Quản lý giáo dục hay quản lý nhà trường là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tất cả các thành tố của quá trình giáo dục và đào tạo nhằm đạt tới mục
Trang 1Với các tiền đề, đặc trưng quản lý giáo dục hãy vận dụng vào một trong các chức năng quản lý hoặc vào một cách tiếp cận trong quản lý giáo dục? Liên hệ đơn vị đang công tác (Chỉ ra những điểm khác biệt)
BÀI LÀM:
Trang 2PHẦN I CƠ SỞ LÝ LUẬN
Giáo dục là một dạng hoạt động đặc biệt có nguồn gốc từ xã hội Bản chất của hoạt động giáo dục là quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ loài người, nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hóa dân tộc, nhân loại được kế thừa, bổ sung, hoàn thiện và trên cơ sở đó không ngừng phát triển
Quản lý là sự tác động có tổ chức, có mục đích của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra
Quản lý giáo dục hay quản lý nhà trường là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tất cả các thành tố của quá trình giáo dục và đào tạo nhằm đạt tới mục tiêu đã đề ra
Trong thực tế thì quản lý giáo dục là quá trình tác động có kế hoạch, có
tổ chức của các cơ quan quản lý giáo dục các cấp tới các thành tố của quá trình dạy học – giáo dục nhằm làm cho hệ giáo dục vận hành có hiệu quả và đạt tới mục tiêu giáo dục nhà nước đã đề ra
Quản lý giáo dục có những tiền đề và đặc trưng sau đây:
1 Những tiền đề của quản lý giáo dục
- Quản lý giáo dục là một động từ chứ không phải là một danh từ
- Quản lý giáo dục là một khái niệm có tính tình huống cụ thể
- Quản lý giáo dục là một quá trình đòi hỏi sự chấp nhận, tích hợp và đồng hóa
- Để trở thành nhà quản lý giáo dục giỏi cần học cách tham gia vào các cuộc tranh luận về mục đích và giá trị
- Học quản lý là một quá trình tìm tòi/gợi mở (heuristic process)
- Quản lý giáo dục được thể hiện trong hành vi của người quản lý
- Quản lý giáo dục lôi cuốn sự biến đổi
Trang 32 Những đặc trưng của quản lý giáo dục
- Các mục đích cụ thể, tường minh, lượng hóa của các thiết chế giáo dục rất khó xác định rõ ràng so với việc xác định mục đích của các cơ sở sản xuất, kinh doanh
- Trong giáo dục, rất khó đo lường, đánh giá việc đạt được các mục đích
- Những yếu tố “đầu vào” (trẻ em, thanh thiếu niên) và những yếu tố
“đầu ra” của các cơ sở giáo dục – đào tạo khác biệt với những yếu tố “đầu vào” (nguyên liệu thô) và những yếu tố “đầu ra” (hàng hóa) của các cơ sở sản xuất, kinh doanh
- Người quản lý và người giáo viên phổ thông (và ở mức độ nhẹ hơn, nếu xét đến các trường đại học) đều có chung một căn bản chuyên nghiệp, với những giá trị được chia sẻ, được đào tạo và có những kinh nghiệm không khác nhau bao xa
- Mối quan hệ “khách hàng” giữa giáo viên với học sinh, giữa giảng viên với sinh viên có nhiều điểm khác biệt so với mối quan hệ nhà chuyên môn – khách hàng ở những lĩnh vực hoạt động khác
- Cấu trúc tổ chức của các cơ sở giáo dục thường bị “chia cắt, phân đoạn” vì những nhân tố bên trong cũng như những tác động bên ngoài
- Các cán bộ quản lý ở các trường đại học có quá ít thời gian dành cho hoạt động quản lý
Trong phạm vi của tiểu luận này tác giả xin đi sâu vào việc vận dụng đặc trưng đầu tiên và đặc trưng thứ hai vào quá trình thực hiện chức năng kế hoạch và chức năng kiểm tra đánh giá trong quản lý giáo dục Qua đó liên hệ với thực tiễn quản lý giáo dục tại trường Cao đẳng Vĩnh Phúc (đơn vị đang công tác) để thấy được những điểm khác biệt giữa lý luận với hoạt động thực tiễn
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG
2.1 Các mục đích cụ thể, tường minh, lượng hóa của các thiết chế giáo dục rất khó xác định rõ ràng so với việc xác định mục đích của các cơ sở sản xuất, kinh doanh.
