chất trữ tình và chất trí tuệ trong thơ xuân quỳnh

Bài viết: “Con người và nhà thơ” của Lại Nguyên Ân Hội nhà văn Việt Nam – Báo văn học tuổi trẻ, tháng 6 năm 1995 Nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh chưa nhiều song phần lớn các ý kiến đều tập

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

NGUYỄN THỊ HỒNG KHANH

CHẤT TRỮ TÌNH VÀ CHẤT TRÍ TUỆ

TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

NGUYỄN THỊ HỒNG KHANH

CHẤT TRỮ TÌNH VÀ CHẤT TRÍ TUỆ

TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

Chuyên ngành: Lí luận văn học

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Giảng viên hướng dẫn: TS Nguyễn Văn Bao

SƠN LA, NĂM 2014

Sơn La, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Nguyễn Thị Hồng Khanh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Cấu trúc khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 XUÂN QUỲNH – NỮ THI SĨ TÀI HOA, ĐẰM THẮM 6

1 Thi sĩ – nghệ sĩ, tư chất nghệ sĩ 6

2 Xuân Quỳnh – Cây xương rồng trên cát 9

3 Những chùm hoa độc đáo 12

3.1 Quá trình sáng tác 12

3.2 Những tác phẩm tiêu biểu 15

Tiểu kết 16

CHƯƠNG 2 THƠ XUÂN QUỲNH – GIÀU CHẤT TRỮ TÌNH 17

2.1.Trữ tình là gì? 17

2.2 Thơ trữ tình 17

2.2.1 Thơ 17

2.2.2 Thơ trữ tình 19

2.3 Biểu hiện của thơ Xuân Quỳnh giàu chất trữ tình 21

2.3.1 Chất trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh được thể hiện qua nội dung: tình yêu .21

2.3.1.1 Tình yêu cuộc sống – thời đại 21

2.3.1.2 Tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước 24

2.3.1.3 Tình yêu gia đình, bạn bè 26

2.3.2 Chất trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh được thể hiện qua hình thức ngôn ngữ 30

2.3.2.1 Giàu hình ảnh, giản dị, gần gũi 32

2.3.2.2 Đậm chất dân gian 34

2.3.2 Giàu nhạc điệu 36

Tiểu kết 38

CHƯƠNG 3 THƠ XUÂN QUỲNH – ĐẬM CHẤT TRÍ TUỆ 39

3.1 Khái niệm trí tuệ 39

3.2 Chất trí tuệ trong thơ 39

3.3 Chất trí tuệ trong thơ Xuân Quỳnh 43

3.3.1 Chất trí tuệ được thể hiện qua nội dung thơ 43

3.3.1.1 Thơ viết về cuộc sống – thời đại 43

3.3.1.2 Thơ viết về tình yêu 46

3.3.1.3 Thơ viết về thiếu nhi 47

3.3.2 Chất trí tuệ được thể hiện qua hình thức 48

3.3.2.1 Sự độc đáo trong cấu tứ của thơ Xuân Quỳnh 48

3.3.2.2 Tạo dựng kết cấu theo dòng cảm nhận 51

Tiểu kết 56

KẾT LUẬN 57

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử Việt Nam được bạn bè trong nước và ngoài nước biết tới như một lịch

sử đầy oanh liệt với những chiến công chói lọi Lịch sử đó đã trải qua biết bao nhiêu trận chiến đấu và chiến thắng kẻ thù xâm lược đem lại bình yên cho nước nhà Một cuộc Cách mạng Tháng Tám đầy gian nan, kháng chiến chống Pháp đầy vất vả song rất đáng tự hào Đặc biệt là cuộc kháng chiến chống Mỹ giành thắng lợi

đã không chỉ đem lại cho Việt Nam một nền độc lập vững bền mà còn tạo sự tích cực trên thế giới

Làm nên kì tích đó phải kể đến những đóng góp không nhỏ của sức mạnh tổng hợp toàn dân tộc trong đó có văn học nghệ thuật Văn học nghệ thuật thời chống Mỹ không chỉ cổ vũ tinh thần yêu nước mà còn thể hiện được tình yêu gia đình, yêu lẽ phải, công bằng, yêu cuộc sống Trong đó đã có biết bao nhà thơ trưởng thành từ hai cuộc kháng chiến của dân tộc Trong số đó phải kể đến nhà thơ Xuân Quỳnh – một nữ thi sĩ tài hoa, đằm thắm Thơ chị là tiếng nói của một tâm hồn giàu lòng yêu thương, chứa đựng những cảm xúc, tâm tình vừa sâu kín lại vừa bộc bạch của chính bản thân; vừa là tiếng nói của một trí tuệ sắc sảo, thông minh, nhạy bén trước thời cuộc…Thơ Xuân Quỳnh chính là một biểu tượng cả về trí tuệ lẫn tình cảm mà bạn đọc ai cũng biết đến Lermontov – văn hào Nga thế kỉ XIX đã hóm hỉnh chia đàn bà thành hai hạng: một đó là hạng hồn nhiên, chỉ có tình cảm mà thiếu hụt về trí tuệ; còn một hạng đàn bà trí tuệ nhưng lại thiếu hụt về tình cảm Ông đã thất vọng vì không kiếm đâu ra một người đạt được sự toàn vẹn, đầy đủ cả hai yếu tố đó Và khi đã tiếp cận với thơ Xuân Quỳnh tôi đã tìm ra đáp án cho mình Xuân Quỳnh chính là lời giải đáp ấy Thơ Xuân Quỳnh có lẽ vì vậy mà được rất nhiều người yêu thích, nhiều thế hệ mến mộ và nó đã từng trở thành những cuốn sách gối đầu giường của biết bao độc giả

Thơ chị được đưa vào chương trình sách giáo khoa các cấp học làm cho thế

hệ học sinh hiểu thêm hơn về sự đặc sắc, vẻ đẹp của thơ cũng như vẻ đẹp trong tâm hồn thi sĩ Là một trong những người mến mộ và yêu thích thơ chị, mong muốn tìm hiểu sâu hơn về chất trữ tình, cũng như chất trí tuệ trong thơ chị Từ

đó hiểu rõ hơn, sâu hơn về con người chị Đồng thời để phục vụ cho việc giảng

dạy, bình giảng thơ Xuân Quỳnh sau này, tôi mạnh dạn chọn việc nghiên cứu:

“Chất trữ tình và chất trí tuệ trong thơ Xuân Quỳnh” làm đề tài nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Xuân Quỳnh – một người phụ nữ đa sầu, đa cảm; một người vợ, người mẹ hiền dịu, đặc biệt hơn chị còn là một người nghệ sĩ đa tài Sự nghiệp văn học của chị được xây dựng trên nhiều lĩnh vực khác nhau như: thơ trữ tình, truyện ngắn viết cho thiếu nhi… Ở mảng nào chị cũng gặt hái được những thành công đáng

kể Nhưng khi nhắc tới Xuân Quỳnh người ta thường biết chị như một nhà thơ trữ tình, một nữ thi sĩ

Xuân Quỳnh được bạn đọc biết tới nhiều trong kháng chiến chống Mỹ Trong thời kỳ này, chị là một trong những cây bút trẻ, đầy nhiệt huyết đã phục

vụ đắc lực trong mặt trận văn hóa văn nghệ của cuộc kháng chiến trường kỳ đầy gian khổ Với Xuân Quỳnh, thơ trữ tình của chị sáng tác khá nhiều song số lượng bài viết, nghiên cứu về chị còn phần nào hạn chế, khiêm tốn

Trong số nghiên cứu về Xuân Quỳnh phải kể đến:

1 Nữ sĩ Xuân Quỳnh – cuộc đời để lại (Ngân Hà tuyển chọn và biên soạn,

Nhà xuất bản Văn hóa thông tin – Hà Nội 2001)

2 Xuân Quỳnh – cuộc đời và tác phẩm (Lưu Khánh Thơ, Đông Mai tuyển

chọn, Nhà xuất bản Phụ nữ)

3 Bài viết: “Con người và nhà thơ” của Lại Nguyên Ân (Hội nhà văn Việt

Nam – Báo văn học tuổi trẻ, tháng 6 năm 1995)

Nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh chưa nhiều song phần lớn các ý kiến đều tập trung đánh giá về hai phương diện nội dung, nghệ thuật của những tác phẩm thơ:

Trong “Nữ sĩ Xuân Quỳnh – cuộc đời để lại”, bài viết “Cánh chuồn trong giông bão” Chu Văn Sơn có viết: “Mỗi thi sĩ đích thực bao giờ cũng có một điệu

hồn riêng thì lo âu đó mới thực là điệu hồn Xuân Quỳnh, điệu hồn ấy Xuân Quỳnh đã phổ trọn vẹn vào nước tiếng thơ da diết nhất của mình” [7, 171]

