phương hướng dạy học bài tác gia nguyễn ái quốc-hồ chí minh trong chương trình ngữ văn trung học phổ thông

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ------- NGUYỄN HỮU THẮNG PHƯƠNG HƯỚNG DẠY HỌC BÀI TÁC GIA NGUYỄN ÁI QUỐC-HỒ CHÍ MINH TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LU

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN HỮU THẮNG

PHƯƠNG HƯỚNG DẠY HỌC BÀI TÁC GIA

NGUYỄN ÁI QUỐC-HỒ CHÍ MINH TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - NĂM 2010

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế kỉ XXI là thế kỉ của những cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật, hội nhập và phát triển Trước hoàn cảnh đó, để bắt kịp xu thế phát triển chung của thế giới, của thời đại, một yêu cầu cấp bách đang đặt ra đối với nền giáo dục nước ta là phải không ngừng đổi mới, hiện đại hoá cả về nội dung và phương pháp dạy học Nhà trường là nơi giúp cho từng cá nhân, mỗi công dân thay đổi triệt để quan niệm và phương pháp dạy học của mình cho phù hợp với yêu cầu của thời hiện đại - thời đại mà mỗi con người phải năng động, tích cực sáng tạo

Trong thực tế, giảng dạy văn học sử ở nhà trường phổ thông nói chung

và dạy các bài học về tác gia nói riêng còn nằm trong quỹ đạo của lối dạy học

cũ không phát huy được năng lực học tập của học sinh Giảng dạy theo phương pháp thuyết giảng hay thông báo một chiều chỉ thích ứng với nền nông nghiệp và công nghiệp cách đây hàng chục thế kỉ Khi tri thức nhân loại

còn ít, yêu cầu của giáo dục lúc đó chỉ cần những con người " thừa hành và

thừa hành sáng dạ" chứ không phải là con người năng động sáng tạo, biết giải

quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra, biết tự tìm kiếm việc làm như hiện nay Với bài văn học sử về tác gia văn học, lượng kiến thức nhiều, khó và mới nên giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình Dạy thuyết trình thì kết quả đánh giá tuỳ thuộc vào khả năng tái hiện lượng kiến thức nhiều hay ít theo lời giảng của giáo viên hay theo sách giáo khoa, khả năng sáng tạo của học sinh không có cơ hội để phát triển Lối dạy này sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng giảng dạy của giờ văn

Đối với các bài văn học sử về tác gia văn học, làm thế nào để học sinh không thờ ơ với bài giảng, hứng thú say mê tìm hiểu và phát huy được tính sáng tạo? Làm thế nào để rèn luyện năng lực tự nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản của học sinh? Vì vậy có phương hướng dạy học hợp lý các bài này sẽ giúp các em hình thành năng lực tự nghiên cứu, tự hoạt động trên văn bản là việc làm cần thiết, sát thực đúng với xu thế đổi mới phương pháp dạy học, đáp ứng mục tiêu giáo dục như Nghị quyết II của Ban Chấp hành Trung ương

khoá VIII đã ghi: " Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc

phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học."

Định hướng được như trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài này với những lí do sau:

1.1 Bài học về tác gia là kiểu bài tiềm ẩn nhiều yếu tố Nó không chỉ bao gồm kiến thức về cuộc đời, con người và sự nghiệp văn chương mà nó còn là kiến thức về các thể loại, nhiều lĩnh vực, quan điểm, tư tưởng, thành tựu, nội dung, nghệ thuật và phong cách sáng tác của nhà văn Hay nói cách khác, bài học về tác gia chứa đựng một dung lượng lớn kiến thức, thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau (bao gồm cả kiến thức khái quát và kiến thức cụ thể) Mặt khác, còn nhiều kiến thức trùng lặp, giờ học lại thiên về cung cấp kiến thức nên hiệu quả giờ học không cao

1.2 Chủ tịch Hồ Chí Minh là anh hùng của dân tộc, danh nhân văn hoá thế giới, là lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Việt Nam Người còn là một nhà văn

lớn, là người "mở đường cho nền văn học mới của giai cấp vô sản" (Hà Minh

Đức) Hậu thế đã được thừa hưởng từ Người một khối lượng tác phẩm đồ sộ

với nhiều thể loại, nhiều phong cách, được viết bằng nhiều thứ tiếng khác nhau Những sáng tác ấy có giá trị vô cùng quan trọng trong việc giáo dục tinh thần yêu nước, tình cảm cách mạng và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ Việt Nam Không những thế nó còn góp phần đưa văn học Việt Nam đi vào quỹ đạo chung của văn học cách mạng thế giới với tư cách là bộ phận hợp thành Đồng thời, thơ văn của Bác còn giải quyết đúng đắn và kịp thời các vấn đề dân tộc và thời đại

1.3 Trong chương trình Ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay, Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh vẫn là tác giả được lựa chọn và giảng dạy với

tư cách là tác gia lớn của nền văn học Việt Nam Vì thế thực hiện luận văn này, ngoài ý nghĩa phục vụ học tập, chúng tôi còn muốn cung cấp một phương hướng dạy học bài học về tác gia một cách khoa học và hợp lí để tất

cả những người quan tâm đến ngành giáo dục có thêm một tư liệu tham khảo

bổ ích, quý giá trong quá trình học tập và nghiên cứu của mình

1.4 Hiện nay, phương hướng giảng dạy các bài tác gia văn học nói chung và bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh nói riêng, giáo viên vẫn còn nhiều lúng túng và chưa thực sự tìm ra phương hướng giảng dạy hợp lí,

có hiệu quả Thực tế cho thấy, các bài học về tác gia đều được giáo viên giảng dạy bằng phương pháp thuyết trình, giảng từ đầu đến cuối, học sinh chỉ nghe

và ghi chép Như vậy giờ học không phát huy được tính chủ động sáng tạo của học sinh Điều này đi ngược lại với phương pháp giáo dục hiện đại Phương pháp dạy học hiện đại lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, trò là chủ thể hoạt động Tuy nhiên với một khối lượng kiến

thức lớn, phức tạp, quỹ thời gian có hạn, giáo viên lại chưa tìm được phương pháp dạy học hợp lý đó cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng giờ học kém hiệu quả

1.5 Lâu nay khi tìm hiểu về nhà văn Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu, phê bình văn học đã dành nhiều sức lực, tâm huyết cho những trang viết có

giá trị của Người Nhưng những công trình coi "Phương hướng dạy học bài

tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh" là đối tượng nghiên cứu chuyên biệt

vẫn còn vắng bóng Cho đến nay đây vẫn là một khoảng trống cần khai thác

làm việc, Nói về Hồ Chí Minh, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã viết "Hồ

Chí Minh là một con người phi thường, xuất chúng là nhà chiến lược, nhà lãnh đạo, nhà tổ chức đồng thời là một nhà văn hoá, nhà báo, nhà thơ lớn Chất con người Hồ Chí Minh là chất Việt Nam, chất cộng sản, chất nhân văn Tất cả gặp gỡ, hoà quện trong một con người"

Khi xuất hiện, các tác phẩm văn chương của Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh đã được giới nghiên cứu văn học và độc giả đặc biệt chú ý Tìm hiểu những công trình nghiên cứu văn chương của Hồ Chí Minh, chúng tôi nhận

thấy các nhà nghiên cứu tập trung vào hai hướng tiếp cận chủ yếu đó là: tiếp cận trên góc độ tổng quan và tiếp cận từ tác phẩm cụ thể

Có nhiều công trình nghiên cứu về Hồ Chí Minh như:

Trương Chính-Cảm nghĩ đọc truyện và kí của Bác-Báo văn nghệ quân

Hà Minh Đức-Chủ tịch Hồ Chí Minh người khai sáng và mở đầu cho

một thế hệ mới trong văn học-Tạp chí cộng sản số 6, năm 1980

Hà Minh Đức-Sự nghiêp báo chí và văn học của Hồ Chí Minh-Giáo dục

Nguyễn Xuân Lạn-Thơ văn Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh trong nghiên

cứu phê bình- NXB ĐHQG Hà Nội, năm 1999

Đào Lan Anh- Nhân vật người kể chuyện trong truyện và kí của Nguyễn

Ái Quốc- Luận văn tốt nghiệp đại học, năm 2004

Nguyễn Thanh Hải- Dạy thơ Hồ Chí Minh- Luận văn Thạc sĩ khoa học

Ngữ văn, năm 2007

Nguyễn Trí-Nguyễn Trọng Hoàn-Đinh Thái Hương: Một số vấn đề đổi

mới phương pháp dạy học văn- tiếng Việt ở nhà trường phổ thông- Nxb Giáo

dục, 2001

Các nhà nghiên cứu dường như đã có những ưu ái đặc biệt với các sáng tác của Hồ Chí Minh qua nhiều công trình kể trên Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nào đề cập đến phương hướng giảng dạy bài học về tác gia Nguyễn

Ái Quốc-Hồ Chí Minh trong chương trình trung học phổ thông Mặc dù vậy những thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước là tiền đề quý báu cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu, khai thác đề tài này

Với đề tài "Phương hướng dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quố-Hồ Chí

Minh trong chương trình Ngữ Văn THPT" người viết mong muốn đưa ra

được hướng tiếp cận hiệu quả bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh trong chương trình ngữ văn trung học phổ thông Đồng thời, góp một phần nhỏ bé vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học mà cả xã hội đang cùng bàn và cùng làm

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thực tế học tập và giảng dạy bài tác gia Hồ Chí Minh ở nhà trường phổ thông còn nhiều vướng mắc cần tháo gỡ: dung lượng kiến thức lớn, học sinh chưa thực sự chủ động học tập, phương pháp giảng dạy của giáo viên đôi khi còn lúng túng chưa phát huy triệt để tính sáng tạo của học sinh Vì vậy khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi mong muốn góp thêm một tiếng nói trong việc đổi mới phương pháp dạy học các bài văn học sử nói chung, bài tác gia

Hồ Chí Minh nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đề ra, đề tài này có các nhiệm vụ nghiên cứu sau: Nghiên cứu những tiền đề lí luận cần thiết và khả năng nhận thức của học sinh Trung học phổ thông trong việc chiếm lĩnh các bài văn học sử nói chung, bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh nói riêng

Nghiên cứu thực trạng dạy và học bài tác gia Hồ Chí Minh ở nhà trường phổ thông

Đề xuất phương hướng dạy học mới khi dạy bài tác gia Hồ Chí Minh Thiết kế thực nghiệm bài dạy về tác gia Hồ Chí Minh

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của luận văn

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Bài "Tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh"- SGK Ngữ văn 12, tập

1, Nxb Giáo dục, năm 2009

Giáo án và giờ dạy bài học về tác gia Hồ Chí Minh của giáo viên

Thực tế học bài học về tác gia Hồ Chí Minh của học sinh Trung học phổ thông

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi thực hiện luận văn này, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân tích, tổng hợp đánh giá các tài liệu, các công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề đang được tìm hiểu

Phương pháp khảo sát, điều tra thực trạng dạy học bài tác gia Hồ Chí Minh ở nhà trường phổ thông nhằm đánh giá chất lượng tiếp thu bài của học sinh, giờ dạy và giáo án của giáo viên

Phương pháp so sánh tổng hợp nhằm đưa ra những kết luận khoa học, kết luận sư phạm Trên cơ sở đó đề xuất phương hướng dạy học tích cực Phương pháp thực nghiệm sư phạm, hiện thực hóa phương hướng dạy học mới qua thiết kế giáo án và giờ dạy thực nghiệm nhằm đánh giá, xác nhận tính đúng đắn, hợp lý và khả thi của các biện pháp trong thực tế dạy học ở nhà trường Trung học phổ thông

6 Giả thuyết khoa học

Phương hướng dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh là

một đề xuất khoa học mới trong việc dạy học bài học về tác gia ở nhà trường phổ thông Nếu tổ chức dạy học theo đề xuất của luận văn sẽ góp phần tích cực nâng cao hiệu quả dạy và học bài học về tác gia Hồ Chí Minh ở trường phổ thông

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu& Kết luận, Danh mục Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh và những tiền đề khoa học nghiên cứu tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh

Chương 2: Phương hướng dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông

Chương 3: Thiết kế thực nghiệm

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG1 TÁC GIA NGUYỄN ÁI QUỐC-HỒ CHÍ MINH VÀ NHỮNG TIỀN

ĐỀ KHOA HỌC NGHIÊN CỨU TÁC GIA NGUYỄN ÁI QUỐC-HỒ CHÍ MINH

1.1 Tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh

1.1.1.Tiểu sử

Chủ tịch Hồ Chí Minh (lúc còn nhỏ tên là Nguyễn Sinh Cung) khi đi học lấy tên là Nguyễn Tất Thành, trong nhiều năm hoạt động cách mạng lấy tên là Nguyễn Ái Quốc Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 5 năm 1890 ở quê ngoại

là làng Hoàng Trù, sau về quê nội ở làng Kim Liên-huyện Nam Đàn-Nghệ

An Đây vốn là quê hương của phong trào đấu tranh quật khởi, giàu truyền thống văn học

Người sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước, gốc nông dân Song thân của Người là cụ Nguyễn Sinh Sắc và cụ Hoàng Thị Loan

Lúc nhỏ, Nguyễn Sinh Cung là học trò thông minh, chăm chỉ học tập và ham tìm hiểu những điều mới lạ Ngoài những sách phải học, Người còn ham đọc truyện và thơ ca yêu nước Những chuyện anh hùng liệt sĩ ở địa phương, những buổi đàm luận về thời cuộc giữa cụ Phó bảng với các nhà yêu nước khác mà người được nghe đã sớm giáo dục cho Người tinh thần yêu nước, thương nòi, nhen nhóm trong tâm hồn tuổi trẻ khát vọng làm việc có ích cho dân, cho nước

Ở nhà, Người đã được học chữ Hán từ gia đình, lớn lên theo cha vào Huế

và sau đó có một thời gian dạy học ở trường Dục Thanh (Phan Thiết) với tên gọi là Nguyễn Tất Thành Năm 1911, từ bến cảng Nhà Rồng (Sài Gòn), Người đã ra đi tìm đường cứu nước Trên con đường bôn ba tìm đường cứu nước ấy, Nguyễn Ái Quốc đã từng qua nhiều nước thuộc châu Á, Châu Âu, châu Mĩ, châu Phi; được tiếp xúc với nền văn hoá của nhiều nước, nhiều khu vực trên thế giới ở cả phương Đông và phương Tây Người biết nhiều thứ tiếng nước ngoài và có những hiểu biết sâu sắc về các dân tộc và nhân dân thế giới

Năm 1918, Nguyễn Ái Quốc tham gia Đảng Xã hội Pháp và thành lập Hội Những người Việt Nam yêu nước

Năm 1919, thay mặt những người Việt Nam ở Pháp, người thanh niên yêu nước ấy đã gửi tới Hội nghị Hoà bình họp ở Véc-xây (Pháp) bản yêu sách Quyền các dân tộc kí tên là Nguyễn Ái Quốc

Năm 1920, Nguyễn Ái Quốc tham gia thành lập Đảng Cộng sản Pháp Trong thời gian ở Pháp, Người tích cực viết báo, viết sách tuyên truyền chống chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa phong kiến và kêu gọi đoàn kết các dân tộc thuộc địa

Năm 1924, Người đã bí mật sang Liên Xô tham dự Quốc tế Cộng sản V

và được chỉ định làm Uỷ viên phương Đông của Quốc tế cộng sản

Năm 1925, Người sáng lập ra tổ chức Việt Nam Cách mạng đồng chí hội

Năm 1928, Người chuyển sang hoạt động cách mạng ở Thái Lan

Ngày 3/2/1930, tại Hương Cảng (Trung Quốc), Người thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam

Năm 1941, Người về nước thành lập Mặt trận Việt Minh và trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam

Tháng 8 năm 1942, Nguyễn Ái Quốc lấy tên là Hồ Chí Minh sang họp ở Trung Quốc Vừa qua biên giới Việt- Trung, Người đã bị bọn Tưởng Giới Thạch bắt, bị giam cầm và giải tới giải lui khắp 13 huyện, qua mấy chục nhà lao hơn một năm trời (từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 9 năm 1943) Trong những ngày bị đày đoạ vô cùng khổ cực đó, Hồ Chí Minh đã viết tập thơ

"Nhật kí trong tù" bằng chữ Hán, thể hiện tư tưởng, tâm hồn cao cả của một

chiến sĩ cộng sản kiên cường, một thi sĩ giàu tình thương và luôn lạc quan, tin tưởng vào cuộc sống hiện tại và luôn hướng về tương lai tươi sáng

Tháng 9 năm 1943, Người được trả tự do, trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam giành thắng lợi trong cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945

Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập

tuyên bố thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nhà nước dân chủ đầu tiên trong mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam Ngày 6/1/1946, sau cuộc tổng tuyển của đầu tiên, Người đã được bầu làm Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Từ đó trở đi, Người luôn đảm nhiệm những chức vụ cao nhất của Đảng và Nhà nước, trực tiếp lãnh đạo toàn dân giành thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và

đế quốc Mĩ xâm lược

Ngày 2/9/1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từ trần trong niềm tiếc thương

vô hạn của nhân dân Việt Nam và bạn bè quốc tế Người để lại bản Di chúc lịch sử thể hiện lập trường tư tưởng, đạo đức sáng ngời, để lại muôn vàn tình yêu thương cho toàn thể nhân dân Việt Nam và nhân loại tiến bộ trên thế giới Năm 1990, nhân dịp kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã

ghi nhận và suy tôn Người là "Anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam, nhà

văn hoá lớn"

Hồ Chí Minh là người chiến sĩ kiên cường trên suốt nửa thế kỉ tham gia đấu tranh cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc Hồ Chí Minh là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam

1.1.2 Quan điểm sáng tác văn học

Là một nghệ sĩ đầy tài năng nhưng Hồ Chí Minh chưa bao giờ nhận mình là nhà thơ, nhà văn mà Người chỉ là người bạn của văn nghệ, một người yêu văn nghệ Nhưng rồi chính hoàn cảnh thôi thúc, nhiệm vụ cách mạng yêu cầu, môi trường xã hội và thiên nhiên gợi cảm cộng với tài năng nghệ thuật và tâm hồn nghệ sĩ chứa chan cảm xúc, Người đã sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị Những áng văn chính luận giàu chất sống thực tế, sắc sảo về chính kiến và

ý tưởng (Bản án chế độ thực dân Pháp, Tuyên ngôn Độc lập, .) những

truyện ngắn độc đáo và hiện đại, hàng trăm bài thơ giàu tình đời, tình người, chứa chan thi vị được viết ra bằng tài năng và tâm huyết Hồ Chí Minh am hiểu sâu sắc quy luật và đặc trưng của văn nghệ, từ phương diện tư tưởng chính trị đến nghệ thuật biểu hiện Điều này trước hết thể hiện trực tiếp trong

hệ thống quan điểm sáng tác văn chương của Người

1.1.2.1 Về vai trò của văn nghệ nói chung và vị trí của văn nghệ sĩ trong đời sống cách mạng

Là nhà cách mạng rất yêu văn nghệ, Hồ Chí Minh xem văn nghệ là một hoạt động tinh thần phong phú và phục vụ có hiệu quả cho cho sự nghiệp cách mạng Người đã xác định vai trò to lớn của nghệ sĩ trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và phát triển xã hội Tinh thần đó được Người nói lên

trong bài "Cảm tưởng đọc thiên gia thi" :

"Cổ thi thiên ái thiên nhiên mĩ, Sơn, thuỷ, yên, hoa, tuyết, nguyệt, phong

Hiện đại thi trung ưng hữu thiết, Thi gia dã yếu hội xung phong"

(Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp, Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi, sông

Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xung phong.)

Khác với quan điểm trong thơ ca cổ Trung Quốc chú trọng đến nhạc, hoạ, thiên nhiên, Hồ Chí Minh không phủ nhận vẻ đẹp của thiên nhiên nhưng Người không xem thiên nhiên như là một chuẩn mực của cái đẹp Người lại

nhấn mạnh đến "chất thép" trong thơ ca hiện đại "Chất thép" ở đây chính là

xu hướng cách mạng và sự tiến bộ về tư tưởng, là cảm hứng đấu tranh xã hội tích cực của thơ ca Đây chính là tinh thần cách mạng, mục đích cách mạng của văn chương thời đại Quan điểm của Hồ Chí Minh là sự tiếp thu, kế thừa quan điểm dùng văn chương làm vũ khí chiến đấu trong truyền thống dân tộc

và được nâng cao trong thời đại cách mạng vô sản Trong "Thƣ gửi các hoạ

sĩ nhân dịp triển lãm hội hoạ 1951", một lần nữa Người khẳng định: " Văn

hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy, cũng như các chiến sĩ khác, chiến sĩ nghệ thuật có nhiệm vụ nhất định, tức là

phụng sự kháng chiến, phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân" Quan điểm

nghệ thuật này bao trùm lên hầu hết các sáng tác của Hồ Chí Minh, thể hiện một cách đầy đủ tâm hồn của một chiến sĩ cộng sản vĩ đại

1.1.2.2 Quan điểm về một tác phẩm văn chương cụ thể

Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng mục đích và đối tượng tiếp nhận văn chương Văn chương trong thời đại cách mạng phải coi quảng đại quần chúng

là đối tượng phục vụ Người nêu kinh nghiệm chung cho hoạt động báo chí và

văn chương, mỗi người khi cầm bút cần xác định rõ: "viết cho ai?" (đối tượng), "viết để làm gì?"(mục đích), từ đó quyết định "viết cái gì?"(nội dung),

và "viết như thế nào?"(hình thức) Và Bác xác định rõ: "viết cho công nông

binh Viết để giáo dục, giải thích, cổ động, phê bình, để phục vụ quần chúng"

(Văn Hồ Chủ tịch)

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, tuỳ theo từng đối tượng cụ thể, Bác

đã chủ động thay đổi từ nội dung đến hình thức của tác phẩm, từ chủ đề đến cách viết Chẳng hạn, với đối tượng là dân thường, để tuyên truyền cách mạng và hướng tới đồng bào mình, chủ yếu là những người dân có trình độ

thấp, thích những điều dễ hiểu, dễ nhớ, " Bác đã viết hàng loạt những tác

phẩm rất đơn sơ, mộc mạc tưởng như không thể gọi là nghệ thuật" (Hoài

Thanh), nhưng đều dễ dàng đi vào đời sống của nhân dân như "Không có gì

quý hơn Độc lập tự do", "Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một, sông có thể cạn, núi có thể mòn song chân lí ấy không bao giờ thay đổi",

Với đối tượng là người có văn hoá cao, đó là những trí thức yêu nước, các bậc nhân sĩ, các bậc túc nho, Bác thường viết bằng chữ Hán Đặc biệt là những bài thơ viết theo thể tứ tuyệt hàm súc, cô đọng Đối với dân tộc và nhân dân thế giới, Bác viết những tác phẩm chính luận với giọng văn mạnh mẽ, hào hùng, chứng cớ cụ thể, xác thực, cách lập luận chặt chẽ, đanh thép Đối với bản thân mình, Bác sáng tác thơ văn để thể hiện ước mơ về cuộc sống, những

xúc động trước cái đẹp, những suy nghĩ về hiện thực đất nước, tiêu biểu là tập

thơ Nhật kí trong tù

Về tính chân thực và hiệu quả của tác phẩm văn chương

+ Thể hiện ở nội dung

Hồ Chí Minh luôn quan niệm tác phẩm văn chương phải có tính chân thực Phát biểu trong buổi triển lãm hội hoạ trong năm đầu cách mạng, Người

uốn nắn một hướng đi: "Chất mơ mộng nhiều quá mà cái chất thật của sự

sinh hoạt rất ít" Người yêu cầu văn nghệ sĩ phải " miêu tả cho hay, cho chân thực, cho hùng hồn những đề tài phong phú của hiện thực cách mạng, phải chú ý nêu gương người tốt, việc tốt nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục của tác phẩm văn chương, uốn nắn và phê phán cái xấu, quần chúng đang đợi những tác phẩm văn nghệ xứng đáng với thời đại vẻ vang của chúng ta, những tác phẩm ca tụng chân thật những người mới, việc mới chẳng những để làm gương cho chúng ta ngày nay mà còn để giáo dục cho con cháu ta đời sau"

( Hồ Chí Minh )

+ Thể hiện ở hình thức

Người cho rằng, nhà văn phải thực sự chú ý đến hình thức biểu hiện Tác

phẩm văn chương phải có hình thức trong sáng, hấp dẫn: "Tác phẩm có nội

dung chân thật và phong phú chưa đủ mà còn phải có hình thức trong sáng và tươi vui" để " khi chưa xem thì muốn xem, xem rồi thì có bổ ích" Bác khuyên

văn nghệ sĩ phải chú đến cách viết, cách sử dụng ngôn ngữ, tránh lối viết cầu

kỳ, xa lạ, nặng nề Có người hỏi Bác về cách viết văn, Bác nói: "Một tác

phẩm văn chương không cứ dài mới hay Tác phẩm phải diễn đạt vừa đủ những điều đáng nói Nó trình bày sao cho mọi người ai cũng hiểu được, và sau khi đọc xong thì độc giả phải suy nghĩ, tác phẩm ấy mới xem là tác phẩm hay và biên soạn tốt" Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến việc giữ gìn sự

trong sáng của tiếng Việt Theo Người, nội dung và hình thức của tác phẩm văn chương phải đậm đà tính dân tộc, được nhân dân yêu thích

Như vậy, quan điểm sáng tác văn học của Hồ Chí Minh là sự kế thừa

và phát huy những nét tích cực của văn chương truyền thống, thể hiện chân thật tâm hồn trong sáng, lối sống cao đẹp của người Việt Nam Đây không chỉ

là kinh nghiệm quý báu dành riêng cho những người say mê văn chương mà còn là bài học sâu sắc đối với tất cả chúng ta

1.1.3.1 Văn xuôi

* Văn chính luận

Những tác phẩm văn chính luận của Hồ Chí Minh được viết ra chủ yếu với mục đích đấu tranh chính trị, nhằm tấn công trực diện kẻ thù, hoặc thể hiện những nhiệm vụ cách mạng trong những chặng đường lịch sử

Từ những năm 20 của thế kỉ XX, các bài văn chính luận với bút danh

Nguyễn Ái Quốc đăng trên các tờ báo "Người cùng khổ”, "Nhân đạo",

"Đời sống thợ thuyền" đã tác động và ảnh hưởng lớn đến công chúng Pháp

và nhân dân thuộc địa Nổi bật là "Bản án chế độ thực dân Pháp", tác phẩm

chính luận sắc sảo, nói lên một cách thống thiết nỗi đau khổ của người dân bản xứ và tố cáo trực diện chế độ thực dân Pháp; thức tỉnh, kêu gọi những

người nô lệ đứng lên chống áp bức, bóc lôt "Bản án chế độ thực dân Pháp"

là một áng văn chính luận hùng hồn, đanh thép và có sức thuyết phục cao

"Tuyên ngôn Độc lập" (1945) là một văn kiện chính trị có giá trị lịch sử

lớn lao, phản ánh khát vọng độc lập, tự do và cuộc đấu tranh bền bỉ, kiên trì của dân tộc đã giành được thắng lợi; trang trọng tuyên bố quyền độc lập dân

tộc của Việt Nam trước nhân dân trong nước và thế giới "Tuyên ngôn Độc

lập" là tác phẩm chính luận có giá trị lịch sử, giá trị pháp lí, giá trị nhân bản

và giá trị nghệ thuật cao Tác phẩm được viết bởi cảm hứng phấn chấn, giàu cảm xúc thẩm mĩ, tha thiết đề cao giá trị Chân-Thiện-Mĩ của mỗi con người cũng như của cả dân tộc Đây là áng văn hay có cấu trúc chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, ngôn từ chính xác

"Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến" (1946), "Không có gì quý hơn

Độc lập tự do" (1966) là những áng văn chính luận hào hùng, tha thiết, làm

rung động hàng triệu trái tim yêu nước Những tác phẩm ấy nói lên những vấn đề thời sự cấp bách của dân tộc, thể hiện sâu sắc tiếng gọi của quê hương, đất nước trong những giờ phút thử thách đặc biệt của dân tộc Vào những năm

tháng cuối đời, Người viết "Di chúc" thiêng liêng mà chan chứa tình cảm

Bản Di chúc là lời căn dặn thiết tha chân tình với đồng bào, đồng chí, vừa

mang tính chiến lược trong phát triển đất nước, vừa thấm đượm tình yêu thương con người

Văn chính luận của Hồ Chí Minh giàu chất trí tuệ Người am hiểu sâu sắc quy luật vận động xã hội, dựa vào chính nghĩa với sức mạnh và giá trị tinh thần của chân lí, dựa vào nhân dân và lương tri của nhân loại Do đó, bao giờ Người cũng ở thế chủ động, mạch văn chính luận sắc sảo, thuyết phục Văn chính luận của Hồ Chí Minh giàu tính luận chiến suốt trong nửa thế kỉ liên tục, tiến công kẻ thù bằng sức mạnh của ngòi bút Có thể nói văn chính luận của Hồ Chí Minh đã đạt đến trình độ mẫu mực về văn chính luận hiện đại

*Truyện và kí

Khoảng từ năm 1922-1923, Nguyễn Ái Quốc viết một số truyện ngắn và

kí bằng tiếng Pháp rất đặc sắc, sáng tạo và hiện đại Tiêu biểu là các truyện

ngắn "Pa-ri"(1922), "Lời than vãn của bà Trưng Trắc"(1922), "Con người

biết mùi hun khói"(1922), "Đồng tâm nhất trí"(1922), "Vi hành"(1923),

"Những trò lố hay Va-ren và Phan Bội Châu"(1925), "Con rùa" (1925), Trong đó, đặc biệt truyện ngắn "Pa-ri" là một sáng tác đầu tay của

Nguyễn Ái Quốc, miêu tả một khu phố Pa-ri bên cạnh những toà nhà tráng lệ, nguy nga với cuộc sống xa hoa của giai cấp tư sản là những mái nhà lụp xụp, bẩn thỉu và cuộc sống cùng cực của những người dân thợ thuyền Qua tác phẩm giúp ta nhìn thấu được mâu thuẫn giàu nghèo gay gắt trong xã hội Pháp lúc bấy giờ Dựa vào những sự thật mắt thấy tai nghe, cộng với sự tưởng tượng phong phú và sự hư cấu nghệ thuật một cách tài tình, các tác phẩm

"Lời than vãn của bà Trưng Trắc", "Vi hành", tiểu phẩm "Sở thích đặc biệt" và vở kịch "Con rồng tre" đã bóc trần bộ mặt giả dối, ươn hèn, bịp

bợm, đốn mạt của tên vua bù nhìn Khải Định Mỗi tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc đều cô đọng, súc tích, có tư tưởng riêng, thâm thuý, chất trí tuệ toả trong hình tượng Bút pháp hiện đại, nghệ thuật châm biếm và giá trị nghệ thuật có thể so sánh với cả những tác phẩm chân chính mà người Pháp viết về nước Pháp

Trong thời kì kháng chiến chống Pháp, truyện ngắn "Giấc ngủ mười năm"(1949) với bút danh Trần Lực là một sáng tác giàu tinh thần lạc quan

cách mạng và có ý nghĩa dự báo Ngoài truyện ngắn, Hồ Chí Minh còn viết

những tác phẩm kí đặc sắc như: Nhật kí chìm tàu (1931), Vừa đi đường vừa

kể chuyện (1963)

1.1.3.2 Thơ ca

Thơ ca là lĩnh vực nổi trội nhất trong sự nghiệp sáng tác văn học của Hồ

Chí Minh Với trên 250 bài thơ có giá trị được tuyển chọn và in trong các tập:

Nhật kí trong tù- 133 bài, Thơ Hồ Chí Minh-86 bài, Thơ chữ Hán Hồ Chí Minh-36 bài Người đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học Việt

Nam hiện đại

Trong "Mấy vấn đề về phương pháp tìm hiểu, phân tích thơ Hồ Chí Minh", Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã chia thơ Hồ Chí Minh thành hai bộ

phận: Thơ tuyên truyền cách mạng và thơ nghệ thuật Quan điểm này có nhiều nhà nghiên cứu không đồng tình, họ cho rằng phân chia như thế là không chính xác Vì thơ Hồ Chí Minh có sự kết hợp hài hoà giữa yếu tố tuyên

truyền và yếu tố nghệ thuật Cố Thủ tướng Trường Chinh nói: "Nghệ thuật và

tuyên truyền là không hoàn toàn khác, nhưng cũng không hoàn toàn giống nhau Tuyên truyền cũng là một thứ nghệ thuật Nghệ thuật tuyên truyền là một phần trong nghệ thuật nói chung Và bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào cũng có ít nhiều tính tuyên truyền( ) Tuyên truyền cao tới một mức nào đó thì tuyên truyền trở thành nghệ thuật Nghệ thuật thiết thực tới một mức nào

đó thì nghệ thuật tính chất rõ rệt là tuyên truyền" Đọc thơ Bác, Xuân Diệu

cũng có nhận xét: "trong khi viết những bài ca tuyên truyền cổ động, nhiều

khi Bác đã đạt tới chất thơ" Những bài như: Tặng cụ Đinh Chương Dương,

Tặng Võ Công, Tặng Bùi Công thật sự là những bài như vậy:

" Xem sách chim rừng vào đậu cửa Phê văn hoa núi ghé nghiên soi

Tin vui thắng trận dồn chân ngựa Nhớ cụ thơ xuân tặng một bài"

( Tặng Bùi Công)

Theo tôi, có thể chia thơ Hồ Chí Minh thành hai bộ phận: thơ tiếng Việt (chủ yếu là những bài ca, bài vè thời kì mặt trận Việt Minh, thơ tuyên truyền cách mạng, thơ chúc tết), và thơ chữ Hán (gồm Nhật kí trong tù và chùm thơ kháng chiến chống Pháp)

Trên 250 bài thơ là con số rất có ý nghĩa đối với một đời thơ Các tác phẩm của Hồ Chí Minh được viết ra trong nhiều thời điểm và hoàn cảnh lịch

sử, tiêu biểu hơn cả là tập Nhật kí trong tù được viết trong thời gian Người

bị giam cầm ở nhà tù Quốc dân Đảng tại Quảng Tây- Trung Quốc từ ngày 8-1942 đến ngày 10-9-1943

29-Nhật kí trong tù là tập thơ phản ánh tâm hồn và nhân cách cao đẹp của

người chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh thử thách nặng nề nhất của chốn lao tù:

"Thân thể ở trong lao Tinh thần ở ngoài lao"

Sự thắng thế của những giá trị tinh thần, lý tưởng chiến đấu của người cộng sản, lòng yêu nước thương dân, niềm tin vào thắng lợi ngày mai đã giúp người chiến sĩ vượt lên tất cả Bộ mặt tàn bạo của nhà tù Quốc dân đảng được miêu tả chân thực có sức tố cáo, càng làm nổi bật lên sức mạnh của ý chí người chiến sĩ cách mạng không chịu khuất phục, không chịu lùi một phân

Vật chất tuy đau khổ Không nao núng tinh thần

Nhiều nhà văn, nhà thơ trong và ngoài nước đã tìm thấy ở Nhật kí trong

tù "một tâm hồn vĩ đại của bậc đại trí, đại nhân, đại dũng" (Viên Ưng, Trung

Quốc), " một con người qua cuộc đời mình đã dạy cho mọi người hiểu rằng:

đối với con người không có đỉnh cao nào là không thể đạt được" (Phêlich Pita

Rôđrighêt, Cuba) Đặng Thai Mai thì cho rằng: "Đọc tập thơ thực sự cảm thấy

đứng trước một thi sĩ và một con người cao cả vĩ đại" Nhật kí trong tù chứa

đựng những bài học về nhân sinh, đạo lý cho hôm nay và cho mai sau

Nhật kí trong tù là tập thơ chứa chan tình cảm nhân đạo Tuy trong

hoàn cảnh tù đày và trên hành trình bị áp giải, Hồ Chí Minh luôn bộc lộ sự

cảm thương trước cảnh đời lam lũ của những người phu đường và những người nông dân vất vả một nắng hai sương Người đặc biệt quan tâm đến cảnh đời của những em nhỏ, của người phụ nữ cũng phải chịu cảnh tù đày Và

riêng những người " cùng hội cùng thuyền " cũng được tác giả chia sẻ tình

thương Tình cảm nhân đạo trong Nhật kí trong tù là thuộc về chủ nghĩa

nhân đạo của giai cấp vô sản, khác với tình thương của tôn giáo, khác biệt với

tình thương có tính chất ban phát của giai cấp phong kiến, tư sản Nhật kí trong tù giàu giá trị nghệ thuật Nhiều tứ thơ được thể hiện rất sáng tạo, rất đẹp (Không ngủ được, Ngắm trăng, Đi đường, Nghe tiếng giã gạo ),

nhiều hình ảnh gợi cảm từ mặt trời buổi sớm, vầng trăng non trong đêm, dòng sông vui giữa hai bờ làng xóm, làng quê được mùa vui ca hát

Điều đặc biệt của Nhật kí trong tù còn thể hiện ở chỗ đây là tập nhật kí

viết bằng thơ, những bài thơ bề ngoài là tự sự, song chủ yếu là kí thác tâm

tình Bởi "thơ là tiếng lòng, là tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn" (Tố

Hữu), thơ có khả năng thể hiện một cách trực tiếp thế giới nội tâm phức tạp

của con người Hầu hết 133 bài thơ trong Nhật kí trong tù đều được viết

bằng thơ tứ tuyệt cổ điển- thể thơ có tính chất cô đọng, hàm súc mang tính chất ứng khẩu ngắn gọn vì thế mới gửi gắm được nhiều tâm tư, tình cảm của nhà thơ

Ngoài Nhật kí trong tù, phải kể đến những đóng góp thơ ca của Người

ở thời kì trước và sau Cách mạng Pác Bó hùng vĩ, Tức cảnh Pác Bó, Ca sợi chỉ, Bài ca du kích gợi lại chân thực và xúc động thời kì hoạt động bí mật

và những vần thơ cũng tham gia trực tiếp vào nhiệm vụ tuyên truyền cách mạng

Đi vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, tứ thơ của Người ngày càng dào dạt Vẫn là tấm lòng yêu nước sâu nặng thể hiện qua nỗi lo lắng của

một vị lãnh tụ trước tình cảnh đất nước bị ngoại xâm (Cảnh khuya, Đi

thuyền trên sông Đáy ); tình cảm động viên và ngợi ca sức mạnh của quân dân trong chiến đấu (Lên núi, Rằm tháng giêng ), và niềm vui của Người trước thắng lợi của chiến trường (Tin thắng trận, Đêm thu) Thơ kháng

chiến chống thực dân Pháp của Hồ Chí Minh kết hợp được chất trữ tình cách mạng đằm thắm với cảm hứng anh hùng ca của thời đại

Tập Thơ chữ Hán Hồ Chí Minh tập hợp 36 bài thơ chữ Hán viết trong

nhiều thời điểm Vẫn là những bài cổ thi thâm thuý với tứ thơ mở ra phóng

khoáng trên nhiều đề tài: về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (Thu dạ, Nguyên tiêu, Đăng sơn), về những chuyến thăm nước ngoài (chùm thơ thăm Trung Quốc), về tình bạn (Tặng Bùi Công, Tầm hữu vị ngộ (Tìm bạn không gặp) và chút tâm tình riêng ( Nhị vật, Thất cửu)

1.1.4 Đặc điểm phong cách nghệ thuật

Hồ Chí Minh là người bước đầu đặt nền móng và mở đường cho nền văn học cách mạng Văn chương Hồ Chí Minh đã kết hợp được sâu sắc từ bên trong mối quan hệ giữa chính trị và văn học, giữa tư tưởng và nghệ thuật, giữa truyền thống và hiện đại Mỗi loại hình văn học của Người lại có phong cách riêng, độc đáo, hấp dẫn và có giá trị bền vững

*Về văn chính luận

Hồ Chí Minh có phong cách nghệ thuật hết sức phong phú, đa dạng Bác

là người đầu tiên sử dụng có hiệu quả cao thể văn chính luận hiện đại Văn chương Việt Nam vốn có truyền thống về tính chính luận, từ Nguyễn Trãi đến Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh Văn chính luận của Hồ Chí Minh mang đặc điểm cốt cách của văn chính luận hiện đại của giai cấp vô sản

Văn chính luận của Hồ Chí Minh bộc lộ tư duy sắc sảo, giàu tri thức văn hoá, gắn lí luận với thực tiễn, giàu tính luận chiến, sử dụng có hiệu quả nhiều phương thức biểu hiện Chỉ riêng hình thức mẩu chuyện được kể qua một câu chuyện nhỏ, một mảnh đời chân thực đã góp phần chứng minh thuyết phục

cho những vấn đề lí luận Bản án chế độ thực dân Pháp đã sử dụng hàng

chục mẩu chuyện nhỏ cảm động, hấp dẫn Viết thành công những mẩu chuyện nhỏ là một nét độc đáo của tài năng tác giả trong văn xuôi Tuỳ vào mục đích

và đối tượng khác nhau, có khi là những lập luận hùng hồn đanh thép, đầy tính chiến đấu như dồn đối phương vào chỗ cùng đường, có khi lại kết hợp giữa tình và lý, giọng điệu ôn tồn thân mật như đưa lẽ phải thấm vào lòng người

*Về truyện và kí

Truyện và kí của Nguyễn Ái Quốc là những tác phẩm mở đầu và góp phần đặt nền móng đầu tiên cho văn xuôi cách mạng Ngòi bút của Người trong truyện ngắn rất chủ động và sáng tạo: có khi là lối kể chân thực, tạo không khí gần gũi, có khi là giọng điệu sắc sảo châm biếm thâm thuý và tinh

tế Khi viết cho người Pháp đọc thì Hồ Chí Minh sử dụng bút pháp hiện đại, khi viết cho đồng bào mình thì lại trở về lối truyện truyền thống Chất trí tuệ

và tính hiện đại là những nét đặc sắc của truyện ngắn Nguyễn Ái Quốc

*Về thơ ca

Về thơ ca, phong cách sáng tác của Người rất phong phú, đa dạng Nhiều bài viết theo phong cách cổ thi hàm súc, uyên thâm đạt chuẩn mực cao về

nghệ thuật Thơ của Người mang đặc điểm của thơ ca cổ phương Đông "Thơ

Người nói ít mà gợi nhiều, là thơ có màu sắc thanh đạm, có âm thanh trầm lắng không phô diễn mà như cố khép lại đường nét để cho người đọc tự

thưởng thức lấy cái phần ở ngoài lời" ( Rôgiê Đơnuy, Pháp)

Thơ Hồ Chí Minh vận dụng rất linh hoạt nhiều thể loại và phục vụ có hiệu quả cho sự nghiệp cách mạng Tuỳ từng đối tượng (viết cho ai?), Người

sử dụng nhiều hình thức khác nhau: bài ca, bài vè nhằm tuyên truyền cách

mạng; thơ châm ngôn, tục ngữ như những bài "Gửi nông dân", "Khuyên

thanh niên"; lối thơ chúc têt mừng xuân theo tục lệ cổ truyền của dân tộc;

thơ trữ tình cổ điển giàu chất trữ tình, phần lớn viết bằng chữ Hán Cố nhiên, loại thơ nghệ thuật này là tiếng nói sâu sắc và tinh tế nhất của tâm hồn Hồ Chí Minh: vừa hồn nhiên tự nhiên vừa thâm trầm sâu sắc, vừa trẻ trung hiện đại

và đậm đà phong vị cổ điển, vừa đầy chất thép kiên cường, vừa chan chứa tình nhân đạo và dạt dào cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên

Tuy nhiên, phong cách nghệ thuật là một hiện tượng vừa đa dạng vừa thống nhất Tính thống nhất của phong cách nghệ thuật Hồ Chí Minh thể hiện trong toàn bộ sáng tác thơ văn của Người: trên cơ sở nhất quán về quan điểm

sáng tác (Viết cho ai? Viết để làm gì? Viết như thế nào?), lối viết của Người

bao giờ cũng ngắn gọn, trong sáng, giản dị, đi đôi với sự sáng tạo linh hoạt, hoàn toàn chủ động trong việc sử dụng các hình thức thể loại và ngôn ngữ, các bút pháp và thủ pháp nghệ thuật khác nhau nhằm mục đích thiết thực của mỗi tác phẩm; đồng thời từ tư tưởng đến hình tượng nghệ thuật đều luôn luôn vận động một cách tự nhiên, nhất quán hướng về sự sống, ánh sáng và tương lai

Chủ tịch Hồ Chí Minh là lãnh tụ cách mạng đồng thời là nhà văn, nhà thơ Thơ văn của Hồ Chí Minh gắn bó mật thiết với cuộc đời hoạt động cách mạng của Người

Hồ Chí Minh là người có quan điểm sáng tác dứt khoát, rõ ràng, lấy việc phục vụ cách mạng, phụng sự đất nước làm mục đích Quan điểm đó đã ảnh hưởng sâu rộng tới văn học cách mạng Việt Nam

1.2 Những tiền đề khoa học nghiên cứu tác gia Nguyễn

Ái Quốc-Hồ Chí Minh

1.2.1 Đặc trưng bài văn học sử

Bài văn học sử có vị trí quan trọng trong văn học nhà trường, nó cung

cấp cho học sinh những kiến thức, những hiểu biết về một thời kì, một giai đoạn, một tác gia văn học để từ đó học sinh dễ dàng chiếm lĩnh những tác

phẩm văn học Trong chương trình văn học nhà trường, có hai kiểu bài văn học sử: kiểu bài khái quát về tác gia văn học và khái quát về thời kì văn học Giống như bộ môn Ngữ văn, phân môn văn học sử trong nhà trường phổ thông có hai đặc trưng kết hợp chặt chẽ với nhau và được quán triệt qua nội dung phương pháp giảng dạy đó là: đặc trưng khoa học và đặc trưng nghệ thuật Kiểu bài này đem đến cho học sinh những kiến thức về tác gia văn học

Từ việc nghiên cứu về tác gia văn học góp phần làm sáng tỏ những qui luật vận động, hình thành và phát triển của nền văn học Kiểu bài này mang một

số đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, kiểu bài này nghiên cứu những tác gia có vị trí và ý nghĩa

quan trọng trong nền văn học dân tộc Thành tựu của một số tác gia văn học không chỉ ở số lượng tác phẩm, mà còn ở giá trị tác phẩm góp phần khẳng định một khuynh hướng, một trào lưu, định mối cho sự hình thành và phát triển văn học

Đóng góp to lớn của những tác gia văn học đối với tiến trình văn học không chỉ ở thành tựu sáng tác mà còn ở công lao góp phần nâng cao, phát triển hoàn thiện thể loại vào kho tàng lí luận văn học Một số tác gia lớn là kết tinh tất yếu của quá trình phát triển một chặng đường văn học Nói về tác gia

là nói về một sự nghiệp văn học đã ổn định, chứng tỏ một tài năng và nói đến cuộc đời một nghệ sĩ đẹp đẽ về nhân cách Một tác gia văn học tài năng bao giờ cũng nổi trội lên là một nhà văn có bản sắc riêng và phong cách nghệ thuật riêng

Một tác gia văn học được nghiên cứu trước hết như một hiện tượng tiếp nối giữa giai đoạn văn học trước và giai đoạn văn học sau Tác gia văn học là

"một gạch nối lịch sử văn học" đang chuyển đổi trong tiến trình văn học dân

tộc Nghiên cứu về tác gia văn học, người ta có thể nhìn ra sự liên tục và gián đoạn, sự phát triển và đột biến, những nét định hình tiêu biểu của phương

pháp sáng tác cũ và những nét manh nha của phương pháp sáng tác mới, giữa truyền thống và hiện đại, giữa giai đoạn văn học và tác phẩm

Thứ hai, khác với bài khái quát về thời kì và tác phẩm ở dạng văn học

sử, bài khái quát tác gia mang tính cụ thể khái quát Nói cụ thể là vì các tác gia có ý nghĩa minh hoạ cho các nhận định khái quát về thời kì, nói khái quát

là nói bài học về tác gia lại cần được minh hoạ qua các bài học về tác phẩm hay qua bài học về giảng văn Tính cụ thể và tiêu biểu của tác gia thể hiện trong quá trình văn học của thời kì, mặt khác tính chất khái quát của bài học tác gia đối với tác phẩm minh hoạ lại cũng đòi hỏi xử lí những dẫn chứng như thế nào trong bài tác gia cho hợp lí Nếu các tác gia không được học tiếp tác phẩm thì chính kiểu bài tác gia lại là kiểu bài tiếp cận với giảng văn, tức là qua một phương thức truyền thụ và tiếp nhận hoàn toàn khác Như vậy những yếu tố chứa đựng trong bài khái quát tác gia văn học là hết sức phong phú bao gồm liên hệ ngược và liên hệ xuôi Tri thức khái quát bao gồm các quan điểm, nhận định, đánh giá về cuộc đời, sự nghiệp tác gia; tri thức cụ thể là những tư liệu, những mẩu chuyện, những mảnh đời cụ thể về đời sống và các sáng tác của tác gia đó Chính sự đan xen giữa hai loại tri thức trên góp phần không nhỏ vào việc hình thành và phát triển tri thức lí luận cho học sinh

Thứ ba, những bài khái quát về tác gia văn học có cấu trúc bề mặt và cả

cấu trúc chiều sâu Xét về cấu trúc bề mặt, kiểu bài này gồm hai phần chính: cuộc đời và sự nghiệp văn học Đây là hai nội dung quan trọng không thể thiếu khi dạy bài tác gia Hai nội dung này có mối quan hệ nội tại khăng khít với nhau Trong phần cuộc đời tác gia không phải chỉ có những tháng năm, những sự kiện quan trọng trong đời sống, hoàn cảnh sinh hoạt của nhà văn mà còn có những đặc điểm về nhân sinh quan của nhà văn đó Và cũng chính những điều kiện đó quyết định đến sáng tác văn học của từng người Do vậy,

muốn tìm hiểu được một cách sâu sắc những sáng tác của mỗi tác gia không thể không tìm hiểu phần tiểu sử cuộc đời nhà văn đó

Phần sự nghiệp văn học là yếu tố không thể thiếu trong mỗi bài học về tác gia văn học Đây là yếu tố quan trọng tạo nên vị trí, vai trò của tác gia trong lịch sử văn học Nhà văn chỉ có thể trở thành tác gia khi đằng sau họ có một sự nghiệp văn học phong phú, đa dạng kết tinh trong mỗi tác phẩm lớn Trong phần này có các phần cụ thể như: sự ảnh hưởng của cả nền văn học đối với bản thân tác gia, quá trình sáng tác những tác phẩm đầu tiên, các chặng đường sáng tác văn học như thế nào, tư tưởng của tác gia phản ánh vào trong các tác phẩm ra sao Tóm lại, phần sự nghiệp văn học đề cập đến sự đa dạng, phong phú, tư tưởng nghệ thuật, phong cách, cá tính sáng tạo của nhà văn Bài học tác gia văn học vốn là bài tổng thể, ở đó có sự kết hợp giữa cái chung và cái riêng, giữa tri thức khái quát và cụ thể, giữa con người và tác phẩm, nhân cách và tài năng, lí luận và thực tiễn sáng tác

1.2.2 Đặc điểm tâm lý và khả năng tổ chức hoạt động học tập của học sinh Trung học phổ thông

1.2.2.1 Đặc điểm tâm lý của học sinh Trung học phổ thông

Tâm lý học lứa tuổi chia hoạt động tâm lý ra làm ba thời kì: thời kì tuổi nhi đồng từ 6 đến 11, 12 tuổi; thời kỳ tuổi thiếu niên từ 11, 12 đến 14, 15 tuổi; thời kì đầu tuổi thanh niên từ 14, 15 đến 16, 17 tuổi Mỗi thời kì có sự phát triển tâm lý đặc trưng riêng Theo sự phân chia của tâm lý học lứa tuổi học sinh ở trung học phổ thông là vào độ tuổi đầu thanh niên, ở độ tuổi này các

em có sự nhảy vọt về thể chất và tâm sinh lý Bên cạnh sự lớn mạnh về thể chất, về nhận thức, về ý thức trách nhiệm và quyền lợi của bản thân thì sự phát triển trí tuệ của học sinh dần dần được nâng cao

Cùng với mối quan hệ ngày càng được mở rộng, các em tích luỹ thêm được những kinh nghiệm sống, khả năng ứng xử và giao tiếp xã hội cũng trở

lên phong phú và nhạy cảm hơn Vì vậy, các em không chỉ ý thức về sự phát triển hình thức bên ngoài mà thái độ ý thức của các em đối với việc học tập cũng như nhân cách ngày càng trở nên sâu sắc hơn Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm đã nghiên cứu và cho thấy sự phát triển dần dần của hệ thần kinh, cấu trúc và chức năng bên trong của bộ não Điều đó tạo tiền đề cần thiết cho sự phức tạp hoá hoạt động phân tích tổng hợp của vỏ bán cầu đại não trong quá trình học tập Bên cạnh đó, sự phát triển và hoàn thiện dần hệ thần kinh của học sinh trung học phổ thông còn dẫn đến những thay đổi lớn lao về đặc điểm của sự phát triển trí tuệ Những đặc điểm đó giúp cho sự chủ động được phát triển mạnh mẽ ở tất cả quá trình nhận thức Các em biết lắng nghe, biết bảo vệ những gì mình cho là đúng và cũng dám phản bác lại những

gì mình cho là không đúng, thẳng thắn thể hiện quan điểm của mình Nhận thức của các em không còn dừng lại ở nhận thức cảm tính mà đã phát triển lên một mức cao hơn rất nhiều Các em đã tự tạo cho mình sự phân hoá trong trí nhớ, biết lựa chọn những điều quan trọng cần nhớ, cần hiểu Do ảnh hưởng của nội dung chương trình, cùng với sự phát triển cấu trúc chức năng của não làm cho quá trình học tập của các em phải đạt được tính năng động và tính độc lập cao độ Vì thế, hoạt động tư duy trong học tập của các em có những thay đổi quan trọng, các em có thể tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập sáng tạo, tư duy của các em chặt chẽ hơn, có căn cứ nhất quán hơn Những đặc điểm đó tạo cho học sinh trung học phổ thông thực hiện các thao tác tư duy lôgich, tư duy toán học phức tạp, phân tích nội dung cơ bản của các khái niệm trừu tượng và nắm được mối quan hệ nhân quan trong tự nhiên và

xã hội Đó là cơ sở để học sinh hình thành thế giới quan Thêm vào đó, ở các

em đã có sự đòi hỏi những vấn đề phải có lập luận, có căn cứ xác thực, có căn

cứ lôgich Hơn thế, ở các em đã phát triển năng lực phân tích, đánh giá, khái quát hoá vấn đề

Sự phát triển về trí tuệ cùng với thái độ ý thức về nhân cách và sự phong phú hơn của vốn sống cá nhân, đối với môn văn đó là điều kiện thuận lợi để giúp các em có khả năng lĩnh hội các hình thức nghệ thuật ước lệ, đa dạng, các xung đột tâm lý xã hội phức tạp, những kiểu kết cấu và phong cách tinh

vi Sự phát triển về năng lực văn học của học sinh ở độ tuổi này cũng được nâng lên một cấp độ mới Các em có khả năng tư duy trừu tượng và óc tưởng tượng tái hiện Cùng với sự phát triển của tư duy, việc sử dụng ngôn ngữ của các em tiến bộ rất nhiều Các em đã có những cảm nhận bước đầu để đưa ra những nhận xét có tính độc lập khi lĩnh hội tác phẩm Học sinh ở lứa tuổi này

có nhu cầu khẳng định rất cao, có sự nhạy bén khi đứng trước cái hay cái đẹp của một tác phẩm văn chương, một sự vật hoặc một hiện tượng Các em muốn tìm hiểu và khám phá thế giới khách quan vượt ra ngoài khả năng và sự hiểu biết của mình, muốn tìm hiểu và lý giải những vấn đề trong cuộc sống bằng chính kinh nghiệm ít ỏi của mình

Lứa tuổi này, hứng thú và niềm say mê nghệ thuật ở học sinh trở nên sâu sắc hơn Sự phát triển năng lực văn học được nâng lên một cấp độ mới Tuy nhiên, tất cả các khả năng đó không phải thể hiện một cách tự nhiên, tự phát

Để làm cho khả năng đó thành hiện thực cần thiết phải có một hệ thống giáo dục văn học có tính mục đích rõ ràng Với những đặc điểm tâm lý học lứa tuổi, chúng ta có thể nhận thấy học sinh phổ thông vô cùng nhạy cảm, trí tuệ đương thì phát triển mạnh mẽ Các em có nhu cầu nhận thức và ham hiểu biết, những khả năng về trí tuệ ngày càng hoàn thiện và phát triển hơn Nhưng hiện nay số học sinh đạt được mức tư duy theo đặc trưng lứa tuổi chưa nhiều Điều đó cho thấy rằng không phải học sinh không có khả năng phát triển mà

là các em chưa có điều kiện để phát huy năng lực của bản thân Vì thế sinh ra thiếu tự tin ở bản thân mình, làm cho quá trình học tập và rèn luyện năng lực, phẩm chất nhân cách của các em chưa đạt được kết quả như mong muốn

Từ đó nảy sinh một vấn đề là phải dựa vào những đặc điểm khả năng tâm lý vốn có của lứa tuổi học sinh phổ thông để có thể tạo điều kiện tốt nhất cho học sinh tự đi đến chân lý bài học một cách nỗ lực, độc lập và sáng tạo Bản thân học sinh vốn là chủ thể tích cực, năng động, nhạy bén và tự giác nên cần có sự huy động một cách có cơ sở khoa học phù hợp với quy luật cảm thụ văn học, những năng lực chủ quan của bản thân học sinh chủ động, tích cực, hứng thú tham gia vào quá trình dạy học văn để tạo hiệu quả tối ưu, qua đó buộc học sinh không chỉ nhận thức mà còn biết đánh giá và thưởng thức văn học như một cá thể độc lập Đó chính là con đường đi đến đích của đổi mới phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học

1.2.2.2 Khả năng tổ chức hoạt động học tập của học sinh Trung học phổ thông

Sự tiến bộ của lịch sử, của khoa học đòi hỏi giáo dục nhà trường phải đổi mới để đáp ứng nhu cầu xã hội đặt ra Những năm qua, giáo dục đã tiến hành đổi mới toàn diện và đã thu được nhiều thành tựu to lớn Đặc biệt là sự thay đổi về phương pháp, biện pháp, phương tiện dạy học thích ứng với giá trị mới Hệ thống giá trị này đòi hỏi các tri thức phải được phát hiện, khám phá

dù rằng chỉ là "phát hiện lại", "khám phá lại" Bên cạnh đó, sự phát triển về

thể chất, về trí tuệ và tâm hồn của trẻ đã khiến các em ưa hoạt động, thích tìm tòi học hỏi

Phạm vi kiến thưc để tổ chức các hoạt động tích cực hoá học tập của học sinh trung học phổ thông thuộc chương trình sách giáo khoa phổ thông Trong đó có những bài kết cấu phức tạp, dung lượng kiến thức lớn nên giáo viên thường làm nhiệm vụ truyền đạt kiến thức để học sinh thụ động ghi chép

Vì thế, các em chưa phát huy được các tiềm năng nội lực trong việc chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện tư duy Cho nên, giáo viên phải có trách nhiệm

hướng dẫn học sinh tổ chức các hoạt động học tập nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

Việc tổ chức các hoạt động nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh có vai trò to lớn đối với sự phát triển trí tuệ và phát triển toàn diện của học sinh trung học phổ thông Giáo dục hiện đại rất nhấn mạnh việc rèn luyện

và học tập "phương pháp" Ngay cả với những kiến thức "phương pháp" có

tính công cụ này, việc dạy và học cũng chỉ có kết quả nếu người dạy và học biết cách chủ động, tích cực hoá hoạt động học tập Điều quan trọng là trong quá trình học tập, học sinh không chỉ là khách thể chịu sự tác động giáo dục,

mà còn là chủ thể của quá trình nhận thức Học sinh dưới sự định lượng, dẫn dắt, đánh giá của giáo viên sẽ tự hiểu và chủ động chiếm lĩnh tri thức bằng chính năng lực của bản thân

Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy và học Muốn tích cực hoá hoạt

động học tập của học sinh thì phải xây dựng kiến thức thành những "hoạt

động dạy học" nghĩa là tổ chức "hoạt động bên ngoài" Khi ấy, thầy không

phải truyền thụ những tri thức sẵn có mà bằng những hoạt động với những

"vật phẩm", "vật thể", "sự vật" mà những tri thức sẽ được trò phát hiện, khám

phá Theo quan điểm của các nhà tâm lí, sự phát triển về năng lực văn học của học sinh ở độ tuổi này được nâng lên một cấp độ mới Các em hoàn toàn

có khả năng tư duy trừu tượng và óc tưởng tượng tái hiện Cùng với sự phát triển của tư duy, việc sử dụng ngôn ngữ của các em đã tiến bộ lên rất nhiều Các em có những khát vọng tìm hiểu và lí giải thế giới khách quan bằng những kinh nghiệm ít ỏi của chính mình Vì thế các em có thể độc lập khi lĩnh hội tri thức

Như vậy, khái niệm về sự phát triển trí tuệ của các nhà tâm lí học là nền tảng để chúng ta lấy đó làm điểm tựa cho việc đổi mới phương pháp dạy học

Muốn phát huy được tính năng động, sáng tạo của học sinh, trước hết cần nắm được những đặc điểm về tâm lí và tin ở khả năng trí tuệ của các em Nếu định hướng đúng và có phương pháp tích cực, chắc chắn chúng ta sẽ đào tạo được những con người năng động, sáng tạo, thích ứng cao với thời đại mới và công cuộc đổi mới của đất nước

1.3 Thực trạng dạy học bài Tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông

1.3.1 Khảo sát giáo viên văn Trung học phổ thông(THPT) về tình hình dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh

- Đối tượng khảo sát: giáo viên tổ văn của bốn trường là:

Trường THPT Bến Tre - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

Trường THPT Võ Thị Sáu - Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc

Trường THPT Bình Xuyên - Bình Xuyên - Vĩnh Phúc

Trường THCS&THPT Hai Bà Trưng- Phúc Yên - Vĩnh Phúc

- Số lượng giáo viên: 16 giáo viên

Trường THPT Bến Tre- Phúc Yên - Vĩnh Phúc: 4 Trường THPT Võ Thị Sáu - Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc: 4 Trường THPT Bình Xuyên - Bình Xuyên - Vĩnh Phúc: 4 Trường THCS&THPT Hai Bà Trưng - Phúc Yên - Vĩnh Phúc: 4

- Nội dung khảo sát:

16

Thái độ của học sinh

Tài liệu tham khảo

Thời gian phân phối cho bài giảng

Học sinh đọc, soạn bài ở nhà

3

Phương pháp nghiên cứu

1

Kết hợp các phương

pháp trên 3 Qua khảo sát đa số giáo viên đều cho rằng khi soạn giáo án mỗi người thường chuẩn bị cho mình một hệ thống câu hỏi phát vấn rất rõ ràng, song thực tế lên lớp nhiều khi lại không tuân theo giáo án Khi chúng tôi dự giờ thì thấy những giáo viên này sử dụng rất ít câu hỏi phát vấn mà chủ yếu vẫn thuyết trình, giảng giải Học sinh ghi được càng nhiều càng tốt Cho nên, học sinh không có thời gian suy nghĩ, tìm tòi và trao đổi

Chúng tôi tiến hành trao đổi với giáo viên sau giờ dạy, phần lớn đều cho rằng nếu phát vấn nhiều học sinh không trả lời được thì sẽ mất nhiều thời gian, mặt khác còn sợ học sinh không nắm được hệ thống kiến thức bài học

Sợ thiếu thời gian, sợ học sinh không nắm được bài mà nhiều giáo viên thuyết trình nhiều, mở rộng kiến thức bằng các dẫn chứng không cần thiết Có đến 80% giáo viên dạy học bài về tác gia còn nặng về cung cấp kiến thức, chưa chú ý đến hoạt động học của học sinh Rất nhiều giáo viên còn chưa làm chủ được phương pháp của mình trong giờ giảng, còn gặp lúng túng trong việc xử

lý tình huống học tập của học sinh Điều đó chứng tỏ khi dạy những bài học

về tác gia giáo viên chưa ý thức được việc cung cấp kiến thức nào cho học sinh là cần thiết Nhiều giáo viên còn nặng về phương pháp dạy học truyền thống- nặng về cung cấp kiến thức cho học sinh

1.3.2 Khảo sát phương pháp học tập và mức độ tiếp thu bài của học sinh trung học phổ thông

Để đánh giá thực chất việc dạy và học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh ở trường trung học phổ thông đã theo phương pháp tối ưu nhất hay chưa, chúng tôi tiến hành khảo sát chất lượng học tập của học sinh ở các lớp: 12A1, 12A2, 12A3, 12A4, 12A5, 12A6, Trường THPT Bến Tre - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

12A1, 12A2, 12A3, 12A4, Trường THPT Võ Thị Sáu - Vĩnh Yên - Vĩnh Phúc

12A1, 12A2, 12A3, 12A4, 12A5, Trường THPT Bình Xuyên- Bình Xuyên - Vĩnh Phúc

12A1, 12A2, 12A3, 12A4, Trường THCS&THPT Hai Bà Trưng - Phúc Yên - Vĩnh Phúc

- Khảo sát thời gian chuẩn bị bài của học sinh

* Hình thức yêu cầu:

Hỏi: Mỗi ngày em dành thời gian học ở nhà cho môn văn bao nhiêu phút?

* Kết quả chung: Từ 15 đến 20 phút mỗi ngày

- Khảo sát hình thức học tập của học sinh

Đọc trước bài ở nhà

- Khảo sát kiến thức của học sinh sau khi học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc- Hồ Chí Minh

* Câu hỏi khảo sát:

Câu1: Em có hiểu biết gì về cuộc đời Hồ Chí Minh?

Câu 2: Em đã học và đọc những tác phẩm nào của Hồ Chí Minh? hãy giới thiệu những tác phẩm tiêu biểu của Người

Câu 3: Di sản văn học của Hồ Chí Minh tập trung chủ yếu ở những thể loại văn học nào dưới đây:

a, Văn chính luận, Truyện và kí, Thơ ca

b, Thơ ca, Truyện và kí, Kịch

c, Văn xuôi, Thơ ca

d, Cả a và c

Câu 4: Trình bày ngắn gọn hệ thống quan điểm nghệ thuật của Hồ Chí Minh

* Thời gian khảo sát: 1 tiết học( 45 phút)

Lớp- trường Tổng số H Giỏi Khá Trung

sử khó mà giáo viên chỉ giới thiệu mà không đi sâu làm rõ như: "văn chính

luận của Hồ Chí Minh đạt đến trình độ mẫu mực" hay "Hồ Chí Minh đã để lại một sự nghiệp văn học lớn lao về tầm vóc tư tưởng", " thơ Hồ Chí Minh có

sự hoà hợp độc đáo giữa bút pháp cổ điển và bút pháp hiện đại" Vì thế mà

sau giờ học các em còn băn khoăn về nhiều vấn đề

Cũng trong 14 học sinh đó, khi hỏi về cách thức học bài và chuẩn bị bài đối với kiểu bài về tác gia thì phần lớn các em trả lời chỉ cần trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa là đủ Chỉ có 2/14 học sinh cho rằng ngoài việc trả lời những câu hỏi trong sách giáo khoa còn cần phải đọc và tìm hiểu bài trước khi đến lớp cũng như liên hệ và xâu chuỗi kiến thức giữa tác gia Hồ Chí Minh với những tác phẩm cụ thể của Người

Như vậy, học sinh chưa có ý thức đúng đắn và chưa có phương pháp học tập hiệu quả đối với bài học về tác gia Hồ Chí Minh Đa phần các em học và chuẩn bị bài để đối phó với sự kiểm tra của giáo viên Đây là một thiếu sót rất lớn trong nhận thức của học sinh về tầm quan trọng của bài học tác gia Các

em chưa nhận thấy vai trò của những bài học khái quát đối với việc tìm hiểu

và phân tích các tác phẩm văn học cụ thể

1.3.3 Nhận định khái quát

Dựa vào kết quả khảo sát khá toàn diện như trên, chúng tôi nhận thấy mặc dù các cấp học nhất là cấp trung học phổ thông đã tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, song tình hình dạy học những bài khái quát tác gia nói chung, tác gia Hồ Chí Minh nói riêng còn gây cho chúng ta nhiều trăn trở về quá trình giảng dạy của giáo giáo viên và chất lượng học tập của học sinh Dường như những giờ dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh vẫn nằm ngoài công cuộc đổi mới Điều dễ nhận thấy là đa số cả giáo viên và học sinh chưa thấy hết được tầm quan trọng của bài tác gia Hồ Chí Minh Vì vậy dẫn đến việc không xác định được chung - riêng, khái quát - cụ thể giữa bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh với tác phẩm văn chương của Người

1.3.3.1 Về phía giáo viên

Ở khâu thiết kế giáo án, khảo sát cho thấy thực chất giáo viên chỉ soạn một đề cương nội dung bài tác gia Hồ Chí Minh mà mình cần truyền đạt, nói cách khác giáo viên lược hoá sách giáo khoa theo một đường thẳng từ đầu đến cuối, từ trên xuống dưới Đó là một thiết kế nội dung ứng với những họat động của thầy mà không tính đến hoạt động học của trò, nếu có cũng chỉ là chiếu lệ Nhiều giáo viên chưa nhận thức được giáo án là phương tiện dạy học chứ không phải là nội dung tri thức thuần tuý Nội dung kiến thức trong giáo

án là sự tích hợp, là sự nhất thể hoá, là sự hoà tuyến tri thức bổ ích cho học sinh, là cách thực hiện quá trình tìm kiếm kiến thức mới

Với thiết kế giáo án như vậy, phương pháp của giáo viên là thông tin tiếp thụ, thầy thuyết minh, trò nghe và ghi chép Đó là lối dạy truyền thống đơn phương một chiều Giáo viên là trung tâm của quá trình dạy, giáo viên là chủ thể còn học sinh là khách thể thụ động Trong các giờ dạy học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh mà chúng tôi dự vẫn diễn ra tình trạng giáo viên hoạt động liên tục với gần như toàn bộ thời gian trong giờ học bằng phương pháp thuyết trình Giáo viên hầu như trung thành với kiến thức trong sách giáo khoa đã được tóm lược trong giáo án, không liên hệ, mở rộng tầm hiểu biết cho học sinh Giáo viên cố gắng chuyển khối lượng kiến thức trong sách giáo khoa một cách vất vả trong thời lượng thời gian đẫ định sẵn Trong suốt giờ học, giáo viên độc thoại liên tục còn học sinh thụ động nghe, ghi chép thu nhận kiến thức trong sách giáo khoa qua lời giảng của giáo viên Vì giáo viên dùng hầu hết thời gian giờ học để thuyết trình diễn giảng nên học sinh được hoạt động trong thời gian rất ít Không khí lớp học diễn ra trầm lắng và tẻ nhạt Học sinh hoàn toàn dựa dẫm vào giáo viên, sự say mê hiểu biết và lòng ham học hỏi, khám phá của học sinh cũng dần bị mai một Phương thức thầy đọc - trò chép, thầy giảng- trò nghe trong giờ học bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh vẫn diễn ra khiến học sinh lười học hoặc mất hẳn hứng thú đọc sách giáo khoa và những tài liệu có liên quan

Trong giờ dạy bài tác gia Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh, giáo viên cũng đặt câu hỏi cho học sinh Nhưng số lượng câu hỏi còn nghèo nàn, rải rác không cân xứng với các phần trong nội dung bài học Khảo sát cho thấy, trung bình mỗi giờ học giáo viên chỉ đưa ra 3-4 câu hỏi cho học sinh trả lời Phần lớn câu hỏi giáo viên đưa ra chỉ là chiếu lệ, hình thức và mang tính chất tái hiện rất ít câu hỏi nêu vấn đề kích thích học sinh động não suy nghĩ Nghe