Trên thực tế, thật khó mà có được những "định chuẩn" rành mạch – dứt khoát đối với hoạt động giáo dục khi so sánh với các hoạt động sản xuất kinh doanh vì sản phẩm của quá trình giáo dục là con người Quản lý giáo dục là quản lý quá trình hình thành và phát triển nhân cách con người Mà con người luôn là một thực thể đa dạng và biến đổi Trong khi đó các cơ sở sản xuất, kinh doanh lại luôn đặt lợi nhuận lên hàng đầu (chẳng hạn như phải đạt lợi nhuận cao nhất, doanh thu nhiều nhất, số lượng hàng hóa đa dạng phong phú
về mẫu mã và chủng loại ) Do đó những mục đích cụ thể, tường minh, lượng hóa của các thiết chế giáo dục, các nhà trường rất khó xác định rõ ràng
so với việc xác định mục đích của các cơ sở sản xuất, kinh doanh Đây là một đặc trưng rất quan trọng tạo nên sự khác biệt giữa hoạt động giáo dục với hoạt động sản xuất kinh doanh Điều này được thể hiện rất rõ trong việc thực hiện chức năng kế hoạch hóa
Chức năng kế hoạch trong quản lý giáo dục là quá trình xác định các mục tiêu phát triển giáo dục và quyết định những biện pháp tốt nhất để thực hiện các mục tiêu đó
Chức năng kế hoạch là chức năng đầu tiên của một quá trình quản lý Thông thường, trong các hoạt động giáo dục, công việc đầu tiên phải làm trong quá trình quản lý là chức năng kế hoạch Chức năng kế hoạch giúp cho toàn bộ hệ thống hình dung trước được kết quả cần đạt và con đường để đạt tới kết quả đó Nội dung của chức năng kế hoạch thể hiện ở 4 hoạt động cơ bản sau:
Trang 52.1.1 Xác định và phân tích mục tiêu quản lý giáo dục
- Từ những căn cứ để thực hiện chức năng kế hoạch, các nhà quản lý có
đủ điều kiện để xác định hệ thống mục tiêu cần thiết của từng cấp hoặc từng
cơ sở giáo dục Hệ thống mục tiêu quản lý giáo dục này cần thể hiện rõ 2 nhóm mục tiêu cụ thể: đó là nhóm mục tiêu phát triển giáo dục (cả về số lượng và chất lượng giáo dục) và nhóm mục tiêu điều kiện để thực hiện mục tiêu giáo dục
- Việc phân tích mục tiêu sẽ giúp cho việc lựa chọn đúng đắn các mục tiêu (mục tiêu có tính khả thi) và từ đó xác định đúng chiến lược hành động theo từng mục tiêu cụ thể Kỹ thuật phân tích mục tiêu có thể có nhiều cách làm khác nhau, thông thường các nhà quản lý có thể áp dụng phương pháp phân tích 4 yếu tố thuộc 2 nhóm: Nhóm thuộc yếu tổ chủ quan của đơn vị là mạnh, yếu; nhóm thuộc các yếu tố khách quan là thuận lợi, khó khăn (phương pháp phân tích SWOT).