Còn Lại Nguyên Ân thì cho rằng: “Xuân Quỳnh không chỉ là xuất chúng

trong “giới thơ phụ nữ” Hai chục năm nay thơ Xuân Quỳnh đã đi vào người đọc trở thành tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi, cay đắng ở đời Tiếng nói của tình yêu, tình mẫu tử - một tiếng nói hồn hậu, dung dị chứa đựng những sự

sống đương thời mà cũng in dấu nếp nghĩ nếp cảm của tâm hồn người Việt tự xa xưa” [7, 259 -260]

Hay như Mai Quốc Liên có lần đã nhận xét: “Chưa có ai đã biểu hiện sự

thương yêu sâu xa, đằm thắm đến thế trong thơ tình Việt Nam như Xuân Quỳnh”

[1, 35]

Chu Nga trong bài viết: “Xuân Quỳnh – một chồi thơ xanh biếc” cũng đã

bật lên những dòng cảm xúc rất thật của mình về thơ Xuân Quỳnh: “Tôi yêu thơ

Xuân Quỳnh trước tiên vì nét trẻ trung, tươi tắn, cái vẻ hồn nhiên cởi mở của người làm thơ, yêu cách viết nghịch ngợm, dí dỏm, không cần làm duyên mà vẫn

có duyên của người cầm bút” [6, 493]

Nguyễn Minh Thái bàn về nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh thì cho rằng: “Những

câu thơ ấy giống hệt những giọt nước sau cơn mưa còn đọng lại trên lá cây Chỉ cần một làn cảm xúc chợt đến khi chạm vào lá là những câu thơ ấy sẽ rơi rụng ngay xuống một vùng tâm thức, mồn một hiện lên giữa lòng ta” [7, 121]

Có thể thấy rằng, việc nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh ở hai đặc điểm chất trữ tình và chất trí tuệ chưa được nổi bật Điểm thoáng qua ta có thể nhận biết rõ ràng một vài đánh giá về những đặc điểm đó:

Trong: “Nữ sĩ Xuân Quỳnh – cuộc đời để lại”, bài viết “Cảm nhận về thơ Xuân Quỳnh”, Lưu Khánh Thơ có viết: “Xuân Quỳnh là một tác giả có bản sắc

tương đối rõ nét Bản sắc ấy ngày càng được khẳng định và được biểu hiện nhiều sắc thái qua mỗi tập thơ…Thơ Xuân Quỳnh bao giờ cũng là tiếng nói rất riêng của một tâm hồn phụ nữ thông minh, sắc sảo, giàu yêu thương” [7, 9]

Hay cũng trong bài viết đó, Lưu Khánh Thơ còn cho rằng: “Thơ Xuân

Quỳnh giàu tâm trạng Nếu thơ ca là sự tự thể hiện ở mức cao nhất cái tôi trữ tình của nhà thơ, thì ở Xuân Quỳnh, đặc điểm bản chất này của thơ càng được bộc lộ nổi bật” [6, 10]

Còn trong “Con người và nhà thơ”, Lại Nguyên Ân cho rằng: “Xuân Quỳnh

là hiện tượng rất quan trọng của nền thơ chúng ta Có lẽ từ Hồ Xuân Hương, qua các chặng đường phát triển, phải kể đến Xuân Quỳnh, nền thơ ấy mới lại thấy một nữ thi sĩ mà tài năng và sự đa dạng của một tâm hồn được thể hiện ở một tầm cỡ đáng kể như vậy, dồi dào, phong phú như vậy” [7, 259]

Các bài viết về thơ Xuân Quỳnh có những đánh giá khác nhau, song đều

khẳng định tài năng thơ độc đáo của chị Và hầu hết các bài viết đều có nhận

thức về thành công của Xuân Quỳnh trên sự nghiệp văn học Đó là kết quả rất

xứng đáng của một con người luôn tâm huyết với sự nghiệp như chị

Là một người yêu thích thơ Xuân Quỳnh, tôi muốn tiếp cận và tìm hiểu

toàn diện thơ chị để thấy được cái hay cái đẹp, cái triết lí cũng như những cảm

xúc trữ tình được ẩn sau những vần thơ duyên dáng, nhịp nhàng ấy Để từ đó

thuận lợi hơn trong công việc học tập, nghiên cứu Do vậy, tôi chọn đề tài:

“Chất trữ tình và chất trí tuệ trong thơ Xuân Quỳnh” làm đề tài nghiên cứu

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu hai đặc điểm: chất trữ tình và chất trí tuệ trong tác phẩm thơ

Xuân Quỳnh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của Xuân Quỳnh

- Nghiên cứu về chất trữ tình trong tác phẩm thơ Xuân Quỳnh

- Nghiên cứu về chất trí tuệ trong tác phẩm thơ Xuân Quỳnh

3.3 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp sáng tác, đặc điểm về chất trữ tình, chất trí tuệ trong thơ Xuân Quỳnh đề tài góp phần làm rõ hơn hai

đặc điểm đó trong thơ chị

4 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng tổng hợp các phương pháp để nghiên cứu: phương pháp

phân tích, phương pháp thống kê, phương pháp đánh giá

- Phương pháp phân tích:

Đây là phương pháp cơ bản, được sử dụng thường xuyên trong quá trình

nghiên cứu Một số tác phẩm thơ sẽ được phân tích toàn bộ và kĩ lưỡng để nêu

bật được chất trữ tình và chất trí tuệ trong thơ Xuân Quỳnh Một số tác phẩm

khác chỉ xoay quanh một khía cạnh, vấn đề nào đó

- Phương pháp thống kê:

Đây là phương pháp cơ bản, đưa vào những khảo sát cụ thể để chứng minh cho những nhận định, đánh giá Phương pháp này giúp người nghiên cứu có thể lựa chọn được những tác phẩm tiêu biểu trong thơ Xuân Quỳnh

- Phương pháp đánh giá:

Phương pháp quan trọng đóng vai trò đánh giá, khẳng định những thành công của nhà thơ Cần phải đánh giá được cái hay, độc đáo, đặc sắc trong tác phẩm thơ Xuân Quỳnh để tăng tính thuyết phục cho vấn đề mà đề tài nói tới

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, khóa luận gồm có ba chương:

Chương 1: Xuân Quỳnh – Nữ thi sĩ tài hoa, đằm thắm

Chương 2: Thơ Xuân Quỳnh - giàu chất trữ tình

Chương 3: Thơ Xuân Quỳnh - đậm chất trí tuệ

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 XUÂN QUỲNH – NỮ THI SĨ TÀI HOA, ĐẰM THẮM

1 Thi sĩ – nghệ sĩ, tư chất nghệ sĩ

Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Nghệ sĩ là người sáng tạo hay biểu diễn

nghệ thuật Nghệ sĩ là tên gọi chung, ngoài ra nghệ sĩ hoạt động ở mỗi loại hình nghệ thuật còn có tên gọi riêng như nhà văn hay văn sĩ, nhà thơ hay thi sĩ (văn học), họa sĩ (hội họa), nhạc sĩ, ca sĩ (âm nhạc)” [5, 171]

Ở phạm vi đề tài này nghệ sĩ được hiểu là nhà văn, nhà thơ

Văn học thuộc phạm vi cái đẹp Còn nhà văn, nhà thơ là người sáng tạo ra cái đẹp Văn chương là sự kết tinh, là kết quả sự sáng tạo cái đẹp của người nghệ

sĩ để từ đó tác động tới dòng cảm xúc riêng chung của người đọc Nghệ sĩ – thi

sĩ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cái đẹp trong văn chương Để làm được nhiệm vụ thẩm mĩ riêng của mình, nghệ sĩ cần có những năng lực, phẩm chất đặc biệt: giàu tình cảm, tưởng tượng phong phú, tài quan sát tinh tế, một trí nhớ tốt…

Trong các năng lực, quan sát được coi là năng lực đầu tiên Trí tưởng tượng của nhà văn dù có phong phú đến đâu cũng không thể phong phú bằng chính bản thân thực tế Cho nên không thể không biết cách quan sát những sắc thái và diễn biến tinh vi trong cuộc sống Quan sát thông thường chỉ để nhận biết sự vật, hiện tượng, còn quan sát của người nghệ sĩ không chỉ để nhận biết mà còn để phát hiện những yếu tố thẩm mĩ Nếu không có cách quan sát tinh tế thì Xuân Diệu không thể thấy mùa thu buồn, buồn tê tái như rặng liễu đứng chịu tang; nếu

không quan sát thì Tố Hữu sao thấy được hình ảnh một chú bé liên lạc “loắt

choắt như con chim chích”… Như vậy, quan sát là bước đầu tiên để nhận biết và

lựa chọn, để thu lượm những kiến thức cần thiết nhưng mang giá trị thẩm mĩ để đưa vào trong tác phẩm Mỗi tác phẩm là một kho tri thức của nhân loại, của cuộc sống được nhà văn quan sát, lựa chọn, sắp xếp một cách vừa khoa học, vừa nghệ thuật Phải có một trí nhớ tốt nhà văn mới thực hiện được điều đó Trí nhớ

