rèn luyện kỹ năng đọc hiểu đoạn trích của truyện ngắn số phận con người (sôlôkhốp) cho học sinh lớp 12

Trong bài “Đọc hiểu văn chương” trên báo giáo dục số 92, tháng 7/2004, giáo sư đã đưa ra một cách hiểu khá chi tiết về đọc hiểu, theo giáo sư “đọc hiểu không phải chỉ là tái tạo âm than

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN HOÀNG HOA

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH CỦA TRUYỆN NGẮN

SỐ PHẬN CON NGƯỜI (SÔLÔKHỐP)

CHO HỌC SINH LỚP 12

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt

Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN THANH HÙNG

THÁI NGUYÊN - 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Hoàng Hoa

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, chúng tôi đã nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo, các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình !

Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến GS.TS Nguyễn Thanh Hùng - người thầy đã tận tình giúp đỡ truyền đạt những kiến thức, kinh nghiệm quý báu để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Thái Nguyên, khoa Sau đại học - Đại học Thái Nguyên đã nhiệt tình giảng dạy trong suốt quá trình tôi học tập và nghiên cứu tại trường

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể gia đình, bạn bè đã luôn cổ vũ động viên tôi trong suốt thời gian qua

Trong quá trình thực hiện luận văn do còn hạn chế về mặt thời gian, kinh phí cũng như trình độ chuyên môn nên không tránh khỏi những sai sót Rất mong nhận được những ý kiến nhận xét quý báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học, cùng bạn bè, đồng nghiệp!

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày 26 tháng 4 năm 2012

Tác giả

Nguyễn Hoàng Hoa

MỤC LỤC

Trang Trang bìa phụ

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề kĩ năng đọc hiểu 3

2.1 Lịch sử nghiên cứu kĩ năng đọc hiểu trong dạy học Ngữ văn 3

2.2 Lịch sử nghiên cứu kĩ năng đọc hiểu đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 9

3 Mục đích nghiên cứu 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

6 Phương pháp nghiên cứu 12

7 Giả thuyết khoa học 13

8 Cấu trúc luận văn 13

PHẦN 2: NỘI DUNG 14

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU 14

1.1 Cơ sở lý luận 14

1.1.1 Khái niệm kĩ năng đọc hiểu 14

1.1.2 Nội dung kĩ năng đọc hiểu 25

1.1.3 Tầm quan trọng của kĩ năng đọc hiểu trong day học tác phẩm văn chương 34

1.1.4 Nguyên tắc thực hiện kĩ năng đọc hiểu trong dạy đọc hiểu tác phẩm văn chương 39

1.2 Cơ sở thực tiễn 41 1.2.1 Thực tiễn nghiên cứu và vận dụng đọc hiểu tác phẩm văn chương 41 1.2.2 Thực tiễn nghiên cứu và vận dụng đọc hiểu tác phẩm văn chương trong chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông 42 1.2.3 Thực tiễn đọc hiểu tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường phổ thông 44

Chương 2 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU ĐOẠN TRÍCH TRUYỆN NGẮN SỐ PHẬN CON NGƯỜI (SÔLÔKHÔP) 46

2.1 Vận dụng kĩ năng đọc hiểu trong quá trình dạy đoạn trích truyện

ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 46 2.1.1 Trang bị tri thức đọc hiểu đọc văn học nước ngoài cho học sinh 46 2.1.2 Trang bị tri thức đọc hiểu đọc đoạn trích của truyện ngắn Số

phận con người (Sô-lô-khốp) cho học sinh 51 2.2 Định hướng hoạt động đọc hiểu để học sinh tự đọc hiểu đoạn

trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 54 2.2.1 Đọc chính xác đoạn trích để đọc hiểu giá trị ý nghĩa tầng cấu trúc

ngôn từ đoạn trích truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 54 2.2.2 Đọc kĩ và đọc phân tích từng đoạn văn để đọc hiểu giá trị ý

nghĩa tầng cấu trúc hình tượng nghệ thuật của đoạn trích

truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 57 2.2.3 Đọc sáng tạo những hình tượng nghệ thuật để khám phá giá

trị ý nghĩa của tầng cấu trúc tư tưởng và ý vị nhân sinh của

truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 65 2.2.4 Đọc tích lũy và khái quát hóa ý nghĩa tư tưởng và hình thức nghệ

thuật độc đáo của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) 71

Chương 3 THIẾT KẾ THỰC NGHIỆM DẠY ĐỌC HIỂU ĐOẠN

TRÍCH TRUYỆN NGẮN SỐ PHẬN CON NGƯỜI (SÔ-LÔ-KHỐP) 76

3.1 Mục đích thiết kế thực nghiệm 76

3.2 Địa bàn thực nghiệm 76

3.3 Kế hoạch thực nghiệm 76

3.4 Quy trình thực nghiệm 76

3.4.1 Soạn thiết kế thực nghiệm 76

3.4.2 Dạy thực nghiệm và dạy đối chứng 87

3.5 Kết quả thực nghiệm đối chứng 89

3.5.1 Bảng so sánh kết quả (Khảo sát qua điểm kiểm tra trắc nghiệm) 89

3.5.2 Nhận xét kết quả so sánh 89

3.6 Đánh giá hiệu quả của thiết kế thực nghiệm 90

PHẦN 3 KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 97

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

SGK: Sách giáo khoa SGV: Sách giáo viên THPT: Trung học phổ thông

PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Đổi mới phương pháp dạy học đang là một vấn đề thu hút được sự

quan tâm của toàn xã hội Dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh Trong dạy học tác phẩm văn chương, đọc hiểu là mục đích cao nhất của việc đọc văn nhưng vận dụng như thế nào có hiệu quả vào thực

tế vẫn còn là điều khó khăn với không ít giáo viên dạy Văn hiện nay Dạy Văn như thế nào để giúp học sinh vừa rèn luyện kĩ năng đọc hiểu vừa không làm giảm chất văn của môn Văn ?