Môi trường bên trong Điểm
mạnh (S)
Điểm yếu (W)
Ảnh hưởng đến hoạt động của nhà trường
- Học sinh
- Đội ngũ
- CSVC thiết bị
- Thông tin
- Tài chính
- Dạy học
- Hoàn thiện đổi mới
- Lãnh đạo và quản lý
Môi trường bên ngoài Cơ hội/
Thuận lợi (O)
Thách thức/
Khó khăn (T)
Ảnh hưởng đến hoạt động của nhà trường
- Cơ chế chính sách pháp luật
- Kinh tế
- Văn hoá
- Xã hội
Trang 6- Công nghệ
- Quốc tế
Qua bảng ma trận chứa 2 nhóm yếu tố nêu trên sẽ giúp cho người quản lý xác định được 4 tình huống: MT (mạnh và thuận lợi); MK (mạnh nhưng khó khăn); YT (yếu nhưng thuận lợi); YK (yếu và khó khăn) Từ đó có đủ cơ sở để xác định hướng đi và biện pháp cần thực hiện tương ứng với các mục tiêu và điều kiện cụ thể
2.1.2 Xây dựng kế hoạch thực hiện mục tiêu
- Khi đã lựa chọn được các mục tiêu hoạt động và xác định chiến lược hành động cho mỗi mục tiêu cụ thể, các nhà quản lý giáo dục cần tiến hành xây dựng kế hoạch cho các hoạt động
- Xây dựng kế hoạch (hay lập kế hoạch là thiết kế trước các bước đi, biện pháp thực hiện cho các hoạt động tương lai để đạt được những mục tiêu
đã xác định qua việc sử dụng hợp lý (tối ưu) những nguồn lực đã có và sẽ được khai thác
Có nhiều loại kế hoạch khác nhau sẽ được xây dựng:
+ Nếu dựa vào yếu tố thời gian có: Kế hoạch dài hạn (5-10 năm) hay còn gọi là kế hoạch chiến lược; kế hoạch trung hạn (3-5 năm); kế hoạch ngắn hạn (1-2 năm hoặc ngắn hơn)
+ Dựa vào quy mô quản lý có: Kế hoạch tổng thể (kế hoạch đổi mới giáo dục phổ thông); kế hoạch bộ phận (kế hoạch đổi mới giáo dục tiểu học,
kế hoạch đổi mới giáo dục THCS,…)
+ Dựa vào hoạt động cụ thể có: Kế hoạch xây dựng cơ sở vật chất, kế hoạch xây dựng đội ngũ, kế hoạch quản lý tài chính, kế hoạch dạy học…
- Lập kế hoạch có thể được tiến hành ở các cấp độ quản lý khác nhau: + Cấp quốc gia (trung ương) tương ứng với kế hoạch cấp vĩ mô (chiến lược) Kế hoạch vĩ mô thường đề cập tới việc thực hiện các mục tiêu lớn hoặc mục tiêu dài hạn
Trang 7+ Lập kế hoạch cấp tỉnh, huyện có thể được coi là kế hoạch trung gian giữa kế hoạch vĩ mô và kế hoạch vi mô
+ Cấp vi mô tương ứng với kế hoạch vi mô (kế hoạch tác nghiệp hay kế hoạch hành động trong từng thời gian ngắn (dài nhất là một năm học hoặc năm dương lịch) cho từng cơ sở giáo dục
+ Một điều rất quan trọng là kế hoạch cấp vi mô ở từng cơ sở giáo dục cũng có thể được xây dựng theo nhiều cấp khác nhau Ví dụ: một trường học cũng có thể phải xây dựng kế hoạch chiến lược (tính theo thời gian 1 hoặc 2 nhiệm kỳ của hiệu trưởng); xây dựng quy hoạch sử dụng cơ sở vật chất của nhà trường hoặc quy hoạch xây dựng và phát triển đội ngũ của nhà trường; và cuối cùng là kế hoạch năm học thực hiện các hoạt động giáo dục của nhà trường
Việc lập kế hoạch trong quản lý giáo dục về một khía cạnh nào đó có thể coi nó là hoạt động có tính chất dự báo Tính chất dự báo đó thể hiện rõ nét nhất trong kế hoạch chiến lược Bởi vậy, dù có ở cấp quản lý nào cũng cần lập kế hoạch chiến lược Nhà quản lý cần đặt trọng tâm vào tư duy và hành động mang tính chiến lược Việc lập kế hoạch phải chú tâm vào tương lai Đối với giáo dục cả tương lai gần và tương lai xa đều quan trọng như nhau Kế hoạch phải định hướng hoạt động không những của nhà quản lý mà của cả tổ chức vào các kết quả cần đạt; kế hoạch phải thể hiện tập trung sự quan tâm và nguồn lực vào các vấn đề bức xúc mà tổ chức đang quan tâm Và cuối cùng khi lập kế hoạch phải thể hiện mối quan hệ hợp tác
Đối với việc lập kế hoạch chiến lược trong quản lý giáo dục phải xác định được rõ tầm nhìn, sứ mạng và các giá trị của hệ thống/tổ chức (cấp lập
kế hoạch chiến lược), từ đó lựa chọn các mục tiêu chiến lược và hệ thống giải pháp hợp lý