để lưu giữ, bảo tồn lượng kiến thức quan sát, thu lượm được từ cuộc sống để khi cần có thể đem ra sử dụng Ví như Banzac nhớ rành rọt họ tên, lai lịch, hành động, ngôn ngữ, cử chỉ của mấy nghìn nhân vật trong tiểu thuyết của mình Gớt

có thể nhắc lại rành rọt nội dung của một tác phẩm viết dở dang từ hơn ba mươi năm trước

Văn học có thể xem như một cuốn bách khoa toàn thư về cuộc sống Đọc tác phẩm văn học ta có thể tìm thấy trong đó những cảm xúc của chính mình, ta

có thể đồng cảm với chính tác giả Do vậy, người nghệ sĩ phải quan sát, phải lựa chọn tích lũy để đưa vào tác phẩm vốn kiến thức của cuộc sống Phải có trí nhớ tốt để lưu giữ và bảo tồn những kiến thức đó

Tư chất nghệ sĩ rõ nhất ở mỗi nhà văn là một con người giàu tình cảm, dễ xúc động và nhạy cảm Trong khoa học, tình cảm chỉ nằm trong tiền đề sáng tạo Còn trong văn học tình cảm nằm ngay trong thành phẩm sáng tạo Chính vì thế

mà nhà văn, chủ thể sáng tạo không thể chỉ có lí trí lạnh lùng đã đành, mà cũng không chỉ có tình cảm thông thường, hời hợt Yêu ghét, vui buồn, thương mến hay căm giận… đến độ mãnh liệt ở nhà văn

Như Lỗ Tấn đã từng nói: “Gặp những cái gì hay và đáng yêu thì họ ôm

choàng lấy, nếu gặp những điều trái, đáng giận thì họ sẽ bác bỏ” [10, 325]

Nguyễn Du khi đứng trước số phận nghiệt ngã của Thúy Kiều cũng thốt lên rằng:

“Đau đớn thay phận đàn bà

Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”

Như vậy, nhà văn luôn luôn mang một tấm lòng rộng mở, thốt lên những lời đau xót trước cuộc sống còn nhiều khó khăn Họ biết ngạc nhiên dù là với một vẻ đẹp bình dị, rất nhạy cảm với đổi thay xung quanh

Hoạt động nghệ thuật là hoạt động thẩm mĩ, hoạt động sáng tạo ra cái đẹp Đối với người hoạt động trong lĩnh vực văn chương ngoài việc quan sát còn cần

có một năng lực cảm thụ thẩm mĩ Nghệ sĩ quan sát, tích lũy để tìm ra đối tượng,

để xây dựng hình tượng Đó không phải là những quy luật, những công thức cứng nhắc như trong các ngành khoa học tự nhiên mà đó là một loại hình nghệ thuật sử dụng ngôn từ Người nghệ sĩ không phải là một viên đá trần trụi giữa cuộc sống mà tâm hồn họ phải là một cây đàn muôn điệu để họ tự biến tấu lên những khúc nhạc riêng của mình Những âm thanh của cuộc sống, những hình ảnh rất đời thường khi được người nghệ sĩ cảm thụ qua con mắt cũng rất nghệ sĩ của mình thì những cái bình thường cũng được thổi hồn và tạo nên sức sống Văn học là người thư kí trung thành của thời đại Lịch sử không bao giờ lặp đi lặp lại đồng nghĩa với việc văn học cũng không ngừng tìm tòi những cái mới trong phong cách thể hiện Trí tưởng tượng phong phú đã góp phần làm nên điều đó Gorki đã từng nhấn mạnh: tưởng tượng là một trong những biện pháp

quan trọng nhất để nhà văn xây dựng hình tượng Qua óc tưởng tượng nhà văn mới biểu hiện sống động dưới ngòi bút của mình những dáng điệu, nội tâm của nhân vật Có một trí tưởng tượng phong phú nhà văn mới có thể tìm ra được những bố cục với những thế tương đồng và tương phản hợp lý

Trí tưởng tượng giúp nghệ sĩ khám phá, sáng tạo Song nếu chỉ dừng ở trí tưởng tượng thì mới chỉ là ý nghĩ Để tạo ra được một sản phẩm trọn vẹn cả về nội dung và nghệ thuật nghệ sĩ cần phải có năng lực biểu hiện Biểu hiện giúp nghệ sĩ biến những suy nghĩ, tình cảm, trí tưởng tượng thành những hình tượng sinh động, thành khách thể tinh thần để người đọc có thể cảm nhận được Biểu hiện là việc lựa chọn những hình ảnh ngôn ngữ thích hợp để xây dựng nên hình tượng có ý nghĩa khái quát, biến những cái trừu tượng thành những cái cụ thể Những năm tháng đau thương trong thời kì kháng chiến được Nguyễn Đình Thi ghi lại về hình ảnh một đất nước thật anh hùng:

“Ôi những cánh đồng quê chảy máu

Dây thép gai đâm nát trời chiều”

Cũng viết về hình ảnh đất nước nhưng trong một bài thơ khác Nguyễn Đình Thi nhận ra đất nước đẹp ở hình sông thế núi, với rừng vàng biển bạc:

“Việt Nam đất nước ta ơi,

Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn

Cánh cò bay lả rập rờn

Mây mù che đỉnh Trường Sơn sớm chiều”

(Bài thơ Hắc Hải)

Có thể nói năng lực biểu hiện là một chất keo dính đặc biệt liên kết óc quan sát trí nhớ, trí tưởng tượng thành một khối hoàn hảo, thành một công trình nghệ thuật có giá trị Nếu như thiếu một trong những yếu tố trên thì tác phẩm nghệ thuật sẽ trở nên rời rạc, công sức của nhà văn sẽ trở nên vô nghĩa

Người nghệ sĩ hòa mình với cuộc sống, ngâm mình trong những đợt sóng

ào ạt dội về từ cuộc sống đó, nhà văn phải mở lòng để đón nhận tất cả Do đó, sự hình thành nhân cách cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn có sự tác động rất lớn của xã hội Họ sẽ thực sự khẳng định được vị trí của mình khi biết đón nhận những biến động của xã hội đó

2 Xuân Quỳnh – Cây xương rồng trên cát

Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6 tháng 10 năm 1942 tại xã La Khê, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây (nay là làng La Khê, xã Văn Khê, thị xã Hà Đông)

Xuân Quỳnh sinh ra và lớn lên ở mảnh đất giàu truyền thống văn hóa Nơi quê lụa Hà Đông đã có biết bao những anh hùng nổi danh như: Bố Cái Đại Vương, Ngô Quyền…; có nhiều địa danh mang đầy chất thơ, sơn thủy hữu tình như: chùa Tây Phương, Hương Sơn đệ nhất động… Đây còn là nơi khơi nguồn cảm hứng của bài hát: Hà Tây – cửa ngõ thủ đô Mảnh đất địa linh nhân kiệt này

đã nuôi nấng biết bao tâm hồn nhà văn, nhà thơ trong đó có Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh được sinh ra trong một gia đình công chức Cha Xuân Quỳnh

là Nguyễn Quang Thường (Nguyễn Quang Lục) được học chữ Hán và tiếng Pháp nên ông uyên thâm cả về Hán học và Tây học Ông đã từng viết báo, tiểu thuyết, sách nghiên cứu, dịch sách và làm nhiều thơ Mẹ Xuân Quỳnh là Nguyễn Thị Trích (Thục Trinh) biết chút Hán học, sinh ra trong một gia đình giàu có song vẫn cẩn miện trong Nha Phong, giữ gìn nền nếp khoa môn Cha mẹ Xuân Quỳnh đến với nhau từ khi còn rất trẻ (16, 17 tuổi), họ đã có được ba người con trai song tất cả đều qua đời chỉ còn lại chị gái Đông Mai và Xuân Quỳnh Tới năm 31 tuổi, mẹ Xuân Quỳnh bị mắc bệnh lao và qua đời khi chị vẫn còn nhỏ, sau một thời gian cha đã đi lấy vợ khác Xuân Quỳnh chịu nỗi côi cút từ nhỏ nhưng không phải vì vậy mà chị trở nên yếu đuối Hơn ai hết chị luôn hiểu hoàn cảnh của mình, luôn sống sao cho xứng đáng với người mẹ đã quá cố của mình

và luôn làm tròn trách nhiệm của một người con, một người em trong gia đình Xuân Quỳnh phải ở với bà nội, tuổi thơ của chị gắn bó với miền quê yên lành và người bà hiền hậu Có thể nói truyền thống gia đình đã phần nào hình thành nên tư chất của một nhà thơ trong chị

Xuân Quỳnh vốn là một người phụ nữ tài hoa, xinh đẹp Chị có gương mặt tròn, đôi mắt đen hạt nhãn, đôi má lúm đồng tiền duyên dáng Chính nét đẹp thuần khiết đó đã khiến biết bao chàng trai say mê Chị còn là một người mẹ, người vợ hết lòng vì gia đình, tình mẫu tử, nghĩa phu thê đã ăn nhập vào từng dòng máu trong cơ thể chị Với bè bạn và sự nghiệp, chị là một người có lòng nhiệt tình, đam mê nên chị được đồng nghiệp hết sức quý mến