1.2 Đặc biệt hiện nay, việc lựa chọn và giảng dạy văn học nước ngoài

trong nhà trường phổ thông bên cạnh những thành công lớn vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế Ở trường THPT còn đưa vào không ít văn bản chưa tốt cả về nội dung và nghệ thuật Giáo viên trong nhà trường hầu hết giảng dạy văn học nước ngoài theo bản dịch Đối với văn xuôi ở mức độ nào đó còn có thể chấp nhận được nhưng với thơ thì thật khó Do sự bất đồng ngôn ngữ và sự khác biệt về nền văn hóa của mỗi dân tộc cũng là khó khăn cho giáo viên và học sinh trong việc dạy - học văn học nước ngoài

Vì vậy, trong đề tài này tôi xin đề cập đến “Rèn luyện kỹ năng đọc

hiểu đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người - Sôlôkhốp cho học sinh lớp 12”

1.3 Hêminguay (1899-1960) văn hào Mĩ, được giải thưởng Nobel về

văn chương năm 1954 đã từng viết: “Tôi rất thích văn học Nga… Trong các

nhà văn hiện đại tôi thích Sôlôkhốp”

Mikhain Alêchxanđrôvich Sôlôkhốp (1905-1984) là nhà văn lỗi lạc nước Nga, được giải thưởng Nobel về văn chương năm 1965 Ông cũng là một trong số những nhà văn tự họa mà thành tài, Sôlôkhốp được ca ngợi là

“một trong những nhà văn xuôi lớn nhất thế kỷ 20”

Năm 1926, Sô-lô-khốp lần đầu tiên xuất hiện trên văn đàn với hai tập truyện

ngắn: “Truyện sông Đông” và “Thảo nguyên xanh” Năm 1957, Sô-lô- khốp viết truyện “Số phận con người” mô tả chiến tranh trong bộ mặt của nó, biểu

dương khí phách anh hùng của người lính Xô viết, khám phá chiều sâu tính cách Nga bình dị, nhân ái- tất cả được thể hiện bằng một bút pháp nghệ thuật độc đáo đầy sáng tạo, hấp dẫn vô cùng

Truyện ngắn Số phận con người là một những kiệt tác kinh điển của văn

học Nga và thế giới thế kỉ XX Sô-lô-khốp đã dựng lên chân dung một con người Nga bình thường nhất, một người Xô Viết chân chính Số phận ấy tiêu biểu cho bao người con ưu tú đã viết nên trang sử thời đại hào hùng nhất Sô-lô-khốp là nhà văn Nga đầu tiên đề cập đến số phận con người sau chiến tranh, đằng sau sự ngưỡng mộ, biết ơn của mọi người thì ai quan tâm đến mất mát tinh thần của những người lính trở về từ chiến trường đầy máu lửa ?

Vì vậy, chọn đề tài “Rèn luyện kỹ năng đọc hiểu đoạn trích của truyện

ngắn Số phận con người - Sôlôkhốp cho học sinh lớp 12”, tôi muốn hướng

dẫn học sinh đọc hiểu sự vẻ vang và khổ đau mất mát về tinh thần của con

người trong chiến tranh được thể hiện trong truyện ngắn Số phận con người

(Sô-lô-khốp) - đoạn trích trong Sách giáo khoa Ngữ văn 12 Đồng thời cũng muốn trả lời câu hỏi, liệu những nỗi đau về tinh thần mà con người phải chịu đựng do chiến tranh gây ra có phải là vấn đề của toàn nhân loại trong mọi thời đại hay không ?

1.4 Như vậy, với luận văn này tôi hi vọng sẽ góp phần nhỏ vào việc đọc

hiểu và đánh giá đúng giá trị truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) và

đề xuất được cách rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn học nước ngoài cho học sinh lớp 12 Qua đó, tôi có thể rút ra những bài học kinh nghiệm bổ ích cho

bản thân nói riêng và giáo viên nói chung khi giảng dạy truyện ngắn Số phận

con người (Sô-lô-khốp) và thâm nhập vào thế giới nghệ thuật muôn màu của

văn chương Sô-lô-khốp Khi luận văn này thành công, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện hơn về phong cách truyện ngắn của nhà văn thiên tài này và tìm ra phương pháp giảng dạy văn học nước ngoài tốt nhất

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề kĩ năng đọc hiểu

2.1 Lịch sử nghiên cứu kĩ năng đọc hiểu trong dạy học Ngữ văn

Trong thời đại kinh tế tri thức và hội nhập thế giới với lượng tri thức tăng lên hàng ngày theo cấp số nhân Để đáp ứng nhu cầu càng cao của xã hội

và nâng cao trình độ văn hóa của chính bản thân mình, mỗi người đều phải biết tự học

Tự đọc sách là một cách phổ biến của tự học để phát huy năng lực trí tuệ và lao động tinh thần Việc tự đọc sách khi đã trở thành ý thức và thói quen thì sẽ góp phần bồi dưỡng và nâng cao trình độ văn hóa của người đọc

Tự học có thể thực hiện ở tất cả các môn học trong nhà trường thông qua việc đọc sách Nhưng hiệu quả nhất là tự đọc để học văn Ngôn ngữ văn chương là nghệ thuật ngôn từ Tác phẩm văn chương sáng tác ra để cho mọi người cùng đọc Đọc là nhu cầu tự nhiên của con người, bởi văn chương không chỉ chứa đựng tri thức mà còn chứa đựng tư tưởng nghệ thuật của tác giả gửi gắm qua từng câu chữ Đọc văn sẽ giúp người đọc hiểu nhà văn, hiểu bản thân mình và hiểu cuộc đời giúp cho con người sống đẹp hơn, gần nhau hơn

Đọc văn là tiền đề của vấn đề đọc hiểu Đọc văn là biểu hiện của văn hóa đọc, muốn tìm hiểu và khám phá những gì mình đã đọc một cách thấu đáo Từ đó khái niệm đọc hiểu ra đời

Đọc hiểu là một thuật ngữ kép Trên thế giới lí thuyết đọc hiểu và dạy đọc hiểu đã được biết đến và nghiên cứu rất sớm

Ở Việt Nam những năm gần đây vấn đề đọc hiểu đã được nghiên cứu

và chính thức đưa vào chương trình SGK trung học như định hướng đổi mới phương pháp dạy học văn, nhất là với dạy học tác phẩm văn chương