Trên cơ sở kế hoạch chiến lược, hệ thống/tổ chức/các bộ phận lập các
kế hoạch hành động Kế hoạch hành động phải làm rõ các nội dung:
Trang 8+ Xác định các hoạt động cơ bản và xác định thứ tự các hoạt động sẽ thực hiện
+ Xác định các quỹ thời gian cho việc thực hiện từng hoạt động
+ Tính toán nguồn lực cần thiết cho từng hoạt động
+ Phân công trách nhiệm cho các đơn vị, cá nhân phụ trách và thực hiện
+ Quy định cơ chế phối hợp giữa các đơn vị hoặc cá nhân
+ Xác định yêu cầu, chuẩn kiểm tra, đánh giá tương ứng với các công việc
+ Quy định chế độ báo cáo kết quả thực hiện công việc
Khi lập kế hoạch trong quản lý giáo dục phải đảm bảo tính tối ưu và cân đối; tính pháp lý và hiện thực; huy động được nhiều lực lượng tham gia vào quá trình lập kế hoạch
2.1.3 Triển khai thực hiện kế hoạch
Việc triển khai thực hiện các kế hoạch liên quan tới việc tổ chức thực hiện các loại kế hoạch, bao gồm:
- Tổ chức cho các lực lượng trong và ngoài đơn vị giáo dục quán triệt được kế hoạch cần được triển khai về các vấn đề: mục tiêu cần đạt; bước đi, biện pháp cần thực hiện; các nguồn lực được sử dụng và các chế độ chính sách hỗ trợ…
- Xây dựng lực lượng cốt cán trong việc triển khai từng hoạt động hoặc từng nhiệm vụ, trong đó làm rõ mối quan hệ từng bộ phận, cá nhân và cơ chế hoạt động
- Triển khai, hướng dẫn và đôn đốc thực hiện các hoạt động cụ thể
- Giám sát việc thực hiện các hoạt động và thường xuyên động viên khen thưởng hoặc có thể điều chỉnh kế hoạch hoặc các điều kiện, biện pháp hay bước đi
2.1.4 Kiểm tra, đánh giá việc thực hiện kế hoạch
Trang 9- Việc kiểm tra đánh giá cần được tiến hành đồng thời với việc lựa chọn các mục tiêu và xây dựng các loại kế hoạch Theo đó việc kiểm tra đánh giá phải xác định trước chuẩn mực được sử dụng để đánh giá việc thực hiện kế hoạch Nếu chuẩn mực thiếu rõ ràng hoặc không thể đo đạc được các kết quả thực hiện theo kế hoạch thì cần điều chỉnh lại mục tiêu hoặc các chỉ tiêu cụ thể trong bản kế hoạch
- Kiểm tra đánh giá việc thực hiện kế hoạch cần được sơ kết hoặc tổng kết cụ thể Kết quả này được báo cáo trước tập thể và cơ quan quản lý cấp trên Khi cần thiết có thể điều chỉnh lại ở các khâu để đảm bảo việc đạt được những mục tiêu cơ bản đã xác định
2.1.5 Tiến trình thực hiện chức năng kế hoạch.
- Giai đoạn tiền kế hoạch (giai đoạn xác định mục tiêu): Sản phẩm của giai đoạn tiền kế hoạch là hệ thống các mục tiêu quản lý của mỗi đơn vị, tổ
chức;
- Giai đoạn lập kế hoạch: Sản phẩm của giai đoạn lập kế hoạch là hệ
thống các bản kế hoạch như: kế hoạch chiến lược; quy hoạch (kế hoạch gắn với một nội dung hoạt động trên một địa bàn và trong một thời gian cụ thể);
kế hoạch hành động (các loại kế hoạch năm học hay kế hoạch học kỳ, kế hoạch tháng…);
- Giai đoạn triển khai thực hiện kế hoạch: Giai đoạn thực hiện kế hoạch là quá trình đang biến đổi nên sản phẩm của quản lý là sự thể nghiệm tính đúng đắn của các quyết định quản lý và sự điều chỉnh cần thiết để đảm bảo đạt tới các mục tiêu;
- Giai đoạn kết thúc việc thực hiện kế hoạch: Sản phẩm của giai đoạn này là kiểm tra đánh giá, tổng kết thực hiện kế hoạch, là bản báo cáo về các kết quả đã đạt được trong đó chỉ rõ cách đo lường, đánh giá và các bài học rút
ra trong quá trình thực hiện kế hoạch và chuẩn bị cho quá trình quản lý tiếp theo
Trang 10Theo khía cạnh nội dung của vấn đề, chức năng kế hoạch phải tính tới quá trình thực hiện các chức năng quản lý khác và kéo dài suốt quá trình quản
lý Do đó, tính kế hoạch phải cao hơn, triệt để hơn để đảm bảo việc đạt tới các mục tiêu, đó cũng chính là vai trò chủ yếu của chức năng kế hoạch khởi đầu