Ngay từ lúc còn nhỏ, Xuân Quỳnh đã bộc lộ rõ những năng khiếu văn nghệ trong mình Với những truyền thống văn hóa tốt đẹp của quê hương, của gia đình chị đã học hỏi được rất nhiều Năm 13 tuổi, chị đã được tuyển vào đoàn văn công nhân dân Trung ương (tháng 2 năm 1955) đóng tại trụ sở 66 phố Quán

Sứ Tại đây cùng với năng khiếu có sẵn cùng niềm đam mê, Xuân Quỳnh đã được đào tạo thành một diễn viên múa chuyên nghiệp Một cô gái đẹp, đôi mắt tinh anh rất dễ mỉm cười, chị đã thực sự nổi bật Năm 1959, Xuân Quỳnh vinh

dự khi được đi biểu diễn ở nước ngoài, dự đại hội sinh viên thanh niên tại Viên (thủ đô của nước Áo) Trong thời gian này chị đã sáng tác một số bài thơ song chưa thực sự nổi bật Tới những năm 1962- 1963, Xuân Quỳnh được đi học khóa I trường bồi dưỡng những người viết văn trẻ tại Quảng Bá Ở môi trường tập hợp nhiều tài năng và trí tuệ như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Công Hoan, Xuân Diệu,… đã tác động mạnh mẽ tới cuộc đời và sự nghiệp của Xuân Quỳnh Lớp viết văn này được tổ chức chặt chẽ, có nhiều chuyến đi thực tế đều đặn Đây cũng là lớp bồi dưỡng rất kịp thời để sau này tung lực lượng văn nghệ trẻ vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Xuân Quỳnh học tập rất chăm chỉ,

chịu khó, kết quả cuối lớp học là tập thơ Tơ tằm, Chồi biếc của chị đã ra đời

Học xong, Xuân Quỳnh về báo Văn nghệ thực tập một thời gian ngắn Chị không trở lại đoàn ca múa nhân dân Trung ương nữa mà quyết định đi theo con đường văn nghiệp Sau đó, báo Phụ nữ Việt Nam đã nhận chị về công tác, trong hoàn cảnh miền Bắc xảy ra chiến tranh phá hoại leo thang của Mỹ, chị đã được

cử đi thực tế tại các cơ sở Với một tấm lòng nhiệt tình, chị đã phục vụ đắc lực, luôn hoàn thành nhiệm vụ được giao Những năm tháng Mỹ bỏ bom miền Bắc, Xuân Quỳnh theo cơ quan sơ tán với ý chí quyết tâm cao phục vụ kháng chiến Xuân Quỳnh đã từng đi dọc dãy Trường Sơn hòa nhập cùng những đơn vị bộ đội Đặc biệt ở vùng lửa Quảng Trị - Vĩnh Linh, chị đến với nhân dân ở đây bằng lòng nhiệt huyết, trong lòng hào sụt lở Người phụ nữ gan góc dũng cảm ấy không hề sợ chết, chị luôn sẵn sàng cống hiến sức mình vì sự nghiệp chung Chị

đã vượt qua bao nguy hiểm của vùng đất lửa để trở về với hơi thở của cuộc sống hào hùng

Xuân Quỳnh kết hôn với Lưu Tuấn – một nhạc công violon của đoàn văn công nhân dân Trung ương Song hạnh phúc gia đình không bền lâu bởi Xuân Quỳnh tự nhận thấy tình yêu của Lưu Tuấn không đủ đáp ứng được sự tinh tế và nhạy cảm của mình Mặc dù đã có con song Xuân Quỳnh và Lưu Tuấn quyết

định chia tay Đó là những tháng ngày vô cùng đau đớn với chị Là một người không đầu hàng với số phận, luôn khát khao hạnh phúc, chị đã chủ động đi tìm tình yêu của mình:

“Núi cao biển rộng sông dài

Tôi đi khắp chốn tìm người tôi yêu”

Giữa lúc Xuân Quỳnh đang hụt hẫng thì Lưu Quang Vũ đã đến bên đời chị Anh là một người có tài, đã từng kết hôn và có một cậu con trai Tuy Xuân Quỳnh hơn Lưu Quang Vũ tới bảy tuổi nhưng hai tâm hồn đó đã có điểm chung

là đam mê nghệ thuật, khát khao cống hiến Năm 1973, họ đã kết hôn và cùng nhau vượt qua cuộc sống túng thiếu của những năm tháng Mỹ leo thang phá hoại miền Bắc Từ năm 1978 đến lúc mất, chị làm biên tập viên Nhà xuất bản Tác phẩm mới Cùng thời gian đó, Lưu Quang Vũ cũng vào làm ban biên tập ở Tạp chí sân khấu Cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng họ đã tìm thấy hạnh phúc của đời mình Sống trong mái ấm của một gia đình, Xuân Quỳnh luôn bộc

lộ mình là một người vợ, một người mẹ yêu thương chồng con hết mực

Xuân Quỳnh không chỉ gặp bất hạnh trong tuổi thơ, tình duyên lận đận mà chị còn đau đớn về căn bệnh tim ở những năm cuối đời Trong thời gian điều trị bệnh tại bệnh viện Hữu nghị Việt Xô, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ tuy phải thường xuyên đi xa song tình cảm vợ chồng của họ vẫn luôn sâu sắc

Ngày 27 tháng 8 năm 1988, gia đình Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ cùng gia đình của họa sĩ Doãn Châu xuống làm việc với đoàn kịch ở Hải Phòng Chiều ngày 29 tháng 8 năm 1988, trên chuyến xe trở về qua cầu Phú Lương – Hải Dương thì chuyến xe chở họ đã gặp tai nạn Gia đình gồm ba người đã mãi mãi

ra đi Vụ tai nạn trên đường Năm đã làm chấn động làng văn nghệ Việt Nam, làm ngơ ngác những người yêu quý cặp vợ chồng tài hoa bạc mệnh Những người còn lại đã tự an ủi nhau: Tạo hóa đã dựng lên một huyền thoại về những con người tài năng – quả đúng như vậy, sự nghiệp của Xuân Quỳnh đang ở độ viên mãn và gặt hái được nhiều thành công nhất thì chị đã đột ngột ra đi và bạn đọc băn khoăn không biết ai sẽ có thể đi tiếp con đường đó

Cả cuộc đời, cả sự nghiệp của Xuân Quỳnh đi qua để lại dấu chân của sự thành công Dưới những dấu chân đó, tạo hóa đã khéo léo cài đặt những khó khăn trắc trở Xuân Quỳnh là một cô gái mồ côi nghèo khổ lớn lên giữa một thời kỳ đất nước phải đương đầu với vô vàn khó khăn về kinh tế, về chiến

tranh Chị luôn gắn ý chí của mình với tình yêu cuộc sống, với thơ Chị vẫn sống yêu đời, yêu mãnh liệt, sáng tác quên mình Đó là sức sống của một cây xương rồng trên cát

Xuân Quỳnh khác nào một cây xương rồng kiên cường và kì diệu trên sa mạc, đã vắt kiệt mình để nở rộ những bông hoa tuyệt đẹp cho đời Đó là một loại cây tốt tươi với sức sống bền bỉ, dai dẳng Mặc dù sống trên cát trắng bụi mờ nhưng những chiếc gai của sự kiên trì vẫn vươn dài và cây xương rồng đó đã đứng vững trên sa mạc mênh mông Tất cả những sóng gió của cuộc đời đã tôi luyện nên một Xuân Quỳnh thật bản lĩnh, thật cứng cỏi

3 Những chùm hoa độc đáo

3.1 Quá trình sáng tác

Xuân Quỳnh đã xây dựng sự nghiệp văn thơ của mình với ý thức cao của một thi sĩ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ Chị và những cây bút trẻ cùng thời đã góp phần không nhỏ trong phong trào văn hóa, văn nghệ đem lại cho cuộc kháng chiến một tinh thần, một niềm tin mới

Xuân Quỳnh vốn công tác trong đoàn văn công nhân dân Trung ương nhưng chị đã quyết định chuyển sang nghiệp văn chương Đó là một cái nghiệp

mà: “Tác dụng thanh lọc của văn chương là đến từ sự phát hiện cái đẹp của

cuộc đời, gắn với một giá trị nhân văn, vì hạnh phúc của con người Trong cuộc tìm kiếm ấy, nhà văn như một kẻ tử vì đạo, dũng cảm trong sự chống trả và đối phó với mọi uy hiếp, đe dọa đến từ các hệ quyền lực và cả với sự không an toàn của xã hội Lao động của nhà văn tựa như một sự vắt kiệt mình, đi trong một khát khao kiếm tìm chân lý, hướng tới lẽ phải và giảm nhẹ những khổ đau của con người” [8, 317]

Văn nghiệp là một con đường không tránh khỏi khó khăn nhưng Xuân Quỳnh vẫn tìm đến với nó Chính bản thân chị cũng đã từng nói tới nguyên nhân bắt đầu

hoạt động văn học của mình: “Thứ nhất là vì thích thú: làm văn học cảm thấy như

mình được sống thêm một cuộc đời khác nữa Vì uất ức: khi mới vào nghề bị xô đẩy, khinh rẻ nên tôi quyết phải sống Mà sống tức là phải viết” [7, 263]

Cũng giống như hầu hết các nữ sĩ Đông, Tây, Kim, Cổ, Xuân Quỳnh làm thơ tả cuộc sống của chính mình về tất cả các phương diện: những khát khao giao cảm với đời, những suy nghĩ về sự sống của một người phụ nữ Vì lẽ đó mà

hầu hết thơ chị là thơ trữ tình Đất nước, thời đại, thiên nhiên, con người đều được phản ánh và thông qua cái lăng kính trữ tình đó Xuân Quỳnh là một nhà thơ có bản sắc và phong cách một cách rõ rệt, ngòi bút của chị dù đi vào những vấn đề lớn lao của thời đại, của đất nước hay len lỏi vào những ngõ ngách sâu xa của tâm hồn thì thơ chị vẫn là tiếng nói rất riêng của một người phụ nữ sắc sảo đầy nữ tính

Đối với người cầm bút và đặc biệt là với thế hệ nhà văn, nhà thơ trong thời

kỳ này thì việc đi từ mình tới cuộc sống chung là hướng đi tất yếu của những con người mang sứ mệnh dệt lên tinh hoa cho văn học nước nhà Qua thơ chị ta thấy ngay điều đó, dù rằng bước đi đầu không tránh khỏi những chập chững, vấp váp nhưng chị đã vượt qua và đã đạt được những thành công đáng kể

Xuân Quỳnh thực sự bước vào sự nghiệp văn chương khi chị được cử đi

lớp đào tạo những người viết văn trẻ (1962 -1963), tập thơ đầu: Tơ tằm – Chồi

biếc đã ra đời trong thời kỳ này Đây là tập thơ đầu tay của chị, với tâm trạng

của một người mới vào nghề, chị ý thức mình là một phần tử nhỏ nhoi trong dòng người vô tận và sẽ có lúc mình phải nhường cuộc đời tươi đẹp này cho những cặp tình nhân khác Đó là tập thơ thể hiện ý thức cao của chị đối với cuộc sống này Tập thơ ra đời đã được bạn đọc đón nhận sôi nổi Ở thời điểm này chị

đã sáng tác: Thuyền và biển, với tình yêu được thể hiện sâu sắc qua nỗi nhớ, sự chờ đợi Đặc biệt với bài thơ Sóng (đăng trên báo văn nghệ 1968), chị đã thực

sự cho bạn đọc thấy được một tâm hồn phụ nữ khát khao yêu thương

Sau đó cùng với sự cố gắng, chị đã được bầu vào Ban chấp hành Hội nhà văn Việt Nam Một số tác phẩm thơ đã được dịch và in tại Liên Xô, Cộng hòa dân chủ Đức, Pháp Khi nhắc tới thành công của chị trên bước đường của sự nghiệp thơ văn là nhắc tới những tác phẩm thai nghén trong giai đoạn của cuộc kháng chiến vĩ đại Chị hòa chung nhịp sống của mình với thời đại Trong hai năm 1969 -1970, chị lặn lội vào vùng đất lửa Quảng Bình hàng tháng trời, đi đâu

chị cũng có những sáng tác mới: Gió Lào cát trắng, Hoa cỏ may, Hoa dọc chiến

hào… Tất cả đều thể hiện được khát khao của một nhà thơ đang vươn tới để hòa

nhập với đời, với cuộc sống, với thời đại Chị luôn đặt tình yêu, niềm khao khát của mình hòa cùng tình cảm chung của thời đại Chính vì lẽ đó mà thơ chị trong giai đoạn này được bạn đọc biết đến khá nhiều Thơ chị đã thực sự góp phần làm phong phú thêm cho thơ ca chống Mỹ cứu nước Trong thời kỳ đất nước đương đầu với cuộc kháng chiến chống Mỹ đầy gian khổ, chị cũng đã hòa nhập hết

mình với thời đại. Tập thơ Gió Lào cát trắng, Hoa dọc chiến hào (1974), Lời ru trên mặt đất (1978) đã chứng minh điều đó Xuân Quỳnh cũng có mặt hầu hết

trên khắp các chiến trường phát động phong trào văn hóa văn nghệ, góp một phần nhỏ công sức của mình làm nên thắng lợi của công cuộc kháng chiến chống Mỹ

Hòa bình lập lại chị hòa chung cảm xúc thơ với niềm vui chung của thời đại Khi đất nước đã giành được độc lập, bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa

xã hội, Xuân Quỳnh cũng hòa chung cùng không khí đó với sự ra đời của một

loạt các tác phẩm: Sân ga chiều em đi (1984), Tự hát (1984)

Thành công đó còn tiếp diễn ở những tập truyện ngắn viết cho thiếu nhi Ngoài những bài thơ được in rải rác trong tập thơ người lớn, Xuân Quỳnh đã có

ba tập thơ in riêng cho thiếu nhi: Cây trong phố, Chờ trăng, Bầu trời trong quả

trứng… Những tác phẩm đó là kết quả sâu sắc của việc trao gửi tình cảm giữa

một nghệ sĩ nhạy cảm đối với con trẻ, những nét đáng yêu, ngây thơ của chúng

đã tiếp thêm cảm hứng cho ngòi bút

Với ngòi bút tài hoa đằm thắm và nhiều cảm xúc, chị đã gây được ấn

tượng sâu sắc đối với bạn đọc Nhiều bài thơ nổi tiếng nữa như Thuyền và biển,

Hoa cỏ may, Tự hát đặc biệt là Sóng , Truyện cổ tích về loài người đã được đưa

vào chương trình sách giáo khoa phổ thông Nghệ sĩ Phan Huỳnh Điểu đã phổ

nhạc rất thành công những bài thơ: Thuyền và biển, Thơ tình cuối mùa thu của chị

Xuân Quỳnh làm công tác văn nghệ từ khi còn trẻ, tuổi nghề đã góp phần làm nên thành công trong công việc, luôn năng động, sáng tạo, nhiệt tình Chị đã gây dựng được ấn tượng trong lòng văn nghệ Việt Nam, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ Lúc đầu với những bước đi còn chập chững, những bài thơ còn mang tính chất chung chung khẩu hiệu, chị con quá non trẻ khi đi vào đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội, những niềm đau chia cắt hai miền Thấy được những hạn chế của mình, Xuân Quỳnh đã nỗ lực học hỏi

Cuộc sống có nhiều đổi thay, cùng với những bước đi vội vã của dòng thời gian, Xuân Quỳnh đã tự tích lũy cho mình nhiều kinh nghiệm Chị đã hòa nhập với thực tế cuộc sống, lăn lộn cùng với những vất vả của cuộc kháng chiến để rồi cống hiến hết mình Xuân Quỳnh xin chuyển từ đoàn văn công sang hội liên hiệp nghệ thuật công tác Nhờ sự gắn bó với công việc, với thực tế, chị đã dần xây dựng được tiền đề cho những thành công tiếp theo

Sau ngày mất, rất nhiều tác phẩm của Xuân Quỳnh được tái bản: Hoa cỏ

may (1989), Thơ Xuân Quỳnh (1992), Thơ tình Xuân Quỳnh – Lưu Quang Vũ (1994), Tuyển tập truyện thiếu nhi (1995)

Tuy Xuân Quỳnh có thơ đăng từ cuối những năm năm mươi nhưng chị vẫn thuộc thế hệ những nhà thơ chống Mỹ - thế hệ nhà thơ có đóng góp đáng kể trong nền thơ hiện đại Việt Nam Mỗi nhà thơ trước hết đều quan tâm đến tính chiến đấu và ý thức trách nhiệm của mình, Xuân Quỳnh luôn cố gắng trau dồi ngòi bút Ý thức đó gắn bó thơ chị với cuộc sống và chị thực sự có ích cho cuộc sống chung Bên cạnh ý thức công dân chị còn có một cái gốc khỏe khoắn: đó là bản lĩnh, tài năng Do vậy chị là một cây bút nữ có năng lực sáng tạo dồi dào, sự sáng tạo với chị là một niềm vui, một sự say mê thôi thúc Tuy chị đã mãi mãi đi

xa song những đóng góp của chị sẽ được ghi nhận trong lòng bạn đọc nói riêng

và thơ ca dân tộc đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ nói chung

Với lòng say mê, nhiệt tình, với tố chất của sự tài năng độc đáo, chị đã thu

về một vụ mùa bội thu với những tác phẩm chính như:

Tơ tằm – Chồi biếc NXB Văn học – 1963

Hoa dọc chiến hào NXB Văn học - 1968

Gió Lào cát trắng.NXB Văn học – 1974

Lời ru trên mặt đất NXB Tác phẩm mới – 1978

Thơ tình Xuân Quỳnh – Lưu Quang Vũ.NXB Văn học - 1994

Và những tác phẩm viết cho thiếu nhi như:

Bầu trời trong quả trứng NXB Kim Đồng – 1982

Truyện Lưu Nguyễn NXB Kim Đồng – 1983

Mùa xuân trên cánh đồng NXB Kim Đồng – 1984

Tuyển tập truyện thiếu nhi NXB Phụ nữ - 1995

- Bầu trời trog quả trứng – giải thưởng văn học thiếu nhi của Hội nhà văn

Việt Nam, 1982 -1983

- Giải thưởng của Trung ương Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh

- Năm 2001, nhà thơ được truy tặng giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ

thuật cho các tác phẩm: Gió Lào cát trắng (1974), Hoa cỏ may (1989), Tự hát

Tiểu kết

Như vậy, xinh đẹp, thông minh, lớn lên trong gian khó…tất cả đã tôi luyện tạo nên một tài năng lớn Xuân Quỳnh Dù số phận nghiệt ngã, dù phải ra đi ở tuổi tràn đầy tài năng, nhiệt huyết nhưng Xuân Quỳnh dâng hiến cho đời hàng loạt tác phẩm có giá trị Xuân Quỳnh đích thực là người nghệ sĩ tài hoa – đằm thắm – người nghệ sĩ chân chính

CHƯƠNG 2 THƠ XUÂN QUỲNH – GIÀU CHẤT TRỮ TÌNH

2.1 Trữ tình là gì?

Trữ tình là một trong ba phương thức thể hiện đời sống bên cạnh hai thể loại văn học kịch và tự sự, làm cơ sở cho loại tác phẩm văn học Nếu tự sự thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả bằng con đường tái hiện một cách khách quan các hiện tượng đời sống thì trữ tình lại phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con người Nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những

ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh Cũng thực hiện chức năng truyền tải nội dung như những thể loại văn học khác tuy nhiên sự truyền tải ấy lại thiên về những suy nghĩ, cảm xúc của tác giả hơn Phương thức trữ tình cũng tái hiện các hiện tượng đời sống như trực tiếp miêu tả phong cảnh thiên nhiên hoặc thuật lại ít nhiều sự kiện tương đối liên tục

như Mưa xuân của Nguyễn Bính, Quê hương của Giang Nam, Núi đôi của Vũ

Cao Nhưng sự tái hiện này không mang mục đích tự thân mà tạo điều kiện để chủ thể bộc lộ những cảm xúc, chiêm nghiệm, suy tưởng của mình Ở đây, nguyên tắc chủ quan là nguyên tắc cơ bản trong việc chiếm lĩnh hiện thực, là nhân tố cơ bản quy định những đặc điểm cốt yếu của tác phẩm trữ tình

Chính vì vậy mà phương thức trữ tình yêu cầu rất khắt khe những tiêu chuẩn cả về nội dung lẫn hình thức Một nội dung phong phú, đa cảm xúc đi cùng với đó là một hình thức hàm súc, giàu nhịp điệu Tất cả tạo nên đặc trưng riêng ở thể loại trữ tình

2.2 Thơ trữ tình

2.2.1 Thơ

Sáng tạo văn học nghệ thuật có rất nhiều hình thức biểu hiện trong đó thơ là một hình thức tiêu biểu chiếm số lượng lớn Có rất nhiều cách hiểu về thơ

Trong từ điển thuật ngữ văn học: “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản

ánh cuộc sống, thể hiện tâm trạng, cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm xúc, giàu hình ảnh và nhất là có nhịp điệu” [5, 262]

Bàn về thơ, Sóng Hồng đã viết: “Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý,

tinh vi Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng Nhưng thơ là tình cảm và lý trí được kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có

nghệ thuật Tình cảm và lý trí ấy được diễn đạt một cách rõ nét những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên những nhạc điệu khác thường.” [5, 262] Và điều đáng lưu ý ở thơ là: “Thơ cũng ví như cây đàn trăm dây, gảy ra nhiều khúc kỳ kỳ, lạ lạ, tiếng bổng, tiếng trầm, tiếng khoan, tiếng nhặt, âm hưởng biến hóa vô cùng” – Phạm Quỳnh [5, 262]

Qua nhiều ý kiến phát biểu và nhận định đánh giá về thơ của một số tác giả

ta bắt gặp họ đều có một điểm chung là thấy được cái hay, cái đẹp với nhận thức

và cảm xúc cá nhân

Nhắc tới thơ ta như biết tới một công cụ, phương tiện để thi sĩ ấp ủ, truyền tải cảm xúc của chính mình Thơ như một phương tiện kỳ diệu nào đó đã khơi dậy ở bản năng con người một tình cảm trong sáng, mãnh liệt Như Tố Hữu đã

nói: “Thơ là nhụy của cuộc sống, thơ là cái gương của tâm hồn” Như vậy có rất

nhiều quan niệm về thơ và dường như quan niệm nào cũng có lí do Do đó, để đưa ra một quan niệm chính xác về thơ là rất khó Song không phải bởi vậy mà

ta không thấy hết được giá trị của thơ trong văn học nghệ thuật

Thơ là sản phẩm có sự kết hợp nhuần nhuyễn và hài hòa giữa ý thức, tình cảm và thực tế Những cảm xúc mãnh liệt mà tha thiết trong thơ được sàng lọc qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ Với thi sĩ, tố chất quan trọng không

phải chỉ là kinh nghiệm sống mà còn là người trả lời câu hỏi: “Mình phải thể

hiện điều đó bằng cảm xúc, tình cảm thế nào?” Tất nhiên câu hỏi đó sẽ không

bị bỏ lửng bởi chính những cảm xúc, tư tưởng của thi sĩ đã trả lời Họ không được giam mình trong cái ao tù của sự cố hữu, không đi theo lối mòn mà phải biết sáng tạo khám phá những điều mới mẻ với tinh thần tự do trong tư tưởng, trong cách diễn đạt, cách thể hiện mình

Một lời thơ hay, một bài thơ đẹp phải hướng bạn đọc tới thế giới “Chân,

thiện, mỹ” Nhờ vậy mà nhân cách con người được hoàn thiện hơn Nếu đọc thơ

của Hồ Chí Minh ta thấy một nhân cách lớn lao, vĩ đại của một vị lãnh tụ; còn đọc thơ Xuân Quỳnh ta lại bắt gặp một chân lý đẹp đẽ của tình yêu

Thơ là tiếng nói được cất lên từ tâm hồn, từ ước mơ, khát vọng của người nghệ sĩ Thơ ra đời, tồn tại, và phát triển theo suốt chiều dài phát triển của lịch

sử Văn học nghệ thuật như chứng minh rằng cảm hứng về cuộc sống, về ý thức bản thân là không bao giờ vơi cạn Người nghệ sĩ luôn khát khao vươn lên chân

lý làm người qua các tác phẩm của mình Hiểu được điều đó Huy Cận đã nói:

“Cái chỗ đến cuối cùng của thơ là phải đem đến một cái gì nâng sự sống lên”

[11, 7] Qua đó người nghệ sĩ thấy được vai trò, tầm quan trọng của mình trong việc đem lại niềm tin yêu vào cuộc sống

Khi nói về vai trò, đóng góp của thơ ca trong đời sống tình cảm của con người, Tố Hữu trong buổi trả lời phỏng vấn tạp chí văn nghệ số 48 (tháng 5 năm

1961) đã nói: “Thơ là chuyện đồng điệu, thơ là tiếng nói đồng ý, đồng chí, đồng

tình” Ở đây cho thấy cái đẹp của thơ chính là tiếng nói chung của những tâm

hồn đồng điệu, qua thơ để xích lại gần nhau hơn Do đó nhà thơ cần phải có những phát hiện mới hơn để soi đường cho những nhân cách đang bị cái nhỏ bé, tủn mủn của mình che lấp được ló rạng, ra đời Một sự nhận định đúng đắn sẽ là điểm tựa của những ước mơ để rồi từ đó một sự sáng tạo mới, một năng lực mới

sẽ vững vàng đi về chân lý, về tương lai

2.2.2 Thơ trữ tình

Theo từ điển thuật ngữ văn học: “Thơ trữ tình là thể loại mà trong đó

những cảm xúc, suy tư của nhà thơ hoặc nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống được thể hiện một cách trực tiếp Tính chất cá thể hóa cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình

Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện phức tạp của thế giới nội tâm, từ cung bậc của tình cảm cho tới những chính kiến, những tư tưởng triết học” [5, 269]

Tác phẩm trữ tình làm sống dậy cái thế giới chủ thể của hiện thực khách quan giúp ta đi sâu vào thế giới của những suy tư, tâm trạng, nỗi niềm – một phương diện rất năng động, hấp dẫn của hiện thực Đối với một tác phẩm thơ trữ tình hay thì đó là sự cấu thành của hai yếu tố nội dung và hình thức mà nên Nội dung tác phẩm trữ tình được thể hiện gắn liền với hình tượng nhân vật trữ tình

Đó là hình tượng người trực tiếp thổ lộ suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm Nhân vật trữ tình không có diện mạo, hành động, lời nói, quan hệ cụ thể như nhân vật tự sự và kịch Nhưng nhân vật trữ tình cụ thể trong giọng điệu, trong cách cảm, cách nghĩ Qua những trang thơ ta như gặp tâm hồn người, tấm lòng người

Cần phân biệt nhân vật trữ tình và nhân vật trong thơ trữ tình Nhân vật trong thơ trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tình cảm, là nguyên nhân trực tiếp khơi dậy nguồn tình cảm của tác giả

Thơ trữ tình vì vậy luôn mang lại quan niệm về một cá nhân, con người cụ thể, sống động, một cái “tôi” có nỗi niềm riêng

Về hình thức của thơ trữ tình lại có sự khác biệt rõ nét Tuy cũng mang tính hình tượng, gợi cảm, hàm súc như trong tác phẩm tự sự và kịch nhưng lại thể hiện theo cách riêng Có thể nói ngôn ngữ thơ bão hoà cảm xúc và ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính là hai đặc điểm chính làm nổi bật nên hình thức của tác phẩm thư trữ tình

Đối với đặc điểm thứ nhất, ngôn ngữ thơ bão hoà cảm xúc thì có thể thấy ngôn ngữ thơ không bao giờ là ngôn ngữ khách quan, yên tĩnh của tác phẩm tự

sự Lời thơ thường là lời đánh giá trực tiếp thể hiện một quan hệ của chủ thể đối với cuộc đời:

Đẹp vô cùng Tổ quốc ta ơi!

Rừng cọ đồi chè, đồng xanh ngào ngạt Nắng chói sông Lô, hò ô tiếng hát Chuyến phà rào rạt, bến nước Bình Ca

Lời thơ trữ tình còn mang tính chất “mê hoặc” Lời thơ thường phải khác thường để

đưa ta vào những chân lí “bí ẩn”, thâm thuý của đời sống Lời thơ Lửa đèn của

Phạm Tiến Duật cũng đầy “mê hoặc” hấp dẫn như chứa đựng những điều sâu xa:

Trái nhót như ngọn đèn tín hiệu Trỏ lối sang mùa hè

Quả cà chua như cái đèn lồng nhỏ xíu Thắp mùa đông ấm những đêm thâu Quả ớt như ngọn lửa đèn dầu

Chạm đầu lưỡi chạm vào sức nóng

Tính chất “mê hoặc” làm cho người đọc thơ như chạm vào luồng điện, gây ấn tượng ám ảnh trong tâm trí

Đối với đặc điểm thứ hai của thơ trữ tình, ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính Thơ phản ánh cuộc sống qua những rung động của tình cảm Như nhịp đập của trái tim, ngôn ngữ thơ có nhịp điệu riêng của nó Thế giới nội tâm của nhà thơ không chỉ biểu hiện bằng ý nghĩa của từ ngữ mà bằng cả âm thanh nhịp điệu của

từ ngữ ấy Nhịp điệu là nét đặc thù của tác phẩm trữ tình Nhạc tính trong thơ

thể hiện ở ba mặt: “sự cân đối, sự trầm bổng và sự trùng điệp” [9, 367] Mỗi

mặt này lại có những yêu cầu và đặc điểm riêng của nó Có sự biểu hiện khác nhau đó nhưng chúng vẫn thống nhất làm tôn thêm tính nhạc điệu trong thơ, đặc biệt là với thể loại thơ trữ tình

Tóm lại thông qua nội dung và hình thức, thơ trữ tình đã hoàn thành xuất sắc chức năng của nó, góp phần làm phong phú hơn cho thơ ca nói chung

2.3 Biểu hiện của thơ Xuân Quỳnh giàu chất trữ tình

2.3.1 Chất trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh được thể hiện qua nội dung: tình yêu

Mỗi tác phẩm thơ đều là tiếng nói của tâm trạng, của suy nghĩ, của những cảm xúc thực tại trong mỗi nhà thơ, trong mỗi chủ thể trữ tình Thông qua đứa con đẻ của mình họ có thể bày tỏ trực tiếp mọi quan điểm Và với Xuân Quỳnh cũng vậy chị đã gửi gắm những nỗi niềm, cảm xúc ấy vào trong những vần thơ tác phẩm của mình Dù thuộc ở mảng nào, viết cho ai thì những tác phẩm ấy của chị cũng đều chất chứa được chất trữ tình trong đó Tuy nhiên thành công nhất

và giàu chất trữ tình nhất trong thơ Xuân Quỳnh cần phải kể đến đó là mảng thơ viết về tình yêu Tình yêu là một đề tài muôn thuở trong thi ca Nó rất gần gũi với con người, luôn song hành cùng với mỗi chúng ta Mặt khác đó còn là sự hòa quyện, gắn kết bởi nhiều cung bậc cảm xúc Và chỉ có thơ mới có thể diễn tả đầy đủ được những cung bậc cảm xúc ấy một cách đầy đủ và phong phú nhất Nhưng cần hiểu khái niệm tình yêu ở đây trong một phạm vi lớn hơn Đó không chỉ là tình yêu đôi lứa mà rộng hơn đó còn là tình yêu cuộc sống – thời đại, yêu thiên nhiên quê hương đất nước, yêu gia đình, yêu bè bạn… Thông qua những phương diện này nhà thơ Xuân Quỳnh đã cho ta thấy một cảm xúc thật phong phú ở hồn thơ chị Và cũng chính vì lẽ đó mà thơ chị giàu chất trữ tình

2.3.1.1 Tình yêu cuộc sống – thời đại

Đọc thơ Xuân Quỳnh, ta như bắt gặp trong đó một tâm hồn gắn bó thiết tha với cuộc sống Chị yêu cuộc sống bởi lẽ nó đã đem đến cho chị những niềm vui,

hy vọng, thậm chí cả những buồn đau mất mát… khiến chị vững vàng hơn trên bước đường đời, giúp chị tôi luyện được bản lĩnh của một người phụ nữ có cuộc đời đầy gian lao, vất vả

Mạnh dạn trong việc bộc bạch lòng mình, Xuân Quỳnh cho người đọc thấy một nét mới, một sức hấp dẫn mới của thời đại mà chị đang sống và cống hiến

hết mình “Thơ Xuân Quỳnh ở mảng đề tài riêng này quả đã có khả năng hòa

đồng giúp nhà thơ nối liền mình với đồng loại, với vũ trụ và thời gian” [7; tr

66] Thời đại mà Xuân Quỳnh sống và cống hiến là thời đại mà chị đã tìm thấy ở

đó niềm cảm hứng về Tổ quốc, về dân tộc Chị đã hòa mình vào cuộc sống đầy hào hứng và sôi nổi ấy Tình yêu cuộc sống được chị thể hiện qua những sáng tác được đăng từ cuối những năm năm mươi Chị thực sự đã có những đóng góp đáng kể trong nền thơ Việt Nam hiện đại, luôn quan tâm tới trách nhiệm, ý thức của mình

“Dù thơ em viết chửa hay hơn

Em đang tập làm thơ cho có ích

Như viên đá trải đường, như nhát cuốc”

Ý thức đó ngày càng gắn bó thơ chị với cuộc sống và thơ chị thực sự có ích trong cuộc sống chung Bước chuyển mình hòa nhập với cuộc sống thời đại bắt

đầu từ Hoa dọc chiến hào (1968) và thực sự được khẳng định trong Gió Lào cát

trắng (1974) khi chị thực sự sống trong những thử thách ác liệt của vùng đất lửa

anh hùng đánh Mỹ:

“Vừa lớn khôn tôi đã biết đào hầm

Dưới bom đạn gió Lào vẫn thổi”

Hay:

“Cuộc đời tôi có cát chở che

Khi đánh giặc cát lại làm công sự

Máu đồng đội và máu tôi đã đổ

Trên cát này mà gió quạt vừa se”

Từ mảnh đất quê hương chị đã đến và gắn bó với vùng đất lửa đầy gian nan.Vùng đất mới mẻ ấy đã khiến chị thức dậy những cảm xúc thơ Những trăn trở, những đau xót như cất cao nguồn cảm hứng trong chị Thực tại của cuộc sống thời đại đã dần hình thành trong chị một nhiệt huyết sống, một tinh thần chiến đấu qua giọng thơ đầy khỏe khoắn, đầy tâm huyết Cuộc sống

vùng tuyến lửa Quảng Bình – Vĩnh Linh đánh Mỹ đã làm đậm thêm tình chiến đấu nơi đầu bút:

“Uống nước hố bom đêm đánh giặc đạn”

Và khi ngủ gối đầu lên bao đạn”

Rồi những tình cảm sâu sắc ấy còn thể hiện qua những câu thơ hết sức rắn rỏi và đầy cứng cáp:

“Làng tôi đây sao anh lại ngạc nhiên

Giặc phá hết không còn gì cả

Chúng tôi sống không cần nhà cửa

Chỉ có tấm lòng và cây súng trong tay…

Dẫu chúng tôi chẳng còn lại gì đâu Còn chúng tôi – chúng tôi còn tất cả”

(Làng)

Lời thơ là một sự quyết tâm cao độ thể hiện sức sống bền bỉ của những con người đang đấu tranh vì cuộc sống mai sau Dù trong hoàn cảnh ác liệt nhất, gót giầy kẻ thù giày xéo trên mảnh đất quê hương nhưng con người trong thời đại đó luôn làm chủ mình, luôn đứng ở trong tâm thế của người chiến thắng:

“Ta mang thời gian vào lòng đất

Đốt đèn lên ta làm ban ngày

Ta định phút, định giờ lên đánh giặc”

(Thời gian đi trong lòng đất)

Có thể nói những sáng tác của Xuân Quỳnh trong thời kỳ bom đạn còn khá nhiều hạn chế nhưng nếu soi xét vào từng bài thơ ta thấy chị đang đối mặt trực tiếp với những vấn đề cơ bản của cuộc sống trong chiến tranh Chị suy tư rồi lại

tự lý giải chính những câu hỏi lớn mà cuộc sống đặt ra bằng sự nhiệt tình, sự gắn

bó yêu thương

Cuộc sống thời đại nhuốm màu khói lửa của bom rơi, đạn lạc là vậy Sau khi giành được hòa bình, cuộc sống có những bước chuyển mình mau lẹ cũng khiến Xuân Quỳnh dâng trào những cảm xúc thiết tha Chị vui với niềm vui hồ hởi của nhân dân đang hăng say trong công cuộc đổi mới xây dựng đất nước

Điều đó đã đánh dấu những bước vươn lên tự mình đến với những vấn đề chung của cuộc sống thời đại:

“Ba mươi năm tiếng súng đã lặng yên Đất đã trở về với khoai với lúa

Miền đất xưa lẫy lừng một thuở Những Mường Thanh, Hồng Cúm, Him Lam Chiến thắng đã đi qua thương nhớ những anh hùng

Tô Vĩnh Diện, Bế Văn Đàn, Phan Đình Giót”

(Màu hoa còn lại)

Thơ Xuân Quỳnh là sự ý thức ý nghĩa lớn lao của cuộc chiến đấu, của những trang sử hào hùng chói lọi, tự hào về những miền đất xưa và những người anh hùng của dân tộc vẫn mãi lưu danh trong sử sách Xuân Quỳnh đã mở rộng, gắn bó tình cảm của mình với tình cảm của thời đại Cuộc sống thời đại ùa vào mạnh mẽ, Xuân Quỳnh đã mở rộng lòng mình đón nhận tất cả Tình yêu bao la

ấy đã đi sâu vào tâm hồn người phụ nữ đa sầu đa cảm Ngay khi nói về những tình cảm riêng tư, Xuân Quỳnh cũng đã khẽ chạm tới cuộc sống bằng những khúc ca hát ru đau buồn của chiến tranh với tội ác của kẻ thù:

“Khi con sinh ra cái tã đã nhuộm xanh

Cái nôi mắc trước cửa hầm bí ẩn

Lửa đạn giặc xém cánh hoa đậu ván

Bên bờ ao con chuồn chuồn mất chỗ chơi

Đã có trước tiếng đầu tiên con khóc

Là tiếng rú cuồng điên của bọn giặc trời”

(Lời ru trên mặt đất)

Tất cả những mất mát đau thương của cuộc sống chiến đấu đã đi qua để lại khoảng bình yên cho một mầm sống khác vươn lên và trường tồn trên mảnh đất khô cằn đầy bom đạn đó Lời thơ của Xuân Quỳnh như một lời hát tươi vui về cuộc sống mới Đó cũng chính là những biểu hiện của chất trữ tình trong thơ chị

2.3.1.2 Tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước

Những cảm xúc ấy của nhà thơ Xuân Quỳnh không chỉ được bộc bạch qua

những vần thơ viết về tình yêu cuộc sống, thời đại Mà đó còn là những tình cảm, cảm xúc dành cho thiên nhiên tạo vật quanh mình Nó gắn với những vui buồn của tuổi thơ, vẻ đẹp của những cảnh vật nơi chị đã đi qua trên mọi miền đất nước…

Xuân Quỳnh vốn là một nhà thơ nữ với tâm hồn phong phú Do vậy để tiếp xúc với thiên nhiên trong thơ chị thật không phải điều đơn giản Thế giới thiên nhiên xuất hiện với tần số cao trong thơ chị Ở bất cứ góc độ nào của bức tranh thiên nhiên ta đều bắt gặp những xúc cảm tha thiết trước cuộc đời Hình tượng này luôn được lồng ghép và đi cùng những cảm xúc suy tư của chị Nó như hòa nhập vào những ao ước trăn trở và dường như không thể thiếu trong những khoảnh khắc thay đổi lớn trong cuộc đời, trong hồn thơ vốn không bình yên của chị

Thiên nhiên với chị không chỉ là người mẹ thứ hai như người ta thường nói,

mà như bà mẹ duy nhất với tất cả ý nghĩa chở che, đón đợi, thủy chung tin cậy như một nơi trở về của chị Chính vì vậy qua thiên nhiên ta có thể hiểu cụ thể và sâu sắc hơn về tình cảm cũng như những suy nghĩ trong chị

Có thể nhận thấy rằng, thông qua những bài thơ miêu tả cảnh sắc thiên nhiên nhưng đằng sau đó ẩn chứa là cả một nỗi niềm, một tâm trạng Mỗi hình ảnh về thiên nhiên, về quê hương như: bờ đê, lá tre xào xạc, hoa xoan… đều rưng rưng một nỗi xúc động âu yếm kỳ lạ như tình mẫu tử Khi viết về tuổi thơ mất mẹ của mình, Xuân Quỳnh đã đưa người đọc trở về với những kỷ niệm thời

ấu thơ của mình:

“Em đánh chắt chơi chuyền thuở nhỏ

Hái rau dền, rau rệu nấu canh

là mảnh đất luôn dang rộng đôi tay, với tấm lòng bao dung đón chờ chị sau những sóng gió bấp bênh của cuộc đời

Tình yêu cuộc sống trong thơ Xuân Quỳnh luôn phong phú, đa dạng là bởi

nó được sinh ra từ một tâm hồn luôn luôn rộng mở để đón nhận dư âm cuộc đời:

“Thiên nhiên trong thơ chị còn hòa hợp với đời sống nội tâm của chính chị và

đã ghi nhận được thế giới hồn nhiên, chân thật đến độ bản năng của một người phụ nữ luôn dám sống và yêu hết mình” [7, 35]

2.3.1.3 Tình yêu gia đình, bạn bè

Với bất cứ ai cũng vậy, gia đình như một cái nôi vỗ về thật ấm áp cho những tâm hồn khao khát tình cảm Dù họ có đi đâu, về đâu thì gia đình vẫn là nơi để quay về đoàn tụ Ý thức về sự thiêng liêng của hai tiếng “gia đình”, các nghệ sĩ luôn coi đó là một tâm niệm Đặc biệt là nhà thơ với mạch nguồn cảm xúc lớn lao họ đã thể hiện khá thành công tình cảm đối với gia đình Xuân Quỳnh cũng là một trong số đó

Tuổi thơ Xuân Quỳnh chịu nhiều bất hạnh, mồ côi mẹ từ thuở nhỏ lại lớn lên trong thời kỳ bom đạn đầy gian khổ của đất nước nên những ấn tượng sâu sắc về tuổi thơ đã thực sự in sâu trong tâm trí của chị Đó là những hồi ức về một nơi mà chị đã trải qua những tháng ngay bất hạnh song vẫn luôn ấm áp bởi tình yêu thương bao bọc của những người thân Và chính những tình yêu thương

đó là cơ sở, là tiền đề cho chị viết lên những vần thơ tình hay đến vậy, dạt dào cảm xúc là vậy

Tình cảm đầu tiên và cùng là tình cảm sâu đậm nhất, gắn bó nhất với chị trong những năm tháng tuổi thơ đó là tình bà cháu Mất đi người mẹ đó là nỗi bất hạnh thật là lớn lao đối với mỗi đứa trẻ và Xuân Quỳnh cũng vậy Một tuổi thơ thật đau buồn, lạnh lẽo Nhưng may mắn thay chị vẫn có người mẹ thứ hai trong cuộc đời để chia sẻ, yêu thương, che chở cho mình Đó là người bà của chị Người bà ấy đã xuất hiện trong thơ chị từ những hình ảnh giản dị, quen thuộc, gần gũi nhất:

“Con thích ban ngày mẹ chở che con Đêm con mơ mẹ làm sao che chở Trong giấc mơ chỉ mình con bé nhỏ Chỉ mình con chống chọi với quân thù”

(Gửi mẹ)

Viết về những người thân yêu của mình, ngoài bà và người mẹ đã mất của mình, Xuân Quỳnh vẫn còn một hình ảnh luôn song hành cùng chị trong những năm tháng tuổi thơ Đó là chị gái Đông Mai:

“Em nghĩ về miền nắng

Nơi em vừa đi qua

Em đang ở tháng ba