¥y Sü b§t èi xùng n y tòy

thuëc v o h÷îng phìi cõa s÷ín nói vîi tia s¡ng M°t Tríi câ c¡c gâc nhªp x¤, ch¸

ë v thíi gian chi¸u s¡ng kh¡c nhau; ho°c c¡c s÷ín ân giâvîic¡c dáng ho n l÷u

ch½nh chi phèicâc¡c °c t½nhv·nhi»t, ©mv ëênành kh¡c nhau.Trong thüct¸

h¦u nh÷ ch÷a th§y xu§thi»n tr÷íng hñp n o tr¶n còng mët d¢y nói câc¡c ai cao

song song c¡ch ·u

- Ð còng mët ë cao nh÷ng c¡c nói ð nhúng v¾ ë kh¡c nhau câ c¡c ai cao

khæng gièng nhau,t½nh ch§t trongcòng mët aicôngkh¡c nhau v câsü kh¡c bi»t

rã r»t theo mòa

- M°c dò câ nhi·u n²t t÷ìng çng v· h¼nh thùc giúa c¡c îi tü nhi¶n theo v¾

ë vîi c¡c aicao theo ëcao nh÷ng giúa chóng công câ nhúngsü kh¡c bi»t mang

t½nh b£n ch§t

+V nh ai inguy¶n tr¶n nóicao ð c¡cnóivòng v¾ ëth§p kh¡c h¯n vîi îi

 i nguy¶n v·ch¸ ëchi¸u s¡ng

+ Sü h¼nh th nh lo¤i §t mòn alit tr¶n nói cao do qu¡ tr¼nh t½ch lôy mòn v

c¡c ch§t húu cì t«ng, c¡c nguy¶n tè hâa håc câ t½nh di ëng cao d¹ bà háa tan v

di chuyºn Do â§t ð¥y kh¡c h¯n vîi§t cõa îi inguy¶n

+ C¡c aithüc vªt tünhi¶n ð vòng nóicao câ sübi¸n êinhanh châng dokh½

hªu l¤nhk±mtheo giâm¤nh,t¦ng§t mängn¶nxu§thi»nnhi·ulo ic¥ychàu l¤nh,

c¥y th§p lòn.

+ Câ sü xu§t hi»n cõa ai cao çng cä tr¶n nói v hi»n t÷ñng £o ng÷ñc c¡c

v nhaitr¶n nóidosüdi¹nbi¸nphùc t¤p cõach¸ ënhi»t-©m, i·u m ðc¡c îi

tünhi¶n theo v¾ ëkhæng th§y x£y ra

2.2 Nhúng v§n · c¦n chó þ trong vi»c gi£ng d¤y qui luªt

ph¥n hâa tü nhi¶n theo ai cao

º gi£ng d¤y tèt qui luªt ph¥n hâa tü nhi¶n theo ai cao, theo chóng ta c¦n

ph£il÷u þ tîic¡c v§n· sau:

- C¦n n­m vúng b£n ch§t cõa qui luªt º kh¯ng ành qui luªt ph¥n hâa cõa tü

nhi¶n theo ai cao ch¿ di¹n ra ð vòng nói cao Sü ph¥n hâa n y thº hi»n rã r»t ð

nhúngvòng nóicâëcao tr¶n600 -700m Vi»cx¡cành rãnguy¶n nh¥nv nhúng

biºu hi»n cõa qui luªt ph¥n hâa tü nhi¶n theo ai cao l  cì sð khoa håc công nh÷

thüc ti¹n º cung c§p nhúngki¸n thùc cì b£n v ¦y õ nh§t v· qui luªt n y Qui

luªtph¥nhâacõatünhi¶ntheoaicaoluæn°ttrongmèiquanh»mªtthi¸tkhæng

thº t¡ch ríi vîi qui luªt àa îi v c¡c qui luªt àa l½ kh¡c º hiºu s¥u s­c hìn sü

ph¥nhâa ad¤ngcõa tünhi¶n khinghi¶ncùu °ciºm cõa lîpv àal½ nâichung

(àa l½tünhi¶n ¤ic÷ìng) côngnh÷ °c iºm àa l½ tünhi¶n t¤iméiquèc gia,méi

vòng l¢nh thê nâiri¶ng

- C¦n ph¥n ành rã mùc ë cö thº khi gi£ng d¤y qui luªt n y ð méi c§p håc

Gi£ng d¤y àa l½ thüc ch§t l  gi£ng d¤y c¡c ki¸n thùc khoa håc àa l½,trong â câ

nhúng ki¸n thùc cì b£n v· c¡c qui luªt àa l½ Tuy v y, ð méi c§p håc (trung håc

v cao ¯ng, ¤i håc) c¦n x¡c ành mùc ë ki¸n thùc v nëi dung th½ch hñp, phò

hñp vîi möc ti¶u, ch÷ìng tr¼nh  o t¤o Ðn÷îc ta,ki¸n thùc v·qui luªt ph¥n hâa

tünhi¶n theo aicao ¢ ÷ñc · cªp tîi trong ch÷ìng tr¼nh v s¡ch gi¡okhoa àa

l½trung håc (lîp 7, 8, 10, 12), c¡c gi¡otr¼nh àa l½ tü nhi¶n ð c¡c tr÷íng cao ¯ng

v ¤ihåc câ gi£ng d¤y mæn àa l½ Tuy nhi¶n, trong s¡ch gi¡okhoa ch÷a thº hi»n

mët c¡ch rã r»t v câ h» thèng c¡c kh¡i ni»m, nguy¶n nh¥n, di¹n bi¸n cõa qui luªt

n y theo c¡c mùc ë tø d¹ ¸n khâ, tøìn gi£n ¸n phùc t¤p C¡c gi¡o tr¼nh àa

l½tü nhi¶n ð tr÷íng cao ¯ng v ¤i håc công ch÷a câ nhúng ph¥n t½ch s¥u s­c v

rã r ng v· nguy¶n nh¥n, biºu hi»n º thº hi»n rã b£n ch§t qui luªt ph¥n hâa cõa

tü nhi¶n theo ai cao, thi¸u nhúng so s¡nh vîi qui luªt ph¥n hâa àa îi v quan

trånghìn l  mèiquan h» giúa c¡c qui luªt àa îi

-C¦ncâsüli¶nh» vîithücti¹n Vi»tNamkhigi£ng d¤yquiluªt n y.Mëti·u

r§t thuªn lñi èi vîi chóng ta l  tü nhi¶n Vi»t Nam câ nhi·u çi nói, nhúng biºu

hi»n cõa qui luªt ph¥n hâa tü nhi¶n theo aicao rãr ng Nhi·u cæng tr¼nh nghi¶n

cùu v· sü ph¥n hâa tü nhi¶n theo ai cao cõa c¡c th nh ph¦n tü nhi¶n (kh½ hªu,

§t, th£mthüc vªt), cõa c¡c h» sinh th¡i công nh÷ c¡c aicao àa l½ ¢÷ñcph¥n

bè.Cán r§tnhi·u v§n· cö thº v· l½luªncông nh÷thüc ti¹n °t raang c¦n ÷ñc

ti¸p töc nghi¶n cùu nh÷ sè l÷ñng v ranh giîi cõa c¡c ai cao, °c iºm cõa méi

ai, vi»c khai th¡c sû döng c¡c i·u ki»n tünhi¶n v t i nguy¶n thi¶n nhi¶n ð c¡c

ai cao Li¶n h» vîi thüc ti¹n Vi»t Nam s³ l m cho vi»c gi£ng d¤y qui luªt n y

trðn¶n sinh ëng, h§p d¨n v câ hi»u qu£hìn

- Do °c thò cõa mæn håc àa l½, c¦n câ sü minh håa trüc quan khi gi£ng d¤y

quiluªt ph¥nhâatünhi¶ntheoaicao (tr¶nTr¡i§t,ðc¡cn÷îcv n÷îcta)b¬ng

c¡c sì ç, biºu ç, b£ng sèli»u, h¼nh £nh

Trong i·u ki»n cho ph²p, câ thº tê chùc c¡c cuëc tham quan, thüc tªp, thüc

àa cho sinh vi¶n àa l½ tîi c¡c vòng nói cao m  ti¶u biºu nh§t l  d¢y Ho ng Li¶n

Sìn hòng v¾ vîi ¿nh Phan-xi-p«ng 3143m ÷ñc m»nh danh l  nâc nh  cõa æng

D÷ìng, mët àa iºm l½ t÷ðng º håc tªp, nghi¶n cùu v· qui luªt ph¥n hâa cõa tü

nhi¶n theo aicao ð n÷îc ta

Sü ph¥n hâa cõa tü nhi¶n theo ë cao l  mët qui luªt quan trång cõa àa l½tü

nhi¶n Sü ph¥n hâa n y ÷ñc biºu hi»n thæng qua c¡c th nhph¦n tünhi¶n, m rã

n²t nh§t l  kh½ hªu Sü ph¥n hâa cõa tünhi¶n theo aicao cânhi·u i·u t÷ìngtü

nh÷ sü ph¥n hâa cõa c¡c îi tü nhi¶n theo v¾ ë Tuy v y, v· nguy¶n nh¥n câ sü

kh¡c bi»ttrongb£n ch§t ÐVi»tNamcâbaaicao.Ngo isüphöthuëcv oëcao

àa h¼nh, c¡c ain y cán phö thuëc ch°t ch³ v o và tr½ àa l½, h÷îng s÷ín ân giâ,

h÷îng phìi v c§u t¤o àa ch§t

T€I LI›U THAM KHƒO

[1]Nguy¹n KimCh÷ìng, °ngDuy Lñiv nnk,2006 T i li»u bçi d÷ïng th÷íng

xuy¶n gi¡ovi¶ntrunghåc phê thæng(chukýIII, 2004-2007).Nxb¤ihåcS÷ ph¤m

H  Nëi

[2] Nguy¹n D÷ñc(Têng ch bi¶n) 2005 àal½ 7.Nxb Gi¡odöc, H  Nëi

[3] Nguy¹n D÷ñc(Têng ch bi¶n) 2004 àal½ 8.Nxb Gi¡odöc, H  Nëi

[4] Vô Tü Lªp 1999.àa l½ tü nhi¶n Vi»t Nam Nxb Gi¡odöc, H  Nëi

[5] Nguy¹n Th¸ Thæn, 2007 àa l½ sinh th¡i mæi tr÷íng Nxb Khoa håc v Kÿ

thuªt, H  Nëi

[6]L¶Thæng (Têng ch bi¶n), 2006.àa l½ 10 (bë n¥ngcao).Nxb Gi¡odöc, H 

Nëi

ASTRACT

Teaching the law of natural classifications according to heights

The law of natural classifications according to heights is an important law of

spartialclassificationsnotonlytonaturalcomponentsbutalsotoentitiesof natural

complex The article mentioned the nature of the law from the views of concept,

cause and representation It also raises detailed points in teaching of this law to

studentsathigh-schoolsaswellasthoseatcollegesanduniversities