và định hướng cho mọi hoạt động trong quá trình quản lý giáo dục
2.2 Trong giáo dục, rất khó đo lường, đánh giá việc đạt được các mục đích.
Trong hoạt động giáo dục việc đo lường đánh giá các mục đích, mục tiêu giáo dục là rất khó thực hiện Trong các tổ chức sản xuất kinh doanh có thể dễ dàng đo lường được mức độ đạt được mục tiêu thông qua những chỉ tiêu tài chính, doanh số bán hàng, lợi nhuận thu được Còn trong các nhà trường có nhiều nhân tố cản trở việc đánh giá mức độ đạt được mục tiêu Trước đây, khẩu hiệu của giáo dục, đào tạo là: Đào tạo ra những con người vừa hồng vừa chuyên, hoặc: Đào tạo ra những con người có đủ tài đức, hoặc: Mục tiêu giáo dục bao gồm các mặt đức, trí, thể, mỹ, lao động Mới
đây, điều 27 Luật Giáo dục (2009) ghi rõ “1 Mục tiêu của Giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm
mỹ và các kỹ năng cơ bản 2 Giáo dục tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học trung học cơ sở và các cấp học trên” Song, nếu hỏi các nhà quản lý giáo dục
và các giáo viên hiểu và giải thích về mục tiêu trên như thế nào, đặc biệt nếu hỏi về các kỹ năng, kiến thức và tư duy trí tuệ học sinh cần phải đạt được là gì thì chắc sẽ có rất nhiều cách hiểu và giải thích khác nhau
Hầu như bất kỳ đánh giá nào cũng phải là đánh giá dài hạn khi tính đến một chu trình giáo dục dài hạn (từ 5 đến 10 năm) Nhưng sẽ là sai lầm tai hại nếu chúng ta chỉ dừng lại ở những đánh giá đó mà không tính đến những tiêu
Trang 11chí rất khó diễn giải, rất khó đo đạc khi xem xét một cơ sở giáo dục đã đạt được mục đích hay chưa
Xác định rõ mục tiêu giáo dục là một điều rất quan trọng và cần thiết vì
nó định hướng chiến lược đầu tư giáo dục, xây dựng nội dung chương trình, chọn lọc nội dung, xác định và chi phối toàn bộ công tác quản lý, điều hành các bậc học và toàn bộ phương pháp dạy và học Ví dụ, nếu như mục tiêu của nhà trường đặt ra là học sinh phải đạt điểm cao và đạt được bằng cấp thì chỉ cần dạy theo kiểu đọc chép, học thuộc lòng, hoặc cho học sinh đến các lớp chuyên luyện thi để nhồi thật nhiều “tủ” nhằm nâng cao điểm số và tìm mọi cách để có được tấm bằng, như thế là hoàn thành mục tiêu đào tạo Có lẽ việc xác định mục tiêu sai hoặc quá chung chung là nguyên nhân của mọi nguyên nhân sinh ra các căn bệnh trầm kha của giáo dục Thiếu những mục tiêu tường minh và phù hợp thì không thể có được những căn cứ để quyết định phân bổ nguồn lực, khiến mọi việc đều trở thành những cuộc tranh cãi liên miên về mức độ ưu tiên Không có những phép đo rõ ràng về thành tựu thì không thể
có cách thức rõ ràng để đánh giá sự tiến bộ của mỗi thành viên hay của một
cơ sở giáo dục Tất cả sẽ chỉ là những phán đoán chủ quan, có tính chất cá nhân Đây là một trong những đặc trưng rất cơ bản của quá trình quản lý giáo dục và nó được thể hiện rất rõ trong việc thực hiện chức năng kiểm tra đánh giá giáo dục Cụ thể như sau:
Kiểm tra trong quản lý giáo dục là quá trình xem xét thực tiễn các hoạt động của hệ thống giáo dục để đánh giá thực trạng, khuyến khích cái tốt, phát hiện những sai phạm và điều chỉnh nhằm đưa hệ thống giáo dục đạt tới những mục tiêu đã đặt ra và góp phần đưa toàn bộ hệ thống quản lý lên một trình độ cao hơn
Chức năng kiểm tra là một trong những chức năng quan trọng của quá trình quản lý có nhiều vai trò trong việc giúp hoàn thành các nhiệm vụ của các đối tượng quản lý Kiểm tra cần thực hiện các nội dung sau: