KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH, KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THUỶ, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI LỚP 10 THPT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC VŨ THỊ ÁNH KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH, KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THUỶ,

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

VŨ THỊ ÁNH

KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH, KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THUỶ,

CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI LỚP 10 THPT

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học lịch sử

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Quốc Pháp

SƠN LA, NĂM 2014

LỜI CẢM ƠN

Hoàn thành khoá luận này, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới

thầy giáo ThS Nguyễn Quốc Pháp đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình

thực hiện khoá luận

Nhân dịp này, tôi cũng gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới toàn thể các thầy, cô trong khoa Sử - Địa Trường Đại học Tây Bắc: các thầy cô giáo, các

em học sinh của trường THPT: Thuận Châu, Tông Lệnh, Chu Văn Thịnh, Yên Châu, Bình Lư, Mai Sơn

Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể sinh viên lớp K51 ĐHSP Lịch sử

đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện để tôi hoàn thành khoá luận này

Sơn La, Tháng 5 năm 2014

Tác giả

Vũ Thị Ánh

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG KHOÁ LUẬN

ĐDTQ Đồ dùng trực quan

PPDH Phương pháp dạy học PPDHLS Phương pháp dạy học lịch sử CNTT Công nghệ thong tin

M PowerPoint Microsoft PowerPoint THPT Trung học phổ thông BGĐT Bài giảng điện tử

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc của khoá luận 5

CHƯƠNG 1 KHAI THÁC KÊNH HÌNH THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH – CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Cơ sở lí luận 6

1.1.1 Quan niệm về kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử Kênh hình…….…6

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của việc khai thác kênh hình trong SGK đối với việc phát triển năng lực HS 7

1.1.2.1 Vai trò 7

1.1.2.2 Ý nghĩa 8

1.1.3 Vấn đề phát triển năng lực HS trong dạy học lịch sử 10

1.1.3.1.Vai trò bộ môn 10

1.1.3.2 Phương pháp khai thác kênh hình trong SGK theo hướng phát triển năng lực HS 13

2.1 Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông 14

2.1.1 Kết quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông 14

2.1.2 Tồn tại trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 15

2.1.3 Nguyên nhân 16

2.1.4 Kết quả điều tra 17

CHƯƠNG 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THUỶ, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI, SGK LỚP 10 THPT VÀ NHỮNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ 21

2.1 Vị trí, mục tiêu 21

2.1.1 Vị trí 21 2.1.2 Mục tiêu 21 2.2 Nội dung 22 2.3 Hệ thống kênh hình trong phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT (chương trình chuẩn) 23 2.4 Những yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử 25

CHƯƠNG 3 KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI NGUYÊN THUỶ, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI LỚP 10 THPT 28

3.1 Những yêu cầu đối với việc khai thác kênh hình trong dạy học Lịch sử 28 3.2 Sử dụng kênh hình kết hợp miêu tả, phân tích nhằm phát triển năng lực tri giác, ghi nhớ, tái hiện và trí tưởng tượng của học sinh 29 3.3 Sử dụng kênh hình kết hợp với câu hỏi nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh 33 3.4 Sử dụng kênh hình kết hợp với câu hỏi, bài tập nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức cho học sinh 37

KẾT LUẬN 43 TÀI LIỆU THAM KHẢO 45 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhà văn Nga Tecnưsiepxki đã từng viết: “có thể không biết, không cảm

thấy say mê học môn Toán, tiếng Hi Lạp hoặc La Tinh, Hoá Học; có thể không biết hàng nghìn khoa học khác nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích Lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ về trí tuệ ” Vai trò của bộ môn lịch sử từ lâu đã được khẳng định góp phần quan trọng

vào thực hiện mục tiêu giáo dục đào tạo thế hệ trẻ

Khác với nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức lịch sử mang tính quá khứ, tính không lặp lại,… chúng ta không thể tri giác trực tiếp các sự kiện, hiện tượng lịch sử, vì thế bên cạnh kênh chữ thì kênh hình cũng giữ vai trò to lớn:

Kênh hình là một bộ phận quan trọng của sách giáo khoa (SGK) lịch sử,

là một trong những nguồn cung cấp kiến thức cơ bản cho học sinh (HS) trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Kênh hình trong sách giáo khoa được thiết

kế phù hợp với mục tiêu dạy học bộ môn, đảm bảo tính khoa học và tính sư phạm

Kênh hình được xem là cầu nối giữa hiện tại và quá khứ; là cơ sở giúp khôi phục bức tranh quá khứ một cách chân thực và sinh động Khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông không chỉ góp phần cụ thể hoá, khắc sâu sự kiện, giúp học sinh khám phá được bản chất của lịch sử mà còn thực hiện tốt chức năng giáo dục học sinh đặc biệt là nhiệm vụ phát triển các năng lực cho các em Khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh cũng được xem là một biện pháp nhằm đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay cho thấy, giáo viên còn có những nhận thức sai lầm về vị trí, vai trò của kênh hình trong sách giáo khoa Giáo viên không khai thác hiệu quả hệ thống kênh hình Đặc biệt, không chú ý đúng mức tác dụng phát triển năng lực học sinh trong khai thác và sử dụng kênh hình Đó là một trong những nguyên nhân quan để lại

nhiều bức xúc trong dư luận xã hội

Phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại là nội dung đầu tiên

trong chương trình lịch sử lớp 10 THPT Phần này phản ánh một khoảng thời gian dài nhất trong tiến trình phát triển lịch sử nhân loại Nội dung mang tính khái quát cao, hàm chứa nhiều vấn đề có tính nguyên lí, phản ánh quy luật chung, khó dạy, khó tiếp nhận Dạy học tốt phần này là cơ sở để học sinh học được lịch sử ở bậc THPT Một trong những nguyên tắc để dạy tốt phần này là giáo viên khai thác hiệu quả hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh

Vấn đề đặt ra là làm thế nào giúp giáo viên nhận thức đúng về vai trò của việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa, nắm vững nội dung, phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh; góp phần đổi mới phương pháp nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

Trên đây là những lí do chúng tôi lựa chọn đề tài: “Khai thác kênh hình

trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh, khi dạy học phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại lớp 10 THPT”, làm khoá luận

tốt nghiệp đại học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

I.A.Ilinna trong cuốn “ Giáo dục học ” tập 2, NXBGD, Hà Nội,1973 đã

đưa ra một số biện pháp như: phương pháp làm việc với sách giáo khoa, phương pháp luyện tập, ôn tập, đặc biệt chú trọng phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” tập I, II do Giáo sư Phan

Ngọc Liên chủ biên, NXB ĐHSP, 2010, đã nêu lên những lí luận cơ bản về khái niệm, vị trí, vai trò cũng như phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh

Cuốn “Kênh hình trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” tập I, GS

TS Nguyễn Thị Côi đã đề cập khá chi tiết về vai trò của các loại kênh hình, nó giúp học sinh “làm việc” với sách giáo khoa trên cơ sở phát huy tính tích cực, thông minh, sáng tạo, chứ không phải là phần minh hoạ để các em “giải khuây”

hay trang bị “nhồi nhét”, “chất đống” trong sách giáo khoa Trong công trình này cũng đã đề cập đến cách khai thác kênh hình trong sách giáo khoa ở trường phổ thông và tiến hành khai thác một số kênh hình trong sách giáo khoa thuộc

phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại

GS.TS Nguyễn Thị Côi trong bài viết “Tầm quan trọng của phương pháp

dạy học nêu vấn đề trong dạy học của việc sử dụng sơ đồ, tranh ảnh” đã khẳng

định việc khai thác kênh hình là biện pháp hữu hiệu để tạo ra tình huống có vấn

đề nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

GS.TS Phan Ngọc Liên đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử “Lấy học

sinh làm trung tâm ” NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 1996 Tác giả đã đề cập

đến việc tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan trong đó có kênh hình trong sách giáo khoa làm cho bài học lịch sử được tái hiện cụ thể, chi tiết, sinh động

Như vậy, việc khai thác kênh hình trong dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh đã được các nhà giáo dục, giáo dục lịch sử cả trong và ngoài nước đặc biệt coi trọng Tuy nhiên, những tài liệu nêu trên mới chỉ đề cập một cách khái quát về lí luận nói chung mà chưa đi sâu vào các biện pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh ở từng phần, từng chương, từng bài cụ thể Việc nghiên cứu, ứng dụng cụ thể vào

đề tài: “Khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng

lực học sinh, khi dạy học phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT” thì chưa có tác giả nào đề cập đến Chính vì vậy, tôi lựa chọn đề

tài này làm hướng nghiên cứu của mình

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Từ việc làm rõ cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn, khoá luận đi vào đề xuất các biện pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng

lực học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử thế giới nguyên

thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT nói riêng, nâng cao chất lượng, hiệu quả

dạy học lịch sử nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên đề tài phải giải quyết các nhiệm vụ sau:

Nghiên cứu lí luận chung của các công trình giáo dục học

Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ,

cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT

Điều tra thực tiễn về việc khai thác và sử dụng kênh hình trong dạy học

phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT

Đề xuất các biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học phần Lịch sử thế

giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT

Thực nghiệm về việc khai thác kênh hình trong dạy học Lịch sử thế giới

nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại

4 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là quá trình khai thác kênh hình trong sách giáo

khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh khi dạy học phần Lịch sử thế giới

nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp 10 THPT

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu khoa học nói chung: nghiên cứu tài liệu, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu… Đề tài còn sử dụng hai phương pháp chủ đạo là phương pháp điều tra và phương pháp thực nghiệm

Phương pháp điều tra: các hoạt động dự giờ, phiếu điều tra… để nắm được thực tiễn của công tác khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường phổ thông hiện nay

Phương pháp thực nghiệm: thực hành khai thác kênh hình theo hướng phát triển

năng lực học sinh khi dạy học phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung

đại, lớp 10 THPT

6 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của khoá luận gồm ba chương:

Chương 1 Khai thác kênh hình theo hướng phát triển năng lực học

sinh – cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Mục tiêu, nội dung phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ

đại và trung đại, lớp 10 THPT và những yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử

Chương 3 khai thác kênh hình theo hướng phát triển năng lực học

sinh khi dạy học phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại, lớp

10 TH

CHƯƠNG 1

KHAI THÁC KÊNH HÌNH THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

HỌC SINH – CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử

Kênh hình bao gồm những ảnh chụp, tranh vẽ, hình ảnh, sơ đồ, đồ thị…Theo quan điểm có tính chất cổ điển song có tính sư phạm của việc biên soạn và sử dụng sách giáo khoa (sách giáo khoa gồm hai phần: bài viết và cơ chế sư phạm) Theo quan điểm này kênh hình là một bộ phận của cơ chế sư phạm Còn theo quan niệm phổ biến thì kênh hình là một bộ phận tương đương với phần bài viết (theo quan điểm sách giáo khoa gồm phần kênh chữ và kênh

hình)

Phân loại kênh hình trong sách giáo khoa:

Theo chức năng kênh hình chia thành 4 loại chính:

+ Loại minh hoạ, để cụ thể hoá nội dung sự kiện quan trọng Loại này thường được ghi kèm những yêu cầu và hướng dẫn thực hiện

+ Loại cung cấp thông tin, thường không có chú thích tuy nhiên có thể chú thích ngắn gọn để HS tìm hiểu nội dung của sự kiện mà không diễn tả thành văn

+ Loại vừa cung cấp thông tin vừa minh hoạ cho kênh chữ có lời hướng dẫn khai thác, sử dụng thông tin

+ Loại dùng để rèn luyện kĩ năng thực hành, kiểm tra kiến thức Loại này thường kèm theo câu hỏi và hướng dẫn sử dụng

Theo hình thức kênh hình gồm các loại sau:

+ Sơ đồ, đồ thị: phản ánh tiến trình phát triển của một sự kiện, hiện tượng + Lược đồ Lịch sử: Thường là diễn tả không gian, diễn biến của một sự kiện, hiện tượng Lịch sử nào đó

+ Tranh ảnh Lịch sử gồm:

Tranh, ảnh lịch sử phản ánh các hiện tượng lịch sử và hiện tượng xã hội

Tranh, ảnh ịch sử về chân dung các nhân vật lịch sử

Tranh, ảnh lịch sử về các di tích lịch sử và không gian lịch sử

sự vật, đồng thời phát triển tư duy, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm

Đồ dùng trực quan gồm nhiều loại: hiện vật, tranh ảnh, sơ đồ, đồ thị, niên biểu…Trong các đồ dùng trực quan kênh hình trong sách giáo khoa đảm bảo đầy đủ các yêu cầu: tính khoa học, tính sư phạm và hấp dẫn… Và hiện nay sách giáo khoa lịch sử trong điều kiện kinh tế, kĩ thuật, mĩ thuật… đã giành cho kênh hình một tỉ lệ đáng kể

Kênh hình trong SGK có vai trò to lớn đối với việc phát triển năng lực học sinh:

Kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ sử dụng trong khi trình bày kiến thức mới mà cả khi ôn tập, tổng kết, kiểm tra, hoạt động ngoại khoá và thực hành Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử có chức năng chủ yếu nhằm đa dạng nguồn kiến thức, tạo hình ảnh giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách sinh động, làm bài giảng lịch sử bớt khô khan và thêm hấp dẫn

Kênh hình là một phương tiện trực quan trong dạy học lịch sử Sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử có ý nghĩa lớn trong việc bồi dưỡng kiến thức cho học sinh Do tính quá khứ của lịch sử quy định nên học sinh không thể tri giác, quan sát các sự kiện hiện tượng lịch sử đang học Do đó để tạo biểu tượng lịch sử chân thực, để dựng lại bức tranh quá khứ một cách sinh động thì ngoài lời giảng của giáo viên phải có phương tiện trực quan mà phổ biến nhất hiện nay vẫn là kênh hình trong sách giáo khoa Trong sách giáo khoa lịch sử kênh hình bao giờ cũng phải gắn liền với nội dung bài viết.Nội dung bài viết là

cơ sở để hiểu kênh hình, ngược lại kênh hình lại làm phong phú, sâu sắc thêm kiến thức bài viết

Kênh hình trong sách giáo khoa cón có vai trò quan trọng trong việc giáo dục thái độ, tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho học sinh Qua khai thác kênh hình trong sách giáo khoa còn có tác dụng truyền cảm mạnh mẽ, bồi dưỡng cho học sinh những quan điểm và cảm xúc thẩm mĩ

Bên cạnh đó kênh hình còn có ý nghĩa to lớn đối với việc phát triển năng lực học sinh như: kĩ năng quan sát, trí tưởng tượng, phân tích, đánh giá và năng lực tư duy ngôn ngữ Qua sử dụng kênh hình học sinh cũng dần trở nên năng động, tự tin, linh hoạt trước tập thể và ngày càng làm chủ kiến thức của mình Như vậy việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp hữu hiệu nằm trong tổng thể các biện pháp nhằm phát triển các năng lực học sinh, nâng cao chất lượng, hoàn thành mục tiêu dạy học bộ môn

1.1.2.2 Ý nghĩa

Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ

Kiến thức: Kênh hình trong SGK góp phần quan trọng trong việc tái hiện

sự kiện, tạo biểu tượng, củng cố, khắc sâu kiến thức

Ví dụ: Khi dạy học Bài 3: Các quốc gia cổ đại phương Đông, mục 3: Xã

hội cổ đại phương Đông, giáo viên hướng dẫn HS quan sát hình 2 “Tranh khắc trên tường hầm mộ ở Tebơ ( Ai Cập )thế kỉ XV TCN ”, kết hợp với việc miêu tả

và tường thuật: Tebơ là thành phố cổ ở Ai Cập nằm ở hai bên bờ sông Nin cách Cairô khoảng 750 km về phía Nam Bức tranh phản ánh cuộc sống thịnh vượng hạnh phúc của tầng lớp quý tộc Ai Cập thời kì này Những người Ai Cập giàu có đang ngồi ăn uống tiệc tùng được các nữ nô lệ phục vụ thức ăn, đồ uống, múa hát Qua bức tranh còn cho thấy sự phân hoá sâu sắc trong xã hội Ai Cập cổ đại,

xã hội có giai cấp đầu tiên của loài người Như vậy, qua việc khai thác và sử dụng hình ảnh trên đã giúp học sinh có biểu tượng chính xác về hình ảnh xã hội

Ai Cập cổ đại

Kênh hình trong sách giáo khoa giúp học sinh nắm vững bản chất lịch sử

thông qua việc hình thành khái niệm, rút ra quy luật

Ví dụ, khi dạy học Bài 1, mục 1: Sự xuất hiện loài người và đời sống bầy

người nguyên thuỷ, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình 1“người tối cổ ”

trong sách giáo khoa và định hướng nội dung bức tranh cho học sinh: Người tối

cổ trán còn thấp, hẹp và lật ra sau, u mày nồi cao, hàm răng trên và cằm nhô ra phía trước Hộp sọ còn dẹt nhưng dung tích sọ đã lớn, đã hình thành trung tâm phát tiếng nói trong não, đã biết chế tạo công cụ lao động Hai chi trước dùng để cầm nắm, hai chi sau dùng để đi Qua đó hình thành khái niệm người tối cổ cho học sinh

Kênh hình trong sách giáo khoa giúp hệ thống hoá kiến thức, kiểm tra, đánh giá học sinh

Ví dụ, khi dạy học Bài 4, mục 4: Từ thị quốc đến đế quốc cổ đại, giáo

viên sử dụng hình 8 “lược đồ đế quốc Rôma thời cổ đại ” để nói về lãnh thổ và

quá trình bành trướng của đế quốc Rôma Sau khi giới thiệu những kí hiệu trên lược đồ giáo viên yêu cầu học sinh theo dõi kết hợp với việc trả lời câu hỏi: Qúa trình bành trướng lãnh thổ của đế quốc Rôma diễn ra như thế nào?

Kĩ năng: Qua việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa đã rèn cho

học sinh các năng lực nhận thức: tri giác, kĩ năng quan sát, trí tưởng tượng, năng lực tư duy ngôn ngữ

Ví dụ: khi dạy học Bài 5, mục 4: Văn hoá Trung Quốc thời phong kiến

Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 14 “Vạn lí trường thành” trong sách

giáo khoa để giúp học sinh thấy được nét đặc sắc của kiến trúc phong kiến ở Trung Quốc Sau đó, giáo viên nêu câu hỏi: Em hãy miêu tả khái quát về Vạn lí trường thành? Qua đó, phát huy trí tưởng tượng và khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ của học sinh

Việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa góp phần quan trọng trong việc bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá

và hệ thống hoá các sự kiện lịch sử

Ví dụ: khi dạy học Bài 6, mục 1: “Thời kì các quốc gia đầu tiên”, giáo

viên sử dụng hình 16 “lược đồ Ấn Độ thời cổ đại” và hướng dẫn học sinh quan

sát và khai thác thông tin trên lược đồ Qua đó giúp học sinh nắm được vị trí địa

lí, sự hình thành và phát triển của vương triều Môrya, đặc biệt dưới thời vua

Asôca Đồng thời, phát triển cho học sinh các năng lực tư duy

Thông qua khai thác kênh hình trong sách giáo khoa rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hành bộ môn, làm việc với đồ dùng trực quan

Ví dụ: Khi dạy học Bài 11, mục 1: “Những cuộc phát kiến địa lí”, giáo

viên hướng dẫn học sinh quan sát hình 27 “lược đồ những cuộc phát kiến địa

lí”, xác định những kí hiệu trên lược đồ Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh lên

bảng chỉ hướng đi của các cuộc phát kiến địa lí Qua đó rèn luyện cho học sinh

kĩ năng làm việc với lược đồ

Thái độ: Khai thác kênh hình trong sách giáo khoa góp phần bồi dưỡng

cho học sinh quan điểm cuả chủ nghĩa duy vật lịch sử và cảm xúc thẩm mĩ Hình thành cho HS thế giới quan khoa học.Phát huy thái độ học tập tích cực của học sinh

Như vậy, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là một biện pháp hữu hiệu nằm trong tổng thể các biện pháp nhằm phát triển các năng lực học sinh, nâng cao chất lượng, hoàn thành mục tiêu dạy học bộ môn

1.1.3 Vấn đề phát triển năng lực HS trong dạy học lịch sử

1.1.3.1.Vai trò bộ môn

Khi nói về tầm quan trọng của giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định:

“Vì hạnh phúc mười năm trồng cây

Vì hạnh phúc trăm năm trồng người”

Câu nói bất hủ của chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định vai trò to lớn của

sự nghiệp giáo dục trong sự tồn tại và phát triển của xã hội

Trong giai đoạn hiện nay, mục tiêu giáo dục là xây dựng nên những con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Để đạt được mục tiêu trên mỗi môn học có vị trí và vai trò nhất định Trong đó môn Lịch sử có ưu thế quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, đạo đức, hình thành thế giới quan cho thế hệ trẻ Cũng như những môn khoa học khác môn lịch sử có ba nhiệm vụ cơ bản: giáo dưỡng, giáo

dục và phát triển

Vai trò giáo dƣỡng:

Môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử trên cơ sở cung cấp, phát triển nội dung kiến thức đã học ở THCS, hợp thành nội dung giáo dục ở bậc THPT bao gồm: sự kiện lịch sử cơ bản, các khái niệm, thuật ngữ, tên người, tên đất, niên đại, những hiểu biết về quan điểm lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh

Vai trò giáo dục:

Tất cả những môn học từ tự nhiên đến xã hội ở mức độ khác nhau đều góp phần vào việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh Ví dụ môn Địa lí dạy cho học sinh hiểu rõ đất nước mình để tăng thêm lòng yêu tổ quốc, yêu quê hương, nâng cao trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên Văn học giúp học sinh hiểu những giá trị để càng yêu quý con người, dân tộc và văn hoá Việt Nam

Song bộ môn Lịch sử có những ưu thế riêng mà không môn nào có được trong giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, thẩm mĩ cho học sinh

Những con người và việc làm quá khứ sẽ có sức thuyết phục, có sự dung cảm mạnh mẽ với thế hệ trẻ Những tấm gương anh dũng tuyệt vời của các chiến

sĩ đấu tranh và hi sinh cho độc lập tự do của Tổ quốc đều nêu dương co học sinh học tập, suy nghĩ về trách nhiệm của mình đối với đất nước Sự tàn ác, dã man của bè lũ cướp nước và bán nước gây cho học sinh sự căm phẫn mạnh mẽ Cảnh sống lầm than và sự đấu tranh quật khởi của những người nghèo khổ, những số phận bị áp bức của các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc sẽ khơi dậy cho học sinh

sự đồng cảm, đồng tình sâu sắc

Lịch sử không chỉ giáo dục cho học sinh lòng yêu ghét trong đấu tranh giai cấp, sự căm thù, chủ ngĩa anh hùng cách mạng mà còn bồi dưỡng cho học sinh biết yêu quý trân trọng lao động, yêu cái đẹp, có óc thẩm mĩ, biết cách ứng

xử đúng đắn trong cuộc sống

Lịch sử còn góp phần quan trọng trong việc giáo dục tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh,

tiến bộ xã hội, hoà bình, dân chủ.Giáo dục niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc, dù trong tiến trình lịch sử có những bước quanh co khúc khuỷu, tạm thời thụt lùi hay dừng lại

Như vậy, tác dụng giáo dục của môn Lịch sử ở trường THPT là giáo dục trí tuệ, tư tưởng, chính trị, tình cảm, đạo đức Môn Lịch sử còn góp phần quan trọng vào việc giáo dục lí tưởng cho thế hệ trẻ

Vai trò phát triển:

Bộ môn Lịch sử rèn cho học sinh năng lực tư duy và thực hành trên cơ sở hoàn chỉnh và nâng cao những năng lực đã được hình thành ở trường THCS Cụ thể là:

Thứ nhất: Bồi dưỡng học sinh tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động, biết đánh giá, phân tích, liên hệ

Thứ hai: Bồi dưỡng kĩ năng học tập, thực hành bộ môn như sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, khả năng trình bày nói và viết, làm và sử dụng một số đồ dùng trực quan nhất là loại đồ dùng trực quan quy ước, những hoạt động ngoại khoá của môn học

Thứ ba: Vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống hiện nay

Tóm lại, các mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT đã nêu trên có mối quan hệ mật thiết với nhau Trước tiên là cung cấp những kiến thức cơ bản, có

hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người; trên

cơ sở đó giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; rèn luyện năng lực tư duy và thực hành; thực hiện một cách hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để đạt được mục tiêu dạy học một cách nhanh hơn hiệu quả hơn? Góp phần thực hiện các mục tiêu nêu trên có nhiều yếu tố chi phối, tác động: sự quan tâm của xã hội với môn Lịch sử, sự đầu tư trang thiết bị dạy học lịch sử Song yếu tố quyết định là vấn đề phương pháp dạy học của thầy

và trò.Thực tế, gần đây liên tục có những hội thảo về đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, trong đó các nhà giáo dục lịch sử khá quan tâm đến phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan bao gồm cả việc khai thác kênh hình trong sách giáo

khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh Thiết nghĩ việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh là mang tính khả thi và cần thiết

1.1.3.2 Phương pháp khai thác kênh hình trong SGK theo hướng phát triển năng lực HS

Kênh hình trong sách giáo khoa chủ yếu gồm tranh ảnh lịch sử và các lược đồ lịch sử Để khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh cần kết hợp có hiệu quả nhiều phương pháp dạy học

khác nhau:

Khai thác kênh hình kết hợp miêu tả, phân tích, nhằm phát triển năng lực tri giác, ghi nhớ, tái hiện và trí tưởng tượng của học sinh Miêu tả, phân tích là

phương pháp cụ thể trong nhóm phương pháp thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử

Là việc sử dụng lời văn giàu hình ảnh ngôn ngữ trong sáng, gợi cảm sẽ dẫn dắt

học sinh “trở về” với quá khứ lịch sử, tạo được một biểu tượng rõ ràng, cụ thể

về một nhân vật, một biến cố, hiện tượng lịch sử… để làm nổi bật những đặc điểm chính, dấu hiệu mang tính bản chất của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch

sử đó Qua đó rèn luyện cho học sinh năng lực tri giác, ghi nhớ, tái hiện và trí tưởng tượng của học sinh

Ví dụ: Khi dạy học Bài 5, mục 4: “Văn hoá Trung Quốc thời phong kiến”

xong Để củng cố, khắc sâu kiến thức cho học sinh những đặc sắc về nghệ thuật tạo tượng của Trung Quốc đạt tới trình độ kĩ xảo giáo viên hướng dẫn học sinh

quan sát hình ảnh “Tượng phật bằng ngọc thạch trong cung điện được tạc từ

một khối ngọc thạch trắng và được khảm đá quý” Sau đó, giáo viên miêu tả:

Bức tượng phật mang một phong cách, một vẻ đẹp rất Trung Hoa Tượng phật được làm từ ngọc thạch- một thứ vật liệu vô cùng quý giá Sự cân đối, hài hoà, trang nhã của bức tượng cho thấy nghệ thuật tạc tượng phật của người Trung Hoa đã đạt đến mức độ tinh xảo Đây không phải tượng phật trong chùa mà là tượng phật trong cung điện Điều đó cho thấy đạo phật được thịnh hành ở Trung Quốc, nó không chỉ được truyền bá rộng rãi trong nhân dân mà còn đi vào trong đời sống của vua quan quý tộc

Các nhà vua đầu đời Bắc Tống rất tôn sùng phật giáo, cho xây chùa, tạc tượng, in kinh và tiếp tục cử các nhà sư đi tìm hiểu đạo phật ở Ấn Độ

Khai thác kênh hình kết hợp với câu hỏi nêu vấn đề gợi mở nhằm phát triển năng lực tư duy cho học sinh Cùng với các biện pháp miêu tả, phân tích,

khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa giáo viên cần đưa ra các câu hỏi gợi mở để kích thích suy nghĩ của các em và câu hỏi đó phải hướng vào nội dung kênh hình chứa đựng Đó sẽ là biện pháp hữu hiệu trên con đường hình thành kiến thức, phát triển năng lực tư duy cho học sinh

Ví dụ: Khi dạy học Bài 10, mục 2: “Xã hội phong kiến Tây Âu”, giáo viên

cho học sinh quan sát và tổ chức khai thác nội dung hình ảnh “Lâu đài và thành

quách kiên cố của lãnh chúa” Giáo viên cho học sinh quan sát kĩ kênh hình,

sau đó giáo viên gợi ý câu hỏi để học sinh trao đổi: Quy mô lãnh địa phong kiến như thế nào? Theo em những ai được sống trong lãnh địa này? Lãnh địa thường được xây dựng ở địa hình như thế nào? Những bức tường thành và tháp canh được xây dựng để làm gì? Thông qua các câu hỏi gợi mở trên giúp học sinh có những biểu tượng chính xác về lãnh địa phong kiến, phát triển các năng lực tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá …

Tổ chức cho học sinh tự xây dựng kênh hình nhằm phát triển năng lực thực hành bộ môn

Như vậy, một số biện pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh là những biện pháp hữu hiệu Nếu sử dụng một cách hợp lí khoa học sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

2.1 Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông

2.1.1 Kết quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Việc nâng cao chất lượng dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là

mục tiêu phấn đấu của giáo viên trong nhà trường hiện nay Nó là kết quả của sự suy nghĩ, tìm tòi lớn về sư phạm, là kết quả của những nguyên lí khoa học và nghệ thuật sư phạm Việc dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

đã và đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của toàn xã hội, một phần xuất phát

từ tầm quan trọng đặc biệt của bộ môn đối với tương lai phát triển của đất nước;

một phần bởi thực trạng của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông trong thời gian qua đã đạt được những thành tựu nhất định:

Nội dung chương trình luôn được điều chỉnh, bổ sung, cập nhật, bắt kịp với sự phát triển của khoa học Lịch sử

Nhiều giáo viên lịch sử đã tìm tòi, nghiên cứu và áp dụng các phương pháp, phương tiện dạy học mới để tạo hứng thú học tập lịch sử cho học sinh

Hàng năm nhiều cuộc thi lịch sử được tổ chức như: thi olimpic lịch sử, thi học sinh giỏi môn Lịch sử các cấp… đem lại thành công to lớn, phát hiện ra nhiều nhân tài cho Đất nước

Nhiều cuộc thi tìm hiểu lịch sử được phát động trên các phương tiện thông tin đại chúng thu hút được sự quan tâm tham gia và hưởng ứng của đông đảo quần chúng

Những thành tựu đã đạt được như trên là do:

Đảng ta coi trọng sự nghiệp giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu

Do vậy, Đảng và Nhà nước ta đã đầu tư rất lớn cho sự nghiệp giáo dục

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp “xã hội hoá giáo dục”, coi sự nghiệp giáo dục là của toàn dân và toàn xã hội Sự đóng góp và ủng hộ của toàn dân là sức mạnh to lớn, bảo đảm sự phát triển lâu dài, bền vững

và mạnh mẽ

2.1.2 Tồn tại trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế, giáo dục cần đào tạo đội ngũ nhân lực có khả năng đáp ứng được những đòi hỏi mới của xã hội, đặc biệt

là năng lực hoạt động, tính năng động, sáng tạo, tính tích cực và có trách nhiệm cũng như năng lực công tác làm việc, năng lực giải quyết các vấn đề phức tạp…đó là những yêu cầu bức thiết Đứng trước những yêu cầu đòi hỏi cần phải đổi mới nền giáo dục để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội nhiều nước Châu Âu, Châu Mĩ, Châu Á trong đó có Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử: Đó là cách thức dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

Tuy nhiên, quá trình dạy – học lịch sử ở nước ta hiện nay vẫn còn đang

tồn tại những bất cập và hạn chế lớn chưa thể khắc phục

Thực tế, lối dạy học truyền thụ tại các trường phổ thông vẫn hết sức phổ biến Giáo viên là người có vai trò chính trong việc cung cấp kiến thức cho học sinh Khi giảng bài môn Sử cứ đều đều mà nói, không bộc lộ một chút cảm xúc làm cho học sinh thụ động tiếp nhận những con số, ngày tháng, sự kiện chồng chất… khiến cho bài học trở nên nhàm chán, khô khan học sinh sợ học sử là điều khó tránh khỏi

Hơn thế nữa cách thức giảng dạy “giáo điều”, “nhồi sọ” trở thành một căn bệnh trong các giờ học lịch sử ở các trường phổ thông Các giáo viên dạy học lịch sử đã có sử dụng các loại đồ dùng trực quan nhưng hầu hết chưa khai thác

có hiệu quả, đặc biệt các kênh hình trong sách giáo khoa chưa được đặt đúng vị trí của nó, các kênh hình chủ yếu vẫn để minh hoạ, mô phỏng… không kích thích được suy nghĩ độc lập, sáng tạo của học sinh

Chính vì thực trạng trên mà việc dạy – học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn đặt ra, luôn khiến dư luận xã hội

và cả những người trong cuộc phải “giật mình” bởi hàng năm số thí sinh tham các kì thi có môn Lịch sử có điểm dưới trung bình rất lớn Hầu hết các trường tỉ

lệ thí sinh đạt điểm thi môn sử từ trung bình trở lên chỉ chiếm từ 0.3 – 5%

Một hiện trạng rất đáng buồn nữa là trong những năm gần đây có hiện

tượng “dân ta không biết sử ta”, hiện tượng nhầm lẫn lịch sử, xuyên tạc lịch sử

càng khiến ai đó mỗi khi bắt gặp xót xa, đau lòng hơn Rất nhiều học sinh đã nhầm lẫn lãnh đạo khởi nghĩa Hai Bà Trưng là Bà Trưng và Bà Triệu Trong giờ học lịch sử nhiều học sinh đã xuyên tạc “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn:

“… Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm kêu đói ”

Thiết nghĩ vị trí của bộ môn Lịch sử chưa được đặt đúng chỗ của nó Đặc biệt là thái độ của học sinh đối với môn lịch sử là điều khiến các nhà giáo dục lịch sử phải suy ngẫm

2.1.3 Nguyên nhân

Việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử với việc sử dụng đồ dùng trực quan – đặc biệt là sử dụng và khai thác kênh hình trong sách giáo khoa đã và

đang được chú trọng và ngày càng có hiệu quả

Tuy nhiên, việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa của giáo viên chưa thực sự triệt để Việc chưa chú ý và chưa biết cách khai thác kênh hình một cách hệ thống đã không kích thích được học sinh suy nghĩ Đó chính là nguyên nhân nổi cộm làm cho học sinh không máy hứng thú với môn học này từ đó ảnh

hưởng không nhỏ tới chất lượng bộ môn

Nguyên nhân dẫn tới những tồn tại trong dạy Lịch sử ở trường phổ thông

có rất nhiều, trong đó chủ yếu là do các nguyên nhân cơ bản sau:

Thực sự lịch sử chưa được đặt đúng vị trí của nó, chưa được quan tâm như

nó đáng được quan tâm Gần đây không ít quan niệm cho rằng lịch sử là “môn phụ” Cá biệt có quan niệm cho rằng môn lịch sử không có ý nghĩa gì đối với sự phát triển của xã hội Do đó, vai trò, vị trí của bộ môn Lịch sử trong việc giáo dục thế hệ trẻ bị phủ nhận hoặc hạ thấp

Việc biên soạn sách giáo khoa còn nhiều bất cập, hiện thực lịch sử thì vô cùng phong phú nhưng nội dung sách giáo khoa thì chủ yều là kênh chữ, kênh hình rất hạn chế làm cho môn học lịch sử rất khô khan

Mặt khác, giáo viên mới chỉ chú ý tới kênh chữ trong sách giáo khoa, coi đây là nguồn cung cấp kiến thức lịch sử duy nhất mà không thấy rằng kênh hình không chỉ là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, cung cấp lượng thông tin đáng kể mà còn là phương tiện trực quan có giá trị làm bài học sinh động hơn

2.1.4 Kết quả điều tra

Bên cạnh các phương pháp giảng dạy truyền thống, việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử đặc biệt việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa đã và đang được các giáo viên ở trường phổ thông quan tâm Nhưng thực

tề việc khai thác còn nhiều hạn chế, bất cập không mang lại hiệu quả, hơn thế nữa chưa phát huy dược tính tích cực, chủ động của học sinh trong lĩnh hội kiến thức

Để hiểu rõ hơn về thực trạng dạy và học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông cũng như việc áp dụng biện pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh học sinh Bản thân tôi đã tiến hành

phát phiếu điều tra, trao đổi với giáo viên dự giờ tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Sơn La là:

THPT Cò Nòi

THPT Yên Châu

Và trường THPT Bình Lư tỉnh Lai Châu thu được kết quả như sau:

Đối với giáo viên gồm 16 giáo viên

STT Nội dung điều tra, khảo sát Số giáo viên

trả lời

Tỉ lệ %

1 Theo thầy(cô)chất lượng dạy học

lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

2 Theo thầy (cô) việc khai thác kênh

hình trong sách giáo khoa theo hướng

phát triển năng lực học sinh có tầm

quan trọng như thế nào?

25

3 Các thầy cô có thường xuyên tiến

hành các biện pháp khai thác kênh hình

trong sách giáo khoa khi dạy học lịch

Qua kết quả trên chúng ta thấy giáo viên đã nhận thức được chất lượng dạy học hiện nay và đặc biệt là biết được tầm quan trọng của phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa, có đến 10/16 giáo viên, chiếm (62.5%) khi được hỏi đã trả lời việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh là quan trọng.Tuy nhiên, có đến 9/16 giáo viên, chiếm (56,25%) khi được hỏi có thường xuyên khai thác kênh ình trong sách giáo khoa không thì câu trả lời là đôi khi

Như vậy, vấn đề khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay còn chưa được chú trọng và khia thác một cách hiệu quả Nguyên nhân chính là

do giáo viên còn đậm tư duy lối truyền thụ truyền thống, chưa áp dụng đổi mới phương pháp dạy học Đó là nguyên nhân làm cho chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT chưa cao

Học sinh gồm 117 học sinh của ba trường trung học phổ thông cho ta kết quả như sau

trả lời Tỉ lệ %

1 Em có hứng thú với việc khai thác

kênh hình trong học tập lịch sử không?

2 Trong các tiết học phương pháp thầy

cô tiến hành phương pháp gì?

Qua kết quả điều tra trên chúng ta có thể thấy khi được hỏi “Em có hứng thú vơí việc khai thác kênh hình trong học tập lịch sử không?” thì đa phần các

em đều trả lời là rất hứng thú chiếm (63.25%) Tuy nhiên, đa phần các giáo viên lại sử dụng phương pháp đọc – chép là chính chiếm (47%) nên không tạo hứng thú học tập cho học sinh Vấn đề đặt ra là phải tiến hành khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực của học sinh góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử

Kết luận: Trên cơ sở lí luận và thực tiễn tôi rút ra kết luận chung như sau: Bên cạnh kênh chữ thì kênh hình trong sách giáo khoa giữ một vai trò quan trọng trong việc cung cấp kiến thức, phát triển năng lực học sinh Tuy nhiên, giáo viên vẫn chưa nhận thức đúng vị trí, vai trò, chưa đánh giá đúng tầm quan trọng của kênh hình trong việc phát triển toàn diện học sinh Bên cạnh đó, nhiều giáo viên chưa khai thác kênh hình trong sách giáo khoa một cách hiệu quả Vì vậy đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc nâng cao chất lượng dạy học lịch

sử Yêu cầu đặt ra là phải đổi mới phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học, khai thác kênh hình một cách hiệu quả để phát triển năng lực học sinh Đó là lí

do tôi viết chương 2

CHƯƠNG 2

MỤC TIÊU, NỘI DUNG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI

NGUYÊN THUỶ, CỔ ĐẠI VÀ TRUNG ĐẠI, SGK LỚP 10 THPT VÀ

NHỮNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC LỊCH SỬ

2.1 Vị trí, mục tiêu

2.1.1 Vị trí

Khoá trình lịch sử lớp 10 là khoá trình đầu tiên của chương trình lịch sử

cấp III THPT Chương trình chuẩn, HS được học phần Lịch sử thế giới nguyên

thuỷ, cổ đại và trung đại ; Lịch sử thế giới cận đại; Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX Trong đó, phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại phản ánh những giai đoạn đầu tiên và dài nhất trong tiến trình phát

triển của lịch sử nhân loại bao gồm 3 phương thức sản xuất: nguyên thuỷ , chiếm

nô và phong kiến Ngoài thời kì nguyên thuỷ, ở hai phương thức sản xuất còn lại giữa phương Đông và phương Tây lại có nhiều khác biệt

2.1.2 Mục tiêu

Mục tiêu phần Lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại được xác

định trên cơ sở mục tiêu dạy học chung của cấp THPT, mục tiêu dạy học bộ môn cấp THPT và khoá trình lịch sử lớp 10, căn cứ vào đặc trưng lứa tuổi học sinh và nhiệm vụ đào tạo đặt ra

Về kiến thức

Giúp học sinh có những hiểu biết tương đối chắc chắn về những thời kì đầu tiên và dài nhất trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại Nắm vững nhưng sự kiện cơ bản có biểu tượng chính xác về các sự kiện, nắm được các khái niệm cơ bản, quy luật hình thành và phát triển của xã hội loài người, động lực phát triển của xã hội, sự xuất hiện giai cấp và nhà nước, vai trò kinh tế đối với đời sống chính trị, xã hội và văn hoá… Qua đó cũng hiểu biết phần nào quá trình sáng tạo văn minh, những nét lớn của văn hoá các dân tộc trên thế giới

Năng lực tư duy: tri giác, phân tích, tổng hợp, khái quát hoá và hệ thống hoá các sự kiện lịch sử, năng lực tư duy ngôn ngữ, khả năng diễn đạt và trình bày dưới các hình thức khác nhau

Khả năng quan sát và phát hiện, nêu vấn đề trao đổi hay tự giải đáp thông tin Kĩ năng thực hành bộ môn và làm việc với đồ dùng trực quan Bồi dưỡng năng lực tự học tự nghiên cứu

Về thái độ

Giúp học sinh:

Nhận thức quá trình đấu tranh gian khổ và sáng tạo, xuất phát từ những điều kiện tự nhiên và xã hội cụ thể để vươn lên những đỉnh cao của văn minh, đời sống vật chất và tinh thần của con người, của dân tộc không ngừng được cải thiện nâng cao

Biết trân trọng những thành tựu văn hoá mà con người đã sáng tạo trong những thời kì lịch sử khác nhau, hiểu được giá trị của lao động và vai trò của nhân dân lao động đối với sự phát triển của văn minh nhân loại

Thông cảm với những giai cấp bị thống trị, áp bức, hiểu được mối quan hệ lịch sử gắn bó của các dân tộc, các dân tộc trong cuộc đấu tranh vừa hoà thuận, vừa xung đột để vươn lên

2.2 Nội dung

Phần lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại trong sách giáo

khoa lịch sử lớp 10 THPT, là một giai đoạn dài trong tiến trình lịch nhân loại

Nó chính là thước phim về 3 thời kì lớn của lịch sử loài người : thời kì xã hội nguyên thuỷ, thời kì cổ đại, thời kì phong kiến

Sau một thời gian dài của quá trình tiến hoá, từ loài vượn người đã tiến

hoá thành người tối cổ và tiếp tục tiến hoá để trở thành người hiện đại Những yêu cầu của xã hội ngày càng lớn họ buộc phải liên kết với nhau, những tổ chức

xã hội đầu tiên đã xuất hiện Trong quá trình phát triển giai cấp và Nhà nước đã hình thành với việc hình thành nhà nước cổ đại phương Đông và nhà nước cổ đại phương Tây Tuy nhiên, đến thời hậu kì trung đại là thời gian tồn tại của chế

Bài 1: Sự xuất hiện loài

người và bầy nguyên

thuỷ

1 Hình 1 - Người tối cổ

Bài 2: Các quốc gia cổ

đại phương Đông 4

Hình 2

Hình 3

Hình 4 Hình 5

- Tranh khắc trên tường hầm mộ

ở Tebơ (Ai Cập) thế kỉ XV TCN

- Quách vàng tạc hình vua Ai Cập Tu-tan-kha-môn (1361-

1352 TCN)

- Cổng I-sơ-ta thành Babilon ở Lưỡng Hà

- Kim tự tháp Ai Cập Bài 4: Các quốc gia cổ

đại phương Tây 6

Hình 6

Hình 7 Hình 8

Hình 9 Hình 10 Hình 11

- Xưởng chế biến dầu ôliu ở Nam Italia

- Periclet (495?- 429 TCN)

- Lược đồ đế quốc Rôma thời cổ đại

- Khải hoàn môn Trai-an

- Đền Pác tê nông (Hi Lạp)

- Đấu trường ở Roma

Bài 5: Trung Quốc thời

phong kiến

4 Hình 12

Hình 13 Hình 14 Hình 15

- Tượng đá bằng đất nung trong khu lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng

- Toàn cảnh Cố cung Bắc Kinh

- Một đoạn Vạn lí trường thành

- Tượng phật bằng ngọc thạch trong cung điện tạc từ một khối ngọc thạch trắng và được khảm

đá quý

Bài 6:Các quốc gia Ấn

và văn hoá truyền thống

Ấn Độ

2 Hình 16

Hình 17

- Lược đồ Ấn Độ thời cổ đại

- Lễ đường trong chùa hang Agianta (Ấn Độ)

Bài 9: Vương quốc

Lê-Tóm lại, phần “lịch sử thế giới nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại” có vị trí

quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam, có ý nghĩa to lớn trong việc giáo dục học sinh, góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục Để khai thác nội dung này một cách có hiệu quả nhất, bên cạnh các phương pháp dạy học truyền thống trong quá trình giảng dạy việc khai thác kênh hình trong sách giáo khoa theo hướng phát triển năng lực học sinh sẽ mang lại hiệu quả cao, góp phần đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

2.4 Những yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

Vấn đề đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới phương pháp dạy học nói riêng là yêu cầu cấp thiết trong cải cách giáo dục

Đổi mới về phương pháp dạy học lịch sử càng trở nên cấp thiết để phù hợp với việc đổi mới về chương trình, SGK mới

Trong quá trình đổi mới về dạy học lịch sử ở trường phổ thông, việc đổi mới về phương pháp dạy học có những tiến bộ nhất định Song nhìn chung trong thực tế sự bảo thủ, lạc hậu về phương pháp vẫn còn khá phổ biến cần được nhanh chóng đổi mới

Nguyên nhân của tình hình chậm đổi mới trong phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng có nhiều, có thể nêu lên một số nguyên nhân chủ yếu:

GV chưa đánh giá đúng vai trò, vị trí của phương pháp dạy học lịch sử đối

với việc giáo dục, do đó chưa khắc phục được những yếu kém trong dạy học vẫn theo đường mòn, kinh nghiệm chủ nghĩa trong truyền thụ kiến thức

Do quan niệm sai lệch về môn chính, môn phụ trong giáo dục nên ở các trường phổ thông chưa chăm lo đúng mức về cải tiến, đổi mới phương pháp dạy học lịch sử

Tình trạng thực dụng trong học tập của HS khá nặng nề ở việc thi gì học nấy, bên cạnh tình trạng học thêm dạy thêm tràn lan, vô tổ chức dẫn tới việc quá tải, vượt chương trình đối với một số môn chính thì nảy sinh việc suy giảm chất lượng một số môn phụ Trong tình trạng này không ít người cho rằng đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học lịch sử trở nên không cần thiết, miễn sao nhớ nhiều để ghi lại trong bài làm là đạt yêu cầu

Việc tổ chức thi cử, phương pháp, các thức ra đề, tổ chức bồi dưỡng GV nặng về nội dung nhẹ về phương pháp Việc đánh giá kết quả giảng dạy của GV, học tập của HS không khuyến khích cách học tập thông minh, sáng tạo

Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử không có nghĩa là xoá bỏ tất cả những kinh nhiệm quý giá được đúc kết trong thực tiễn trường phổ thông từ trước đến nay mà cần tiếp nhận những mặt cơ bản, đúng, tích cực để phát triển cao hơn, phù hợp với yêu cầu và nhiệm vụ giáo dục hiện nay Đồng thời kiên quyết xoá bỏ những mặt hạn chế, tiêu cực, lạc hậu

Trong đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông cần khắc phục tình trạng làm cho HS thụ động trong nghe giảng, ghi chép và trả lời đúng như thầy giảng, sách viết khi kiểm tra

Việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử đòi hỏi quán triệt trong nhận thức, trong tiến hành các biện pháp sư phạm, cụ thể quan điểm, đường lối giáo dục của Đảng nhất là các phương châm, nguyên lí giáo dục về gắn học với hành,

lí thuyết với thực hành, nhà trường với xã hội, phù hợp với nội dung đặc điểm

bộ môn

Phải nghiên cứu để không ngừng hoàn thiện, không ngừng đổi mới, không ngừng nâng cao, không ngừng phát triển giáo dục về mọi mặt nhằm làm nên lực lượng chủ yếu của sự phát triển của dân tộc, Đất nước, của con dường đi lên chủ