Người đầu tiên có nhiều bài viết đi sâu về vấn đề này phải kể đến đầu tiên là GS.TS.Nguyễn Thanh Hùng Các bài viết của giáo sư được đăng nhiều

trên tạp chí Giáo dục Trong bài “Đọc hiểu văn chương” trên báo giáo dục số

92, tháng 7/2004, giáo sư đã đưa ra một cách hiểu khá chi tiết về đọc hiểu,

theo giáo sư “đọc hiểu không phải chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ mà còn là

quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình nhuần thấm tín hiệu nghệ thuật chứa

mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống, vốn kinh nghiệm cá nhân người đọc để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm văn chương Đọc hiểu là đón đầu những gì đang đọc qua từng từ, từng câu, từng đoạn rồi lại quay về với những gì đã đọc để kiểm chứng và đi tìm sự hợp sức của tác giả để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể và giàu tưởng tượng” Cũng trong bài viết này, giáo sư cho rằng có ba dạng đọc: đọc kĩ

nghĩa là phải đọc đi đọc lại nhiều lần, tiếp đến là đọc sâu, mục đích của đọc sâu là để hiểu những gì mà nhà văn muốn chuyển tải trong tác phẩm trong mối liên hệ giữa nội dung và hình thức Dạng đọc cuối cùng là đọc sáng tạo Dạng đọc này nhằm bổ sung nội dung mới, làm giàu có về ý nghĩa xã hội và ý

vị nhân sinh của tác phẩm Ở một bài viết khác “Những khái niệm then chốt

của vấn đề đọc hiểu văn chương” đăng trên Tạp chí giáo dục số 100, tháng

11/2004, GS Nguyễn Thanh Hùng đi sâu làm rõ vấn đề “hiểu” trong văn bản

văn chương Giáo sư nhấn mạnh, hiểu văn bản trước hết là hiểu những gì tác giả gửi gắm trong đó và ông nêu lên năm nội dung cần hiểu đối với một văn bản văn chương là: Khám phá ý nghĩa nội dung chứa đựng trong văn bản, ý nghĩa này do tác giả bày tỏ, biểu lộ trong văn bản; Hiểu mối quan hệ ý nghĩa của văn bản do tác giả xây dựng tổ chức nên; Khẳng định mục đích, ý đồ, nội dung thực hiện, tiền giả định và sự khái quát hóa của tác giả trong văn bản; Đánh giá tư tưởng của tác giả; Sáp nhập, hòa đồng thông tin và tư tưởng của tác giả với tri thức và kinh nghiệm phù hợp của người đọc

Trong bài viết này giáo sư còn phân tích rõ “Để quá trình đọc hiểu văn

bản diễn ra một cách có hiệu quả cần phải tìm ra phương thức trình bày nghệ thuật của văn bản Đặc trưng thể loại và kiểu hình là nền móng để hộ phát hiện ra cái mới, cái đặc sắc trong sáng tạo của người viết Từ đó xác định những vấn đề khó hiểu, chưa nắm bắt được rõ ràng chứa đựng trong tác phẩm Sau đó, người đọc lựa tuyển cách đọc nào để có thể tiếp cận dễ dàng, đúng hướng giá trị văn bản, mà lại thu nhận tối đa sự hiểu biết, sự đánh giá

và thưởng thức về văn bản”

Trong bài viết “Con đường nâng cao hiệu quả đọc hiểu cho học sinh”

trên tạp chí giáo dục số 140, tháng 6/2006, giáo sư Nguyễn Thanh Hùng đã

đưa ra vấn đề mang tính thời sự “Chúng ta có thể làm gì để nâng cao khả

năng đào tạo trình độ đọc cho học sinh” Giáo sư đã đưa ra vài hướng dẫn để

học sinh đọc có hiệu quả cao hơn Trước hết, giáo viên cần phải hướng vào sự trải nghiệm và tạo niềm vui cho học sinh, đồng thời phải đảm bảo việc đọc ấy mang tính khách quan khoa học, nghĩa là chú trọng bản chất của hoạt động đọc, quá trình đọc Bước tiếp theo là giúp học sinh biết nắm vững hình thức đọc đối với tài liệu và mục đích đọc của bản thân

Như vậy, chỉ trong ba bài báo ngắn gọn, GS.TS.Nguyễn Thanh Hùng đã trình bày đầy đủ, cụ thể về khái niệm đọc hiểu và cách đọc hiểu văn bản Những bài viết này đã đặt nền móng về mặt cơ sở lí luận cho vấn đề đọc hiểu

TS Nguyễn Trọng Hoàn là người dành nhiều tâm huyết nghiên cứu vấn

đề đọc hiểu Trong bài viết “Một số ý kiến về đọc hiểu văn bản ngữ văn ở

trường phổ thông” đăng trên tạp chí giáo dục số 143, kì 1 tháng 8/2006,

TS Nguyễn Trọng Hoàn cũng bày tỏ một số quan điểm về vấn đề đọc hiểu

“Thông qua việc hiểu văn học, người đọc hình thành những cách thể hiện văn

bản viết (bài tập làm văn) Chính trong quá trình này, sẽ được củng cố sự hiểu biết về văn bản đã đọc” Theo ông đọc hiểu văn bản tốt sẽ làm cho kĩ

năng viết của học sinh phát triển

Nhấn mạnh hơn mối quan hệ giữa đọc hiểu với những phân môn khác

Trong bài viết: “Dạy đọc-hiểu văn bản môn Ngữ văn Trung học cơ sở”, ông khẳng định “đọc-hiểu văn bản đối với học sinh không chỉ là hoạt động chiếm

lĩnh kiến thức phân môn văn học mà còn là đầu mối cho việc vận dụng và liên thông kiến thức đối với các phân môn Tiếng Việt và Tập làm văn”

Trần Thị Thu Hồng cũng đóng góp ý kiến của mình về vấn đề này qua bài

Mô hình đọc hiểu theo đặc trưng thể loại với việc hình thành và bồi dưỡng kĩ

năng đọc hiểu văn bản văn chương cho học sinh Trung học Phổ thông Tác giả

đã xây dựng mô hình đọc hiểu tác phẩm văn chương theo thể loại Tác giả lí

giải về vấn đề này như sau: “Tác phẩm nào cũng tồn tại trong hình thức một

thể loại nhất định và thể loại là phạm trù về chỉnh thể tác phẩm Tác giả sáng tác theo thể loại thì độc giả cũng đọc và cảm nhận theo đặc trưng thể loại đó Việc dạy và học một tác phẩm văn chương cũng phải tôn trọng đặc trưng ấy của tác phẩm” (Tạp chí giáo dục số 162, kì 1, tháng 5/2007)

Quách Duy Bình có bài viết “Mấy suy nghĩ về đọc hiểu văn bản văn học”

đăng trên tạp chí Dạy và học ngày nay số 7/2007, cũng nhấn mạnh việc đọc

gắn liền với đặc trưng thể loại của tác phẩm “Mỗi thể loại cần có phương

pháp đọc -hiểu riêng” và tác giả cũng đưa ra từng phương pháp đọc-hiểu cụ

thể: Phương pháp đọc hiểu văn bản thơ, phương pháp đọc hiểu văn bản truyện hay tiểu thuyết, phương pháp đọc hiểu văn bản kịch

Khác với các bài nghiên cứu trên, bài viết Đọc - hiểu thơ trữ tình trong

mối quan hệ với hoàn cảnh cảm hứng của tác giả, PGS.TS Nguyễn Huy Quát

cho rằng, bên cạnh việc tìm hiểu về nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm thì cũng cần lưu ý đến hoàn cảnh cảm hứng của tác giả khi sáng tác để góp phần hiểu sâu sắc và đánh giá đúng hơn mỗi tác phẩm được học Vì nó có thể diễn tả nội tâm ở những trạng thái và cung bậc khác nhau, trong những hoàn cảnh khác nhau (Tạp chí giáo dục số 182, kì 2 tháng 1/2008) Bàn về

vấn đề đọc hiểu, PGS.TS Nguyễn Huy Quát coi đọc hiểu nằm trong định hướng về phương pháp dạy học với phương châm lấy học sinh làm trung tâm đòi hỏi phải biến môn văn thành môn dạy học kĩ năng đọc hiểu bất cư một văn bản nào Từ đó tác giả xác định vai trò đọc hiểu trong phương pháp dạy học và

nêu ra những yêu cầu đối với giáo viên: “giáo viên phải có cách dạy bắt buộc

học sinh phải tự đọc sách giáo khoa, coi đó cũng là một hoạt động đọc hiểu trong suốt quá trình ngồi trên ghế nhà trường, rèn luyện thói quen tự học”

Nhìn lại một số tài liệu nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu cho thấy vấn đề này đã thu hút được sự quan tâm của khá nhiều nhà khoa học, mỗi người có một cách lí giải khác nhau cho vấn đề mình quan tâm

PGS.TS Nguyễn Thái Hòa trong bài viết Vấn đề đọc hiểu và dạy đọc

hiểu đăng trên tạp chí Thông tin khoa học sư phạm số 8, năm 2004 đã nêu

lên tầm quan trọng, ý nghĩa cấp thiết của vấn đề đọc hiểu Tác giả khẳng

định: “Đọc đúng, hiểu đúng, đọc nhanh, hiểu kĩ, đọc diễn cảm, hiểu tinh tế

là một yêu cầu cấp thiết của mọi người để tiếp nhận, giải mã thông tin trong thời đại thông tin dồn dập như vũ bão hiện nay Vì vậy dạy đọc hiểu có tầm quan trọng đặc biệt để nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường”

Tác giả còn đưa ra khái niệm “đọc hiểu là hành vi ngôn ngữ, là một kĩ năng

tích hợp” Từ chỗ xem đọc hiểu là một kĩ năng, Nguyễn Thái Hòa chia kĩ

năng đọc hiểu thành kĩ năng nhỏ hơn là kĩ năng đọc và kĩ năng hiểu Theo chúng tôi đọc hiểu là một thuật ngữ kép không thể chia ra thành kĩ năng đọc

và kĩ năng hiểu được

GS.TS.Trần Đình Sử là người khởi xướng và kiên định về vấn đề đọc hiểu trong các bài báo và cụ thể là trong bộ SGK Ngữ văn THPT (nâng cao) Ông khẳng định khả năng phương pháp của đọc hiểu trong đổi mới phương

pháp dạy học văn là vô cùng to lớn “Đọc hiểu văn bản - một khâu đột phá

trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay” Khẳng định tầm quan

trọng của vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông

tác giả nhấn mạnh: “Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kĩ năng đọc

để giúp các em hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại.Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thể hiện các tư tưởng và các cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính Do đó hiểu bản chất môn văn là môn dạy đọc văn vừa thể hiện cánh hiểu thực sự bản chất của văn học,vừa hiểu đúng thực chất của việc dạy văn là dạy năng lực, phát triển năng lực chủ thể học sinh”

Quan niệm của GS.TS.Trần Đình Sử về đọc hiểu còn được thể hiện trong bộ sách giáo khoa THPT nâng cao Tác giả trình bày mục đích yêu cầu điều kiện đọc hiểu, các giai đoạn đọc hiểu, phương pháp đọc hiểu văn bản nói chung và đặc biệt nhấn mạnh đọc hiểu văn bản văn chương Tác giả đã bám sát chương trình SGK phần đọc hiểu hiểu các thể loại văn học và trình bày ngắn gọn để học sinh và giáo viên dễ hiểu và vận dụng Các công trình nghiên cứu của GS.TS.Trần Đình Sử có ý nghĩa lí luận và thực tiễn vô cùng to lớn, đặt những viên gạch đầu tiên cho việc nghiên cứu vấn đề đọc hiểu và đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông

Nhìn lại một số tài liệu nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu cho thấy vấn đề này đã thu hút được sự quan tâm của khá nhiều nhà khoa học, mỗi người có một cách lí giải khác nhau cho vấn đề mình quan tâm

Chúng tôi xin khép lại lịch sử nghiên cứu vấn đề đọc hiểu ở Việt Nam với các công trình nghiên cứu của GS.TS.Nguyễn Thanh Hùng Ông là người

đề cập đến vấn đề đọc hiểu sớn nhất ở nước ta GS.TS.Nguyễn Thanh Hùng

đã xây dựng mô hình lí thuyết của vấn đề đọc hiểu Tác giả nghiên cứu vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn chương trong môi trường đọc văn Từ đó khẳng định

“Đọc để hiểu giá trị đích thực trong tác phẩm” GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

quan niệm đọc hiểu là vấn đề cơ bản của nội dung và phương pháp dạy học

tác phẩm văn chương “Đọc hiểu trước hết được xem là hoạt động tinh thần

của con người có nhu cầu và khát vọng nhận thức thế giới khách quan cùng các lĩnh vực khoa học và nghệ thuật khác nhau Đọc hiểu là hàng động trí tuệ

và tình cảm phức tạp của con người từ khi có văn bản viết Đọc hiểu tác phẩm văn chương là mô hình vận dụng được phát triển và xây dựng từ mô hình nghệ thuật của tác phẩm văn chương, mô hình loại thể văn học, mô hình dạy học Mỗi cách tiếp cận vấn đề đọc hiểu với những mục đích khác nhau sẽ tạo

ra một hệ thống riêng làm phong phú, đa dạng và tiến gần đến giá trị chung của vấn đề đọc hiểu” [22]

Trong chuyên luận Đọc hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường, GS.TS.Nguyễn Thanh Hùng cho rằng “chuyên luận mới trình bày được một

số nội dung cơ bản cấp thiết, chưa thể đi sâu hơn về mặt lí thuyết và hướng dẫn phương pháp và các kĩ năng đọc hiểu tác phẩm văn chương” Theo

chúng tôi chuyên luận là công trình khoa học có đóng góp to lớn cho việc nghiên cứu vấn đề đọc hiểu trọng dạy học tác phẩm văn chương Mục đích của đọc hiểu văn bản nói chung là nắm bắt thông tin và hiểu ý nghĩa nhân sinh của văn bản, tìm kiếm cái đẹp của sự cảm hóa tâm hồn người đọc

Nhìn lại lịch sử vấn đề đọc hiểu trên thế giới và trong nước, chúng tôi tìm ra những luận điểm và kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước

Có những kết luận tương đối giống nhau nhưng cũng có nhưng kết luận hoàn toàn khác nhau Đó là vấn đề đặt ra để chúng ta tiếp tục nghiên cứu vấn đề đọc hiểu tác phẩm văn chương hoàn thiện về tính khách quan khoa học

2.2 Lịch sử nghiên cứu kĩ năng đọc hiểu đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp)

Đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) được đưa

vào chương trình Ngữ văn 12, tập 2 Tác phẩm này đã được đưa vào chương trình SGK từ lâu nên đã quen thuộc với giáo viên và học sinh Đã có nhiều bài

nghiên cứu, cảm nhận, phân tích, bình giảng đoạn trích này Tuy nhiên nghiên cứu đoạn trích này theo hướng đọc hiểu đến nay chưa nhiều

Trong cuốn sách Kĩ năng đọc-hiểu văn bản Ngữ văn 12 do Nguyễn Kim Phong chủ biên Tác giả đã nhận xét “Số phận con người (1957) là một

truyện ngắn xuất sắc của Sô-lô-khốp, đánh dấu một bước chuyển quan trọng của nền văn học Xô viết về cách nhìn chiến tranh toàn diện, chân thực, về đổi mới cách mô tả nhân vật, về khám phá tính cách Nga- phẩm chất anh hùng và tấm lòng nhân hậu của người lính Truyện được đánh giá như một hiện tượng văn học có tầm nhân loại và thời đại” Tác giả hướng dẫn thực hiện kĩ năng

đọc hiểu qua hai phần: A- Tri thức đọc-hiểu (Tri thức về tác giả, tác phẩm, một số khái niệm cần lưu ý), B- Yêu cầu đọc-hiểu (Mục tiêu cần đạt, tiến trình đọc-hiểu) Tùy đặc trưng thể loại hoặc phương thức biểu đạt chính của văn bản cũng như kĩ năng thực hành của học sinh mà bố cục một số bài có thể

có điều chỉnh nhất định cho hợp lí và hiệu quả

Cuốn sách Đọc-hiểu văn bản Ngữ văn 12 do Nguyễn Lê Huân (chủ

biên) Tác giả đã định hướng kĩ năng đọc hiểu đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) qua ba phần lớn: I- Gợi dẫn (Nền văn học Nga

Xô viết thế kỉ XX, Sô-lô-khốp, Cốt truyện Số phận con người); II-Kiến thức

cơ bản (Cảm nhận chung về tác phẩm, Phân tích nhân vật); III- Liên hệ Tác giả hướng học sinh rèn luyện kĩ năng đọc tác phẩm văn chương theo đặc trưng thi pháp thể loại (bao gồm cả trích đoạn và tác phẩm văn học trọn vẹn) Cuốn Đọc-hiểu văn bản Ngữ văn 12 nêu ra một số giải pháp đọc-hiểu văn bản trong từng bài cụ thể

Trong Chuyên đề dạy học Ngữ văn 12, TS Lê Hường đã nghiên cứu

khá chi tiết về tác phẩm từ những tri thức về tác giả đến việc chú thích các hình ảnh, cách giảng dạy tác phẩm, hướng dẫn học sinh học bài

Sách Hướng dẫn thực hiện chương trình SGK lớp 12 môn Ngữ văn -

NXB giáo dục/2008, PGS.TS.Lê Nguyên Cẩn có bài viết về cách cảm thụ về

đoạn trích của truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) giúp giáo viên và

học sinh có thêm một tài liệu tham khảo hữu ích

Các giáo sư, tiến sĩ, nhà nghiên cứu đều đã tập trung hướng dẫn cách

tiếp cận, đọc hiểu hay bàn về việc hiểu đoạn trích của truyện ngắn Số phận

con người (Sô-lô-khốp) Những đóng góp này rất quan trọng và có ý nghĩa vô

cùng to lớn đối với người dạy và học đoạn trích này Song chưa có luận văn sau đại học nào đề cập đến rèn luyện kĩ năng đọc hiểu đoạn trích truyện ngắn

Số phận con người (Sô-lô-khốp)

Chúng tôi chọn đề tài “Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu đoạn trích của

truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) cho học sinh lớp 12” với

mong muốn rằng sẽ có những đóng góp trong việc xác định phương hướng rèn luyện kĩ năng đọc hiểu truyện ngắn Sô-lô-khốp nói riêng và đọc hiểu văn chương nói chung

3 Mục đích nghiên cứu

Chọn đề tài “Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu đoạn trích truyện ngắn Số

phận con người (Sô-lô-khốp) cho học sinh lớp 12” chúng tôi hướng đến các

mục tiêu sau:

- Nâng cao chất lượng dạy học Văn học nước ngoài ở THPT

- Bồi dưỡng kĩ năng đọc hiểu Văn học nước ngoài cho học sinh THPT

- Hướng học sinh suy ngẫm về số phận con người: Số phận con người thường không phẳng phiu mà đầy éo le, trắc trở Con người phải có đủ bản lĩnh và lòng nhân hậu để làm chủ số phận của mình, vượt lên sự cô đơn, mất mát, đau thương

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn có những nhiệm vụ chính sau đây:

-Tìm hiểu bản chất, khái niệm, nội dung của kĩ năng đọc hiểu văn bản

- Khảo sát thực tế dạy và học đoạn trích truyện ngắn Số phận con người

(Sô-lô-khốp)

- Đề xuất kĩ năng đọc hiểu văn bản đoạn trích truyện ngắn Số phận con

người (Sô-lô-khốp) theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là hoạt động dạy - học của giáo viên

và học sinh trong giờ đọc hiểu đoạn trích truyện ngắn Số phận con người

(Sô-lô-khốp) đặc biệt là kĩ năng đọc hiểu của học sinh đối với truyện ngắn

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Tình hình tổ chức dạy và học văn bản đoạn trích truyện ngắn Số phận

con người (Sô-lô-khốp) ở một trường THPT

6 Phương pháp nghiên cứu

Có nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, sự phân chia chỉ mang tính tương đối bởi trong quá trình nghiên cứu có thể kết hợp nhiều phương pháp

Để thực hiền đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nêu vấn đề: Xác định được phạm vi nghiên cứu để giới hạn lượng kiến thức, đòi hỏi có sự lựa chọn cân nhắc trong quá trình sử dụng phương pháp

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Công cụ khám phá, giải mã nhân vật và truyện ngắn

- Phương pháp so sánh: Đặt đối tượng trong mối quan hệ với các tác phẩm cùng đề tài khác tạo điều kiện xác định rõ điểm hội tụ và tỏa sáng của nhân vật và truyện ngắn đang nghiên cứu

- Phương pháp điều tra khảo sát: Khảo sát thực trạng dạy học bằng phiếu điều tra thăm dò ý kiến, phỏng vấn giáo viên, học sinh, nghiên cứu giáo án của một số giáo viên để có căn cứ thực tế cho đề tài nghiên cứu

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thiết kế giáo án và tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá kết quả của những phương pháp, biện pháp dạy học do tác giả luận văn đề xuất

7 Giả thuyết khoa học

Nếu giáo viên rèn luyện cho học sinh kĩ năng đọc hiểu đoạn trích

truyện ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) để khám phá ra cấu trúc tầng

ngôn từ, hình tượng nhân vật và giá trị ý nghĩa của tầng cấu trúc tư tưởng và ý

vị nhân sinh thì việc dạy đọc hiểu truyện ngắn nói riêng và văn chương nói chung sẽ đạt hiệu quả cao

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của kĩ năng đọc hiểu

- Chương 2: Vận dụng kĩ năng đọc hiểu vào dạy đoạn trích của truyện

ngắn Số phận con người (Sô-lô-khốp) Sách giáo khoa Ngữ văn 12

- Thực nghiệm dạy đọc hiểu trong dạy đoạn trích của truyện ngắn Số

phận con người (Sô-lô-khốp) Sách giáo khoa Ngữ văn 12

PHẦN 2: NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1.1 Khái niệm kĩ năng đọc hiểu

1.1.1.1 Khái niện năng lực

Vấn đề năng lực được nhiều nhà triết học, tâm lý học, giáo dục học nghiên cứu và hiểu theo nhiều góc độ khác nhau

Theo quan điểm của chúng tôi: Năng lực là sự tổng hợp các thuộc tính độc đáo của nhân cách phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó đạt kết quả

Về cấp độ năng lực có năng lực bình thường, tài năng và thiên tài Trong cấu trúc năng lực có năng lực chung và năng lực chuyên biệt Năng lực chung là năng lực có ở một người bình thường, là cơ sở của bất cứ năng lực chuyên biệt nào, năng lực chung cần phát triển sớm và là nhiệm vụ hết sức quan trọng của giáo dục phổ thông Năng lực chuyên biệt tương ứng với nghề nhất định, ví dụ giáo viên phải có năng lực về sư phạm, người công nhân phải

có năng lực kỹ thuật, người lãnh đạo phải có năng lực quản lý, tổ chức

Khái niệm năng lực (Competency) nói đến khả năng thực hiện thành công một hoạt động nào đó hay năng lực thực hiện Năng lực mang tính cá nhân hóa, năng lực có thể được hình thành và phát triển thông qua đào tạo, bồi dưỡng và tự trải nghiệm qua thực tiễn (PGS.TS Phạm Hồng Quang - Lý luận năng lực người giáo viên)

Năng lực và kĩ năng có mối quan hệ chặt chẽ Mặt biểu hiện của năng lực là hệ thống các kĩ năng, những có các kỹ năng chưa chắc đã hình thành năng lực bởi nếu thiếu hệ thống cũng như độ bền chắc của hệ thống kĩ năng

cơ bản

Trước khi đi sâu vào kĩ năng đọc hiểu tác phẩm văn chương Chúng tôi trở lại làm rõ khái niệm đọc, khái niệm hiểu và mục đích đào tạo kĩ năng đọc văn trong nhà trường

1.1.1.2 Khái niệm kĩ năng

Vấn đề kĩ năng được nhiều nhà triết học, tâm lý học, giáo dục học nghiên cứu và hiểu theo nhiều góc độ khác nhau:

* Hướng thứ nhất: Xem xét kĩ năng nghiêng về mặt kỹ thuật của hành

động Đại diện là các tác giả A.V Petrovxki, V.A Cruchetxki, A.G Covaliov, Trần Trọng Thuỷ, P.A Ruđich,…

Các tác giả theo hướng này cho rằng: Kĩ năng là phương thức thực hiện hành động phù hợp với mục đích và điều kiện hành động mà con người đã nắm rõ Người có kĩ năng hoạt động nào thì nắm vững tri thức về hoạt động

đó và thực hiện đúng theo các bước thứ tự cấu trúc kĩ năng mà không chú trọng nhiều đến kết quả

* Hướng thứ hai: Xem xét kĩ năng không chỉ nghiêng về mặt kỹ

thuật của hành động mà kĩ năng còn là sự biểu hiện năng lực của con người, gắn

KN với năng lực Đại diện các tác giả theo quan niệm này là X.I Kixengof, K.K Platônov, N.Đ Lêvitov, Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Ánh Tuyết, Phạm Tất Dong…

Đa số các tác giả Việt Nam cho rằng: Kĩ năng là khả năng con người sử dụng các kiến thức và kỹ xảo của mình một cách có kết quả trong quá trình hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Tác giả Nguyễn Văn Khôi cho

rằng “Kĩ năng là khả năng con người thực hiện công việc một cách có hiệu

quả và chất lượng trong một thời gian thích hợp, trong những điều kiện nhất định dựa vào tri thức, kỹ xảo đã có” Từ điển Tâm lý học do Vũ Dũng chủ

biên đã định nghĩa về kĩ năng: “Kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri

thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng”

Các quan niệm trên tuy có khác nhau, nhưng không phủ định nhau Sự khác nhau này chỉ biểu hiện ở phạm vi triển khai của một kĩ năng hành động trong các tình huống khác nhau Các quan niệm này bổ sung cho nhau, bởi vậy khi nói tới kĩ năng, ta cần chú ý những điểm cơ bản sau:

Thứ nhất: Kĩ năng bao giờ cũng gắn liền với việc thực hiện hành động,

hay hoạt động Không có kĩ năng chung chung, trừu tượng tách rời hành động, kĩ năng không có đối tượng riêng Đối tượng của nó là đối tượng của hành động Do đó kĩ năng phải được hiểu trước hết là mặt kỹ thuật của hành

động, thao tác hay hoạt động nhất định

Thứ hai: Một khi kĩ năng hành động đã được hình thành thì kĩ năng vừa

có tính ổn định, vừa có tính mềm dẻo, tính linh hoạt và tính mục đích Do vậy tiêu chuẩn để đánh giá mức độ hình thành, phát triển của kĩ năng là tính đúng đắn, sự thành thạo và tính sáng tạo

Thứ ba: Con đường hình thành kĩ năng là con đường thực hiện hành

động hay hoạt động Bởi vì mỗi hành động bao giờ cũng có mục đích khách quan và lôgic thao tác dẫn đến mục đích đó Lôgic thao tác làm nên mặt kĩ năng của hành động Việc hình thành kĩ năng hành động là cá nhân phải biết triển khai thao tác theo đúng lôgic phù hợp với mục đích khách quan Để có

kĩ năng hành động, cá nhân không chỉ biết sâu sắc về hành động (mục đích,

cơ chế, điều kiện hành động) mà chủ yếu phải linh hoạt, mềm dẻo triển khai mọi hành động trong mọi hoàn cảnh theo đúng lôgic của nó với mọi vật liệu

có thể có để đạt mục đích của hành động Trên cơ sở những khái niệm về kĩ

năng của các tác giả trong và ngoài nước, chúng tôi quan niệm: “Kĩ năng là

khả năng triển khai hành động một cách đúng đắn, linh hoạt mềm dẻo trong

hoạt động thực tiễn, dựa trên cơ sở hiểu sâu sắc và đầy đủ hành động đó”

Muốn có được kĩ năng đạt ở mức độ phát triển cao, cá nhân phải có quá trình học tập và củng cố bằng tập luyện hành động trong thực tiễn

* Quy trình phát triển và rèn luyện kĩ năng

Theo quan điểm biện chứng, sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện Sự phát triển là quá trình diễn ra theo đường xoáy ốc, hết mỗi chu kỳ sự vật lập lại quá trình đó nhưng ở cấp độ cao hơn

Phát triển kĩ năng cho học sinh là quá trình giúp học sinh tích luỹ, trau dồi và huy động vốn tri thức, kĩ năng, kỹ xảo đã có vào những tình huống văn học cụ thể nhằm đạt mục đích đề ra, là quá trình nâng cao năng lực thực hiện các hành động, hoạt động một cách linh hoạt, hiệu quả, sáng tạo trong đọc văn Một người có kĩ năng thường có những biểu hiện cơ bản sau:

- Có tri thức về hành động, nội dung của kĩ năng

- Vận dụng linh hoạt, sáng tạo những tri thức, hiểu biết và kĩ năng, kĩ xảo đã có vào hành động trong những điều kiện nhất định hay cách thức hành động

- Đạt được kết quả theo mục đích đề ra

- Có thể thực hiện có kết quả hành động trong những điều kiện đã thay đổi

Hiện nay, tồn tại nhiều quan niệm về quy trình phát triển kĩ năng, trong công trình nghiên cứu của mình hai tác giả K.K Platônov và G.G Gôlubev đã đưa ra các giai đoạn hình thành kĩ năng, tương ứng mỗi giai đoạn là biểu hiện

ở sự hình thành các cấu trúc tâm lý, cụ thể: Giai đoạn 1: - Có kĩ năng sơ

đẳng: Biểu hiện ở cấu trúc tâm lý như ý thức được mục đích hành động dựa

trên vốn hiểu biết và kỹ xảo đã có Hành động được thực hiện theo cách “thử

và sai” có kế hoạch; Giai đoạn 2: - Biết cách làm nhưng không đầy đủ Có

hiểu biết về các phương thức thực hiện hành động, sử dụng được những kỹ

xảo đã có; Giai đoạn 3: - Có kĩ năng chung nhưng còn mang tính chất riêng

lẻ, có hàng loạt kỹ năng phát triển cao nhưng còn mang tính chất riêng lẻ Các

kĩ năng này cần thiết cho các dạng hoạt động khác nhau; Giai đoạn 4: - Có kĩ

năng phát triển cao (Sử dụng sáng tạo vốn hiểu biết và các kĩ xảo đã có, ý thức được không chỉ mục đích hành động mà cả động cơ đạt mục đích đó);

Giai đoạn 5: - Có tay nghề (Sử dụng một cách thành thạo, sáng tạo, đầy triển

vọng các kĩ năng khác nhau)

Để rèn luyện và phát triển kĩ năng cho học sinh trong các trường phổ thông, học sinh cần phải nắm được hệ thống các kĩ năng, hiểu sâu sâu sắc, đúng đắn về vai trò quan trọng của từng kĩ năng trong hoạt động học tập cũng như trong đời sống xã hội Điều quan trọng là biết rèn luyện các kĩ năng dựa trên cơ sở khoa học, vận dụng lý thuyết vào hành động để hình thành kĩ năng,

kĩ xảo, đặc biệt tránh được tình trạng phát triển và rèn luyện kĩ năng theo kiểu

“thử và sai”, hoặc rèn luyện theo kiểu không có kế hoạch, sa vào tình trạng

kinh nghiệm chủ nghĩa, làm mất khả năng độc lập, sáng tạo của bản thân

* Con đường và phương pháp phát triển kĩ năng

Theo tác giả Phạm Minh Hạc đã mô tả các bước, các con đường hình thành kĩ năng hành động gồm 3 bước:

Bước 1: Nhận xét đầy đủ về mục đích, cách thức và điều kiện hành động Bước 2: Quan sát mẫu và làm thử theo mẫu

Bước 3: Luyện tập để tiến hành các hành động theo đúng yêu cầu, điều

kiện hành động, nhằm đạt mục đích đề ra

Ba con đường hình thành kĩ năng, đó là:

Thứ nhất: Truyền thụ cho học sinh những tri thức cần thiết, sau đó đề

ra những bài tập vận dụng các tri thức đó Nhờ phương pháp “thử - sai” với

phương thức luyện tập nhiều lần học sinh sẽ được điều chỉnh và tích luỹ những kinh nghiệm có tính chân lý, nhờ đó nắm được cách thức vận dụng, là

“con đường khái quát hoá kinh nghiệm”

Thứ hai: Trang bị cho người học các dấu hiệu bản chất và những thao

tác cần thiết của phương thức thực hiện các hành động cần vận dụng Sau đó người học lần lượt thực hiện các chỉ dẫn nhằm đạt được các kết quả định

trước Trong thực tế các quy trình được vạch ra trong các kế hoạch thực hành

phải phân định một số khâu tập luyện nhất định

Thứ ba: Tổ chức sự hình thành các hành động trí tuệ theo giai đoạn

Kĩ năng về bản chất là các hành động trí tuệ

1.1.1.3 Khái niệm đọc

Đọc văn là một hoạt động được tiến hành thường xuyên trong cuộc sống hiện đại Đọc hiểu văn bản không phải là một việc dễ dàng Không thể có năng lực đọc của người có trình độ văn hóa nếu không rèn luyện thường xuyên, nếu không thực hành và không biết tự kiểm tra, đánh giá việc đọc của mình

Hoạt động dạy học văn trong nhà trường đã có từ rất lâu đời nhưng đến bây giờ chúng ta mới hiểu rõ bản chất của nó Dạy học văn truyền thống là

mô hình“dạy học lấy thầy giáo làm trung tâm” giờ học văn chủ yếu là giờ

thầy giảng trò nghe, trò ghi chép, học thuộc một cách thụ động Vì vậy dậy học văn là truyền đạt những điều thầy hiểu về văn cho trò, ít quan tâm đến hình thành kĩ năng đọc cho học sinh Trong khi đó bản chất của dạy học văn

là dạy đọc văn Nhiệm vụ của thầy là dạy cho học sinh biết cách đọc để học sinh biết tự đọc tác phẩm văn chương

GS.Đỗ Đức Hiểu nhấn mạnh vai trò chủ động, tích cực của người đọc trong việc tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm bằng kinh nghiệm sống:

“Đọc trước hết là phát hiện trong văn bản và từ văn bản một thế giới khác, những con người khác Người đọc sống trong thế giới tưởng tượng của mình, xây dựng cho mình, thông qua tác phẩm, một xứ sở riêng Đọc là hoạt động tích cực, người đọc “nhập cuộc”, “hóa thân” với những cảm xúc riêng của mình, những kỉ niệm, kí ức, khát vọng” [10]

GS Trần Đình Sử định nghĩa đọc văn là “quá trình đối thoại, đối thoại

với tác giả, với cách hiểu của người đọc trước, với “tiền lý giải” - tri thức, cách hiểu tích lũy từ ban đầu của chính người đọc nữa Đọc là quá trình liên

hệ với các văn bản có trước trong mối liên hệ trong mối liên hệ liên văn bản rộng lớn, sâu sắc Đọc là quá trình liên hệ với ngữ cảnh của văn bản - sáng

tác của nhà văn, bối cảnh lịch sử, xã hội” [38] Ông cho rằng người đọc đối

thoại với chính mình, cùng một người đọc nhưng có thể có cách hiểu văn bản khác nhau tùy vào thời điểm, hoàn cảnh đọc

GS Nguyễn Thanh Hùng cho rằng “đọc là quá trình nhận thức những

gì có trong văn bản và tự nhận thức bản thân”, nêu ra các dạng đọc, cách

đọc và cho rằng đọc là “hoạt động phân tích, tổng hợp, tiếp thu, nắm vững ý

nghĩa, hiểu thấu ngôn ngữ” [19] Tác giả nhấn mạnh với trò khám phá, cắt

nghĩa cái có sẵn trong văn bản của người đọc

Như vậy, ở các mức độ khác nhau, các nhà nghiên cứu trên đều đưa ra quan niệm của mình về khái niệm đọc

Chúng tôi quan niệm: Đọc là một tổng hòa của nhiều quá trình, nhiều hành vi nhằm đạt mục đích là nắm bắt ý nghĩa của văn bản qua câu từ Đọc là năng lực tái tạo âm thanh, năng lực nhận thức những đơn vị cú pháp và âm điệu, giọng điệu chính xác của chúng Sự phát triển năng lực đọc có sự đóng góp chung của các môn học trong nhà trường nhưng đọc văn vẫn chiếm vị trí quan trọng nhất Để có năng lực đọc tốt đòi hỏi người đọc phải hiểu cặn kẽ về ngôn ngữ, các ẩn dụ và biểu tượng nghệ thuật, cũng như sự khái quát hóa nghệ thuật và sự đánh giá thẩm mĩ chứa đựng trong tác phẩm, thường xuyên củng cố vững thi pháp Có thể lý giải khái niệm đọc là hành động nắm vững

ý nghĩa và tiếp thu nội dung ý nghĩa

Tất cả các hình thức đọc cho phép khẳng định rằng đọc là một hành động phản ứng tinh thần trong khi tiếp cận văn bản Mức độ phản ứng tinh

thần này được xác định bởi nhân cách của người đọc như kiến thức, năng lực

tư duy sự trải nghiệm và ý đồ đọc riêng của mỗi người Đọc tác phẩm văn chương đòi hỏi người đọc phải có năng lực sống cùng tác phẩm, năng lực đồng cảm, thấu hiểu, chia sẻ và hiểu được thế giới nghệ thuật và thị hiếu văn học đúng đắn

Trong giáo dục đào tạo, môn Ngữ Văn cần chú ý hành động đọc trải nghiệm tạo tiền đề cho việc trao đổi, thảo luận, đối thoại trong tiếp nhận tác phẩm văn chương để đào sâu cách nhìn thế giới hiện thực

Bên cạnh sự hiểu biết về khái niệm đọc giáo viên phải làm rõ mục đích giáo dục, đào tạo việc đọc qua năng lực đọc và kĩ năng đọc cho học sinh trong nhà trường như sau:

1 Giúp học sinh đánh giá năng lực đọc của mình và tác động của nó tới kết quả học tập môn Ngữ văn

2 Giúp học sinh phân biệt được các đơn vị ý nghĩa trong khi đọc một văn bản hoặc một tác phẩm văn chương

3 Giúp học sinh ý thức việc học đọc là sự vun trồng khả năng nếm trải, thể nghiệm cũng như là phương tiện rèn rũa năng lực lao động tinh thần

4 Giúp học sinh sử dụng việc đọc là cách phát hiện đời sống tâm hồn, cách ứng xử văn hóa trong giao tiếp xã hội

5 Giúp học sinh thường xuyên nâng cao trình độ đọc có hệ thống, bài bản

6 Giúp học sinh phát hiện và vận dụng kiến thức phong cách văn bản

và thể loại văn bản để đọc các văn bản khác nhau

7 Giúp học sinh tìm kiếm những hành động, kĩ năng đọc đối với mỗi loại văn bản phù hợp

8 Giúp học sinh phát triển động cơ đọc, mục đích đọc, thói quen đọc,

kĩ năng đọc để định hướng cuộc sống và phù hợp với phương pháp học tập

9 Giúp học sinh ý thức rõ nhu cầu phát triển ngôn ngữ và năng lực giao tiếp trong đọc

10 Giúp học sinh có quan điểm học đọc là hoạt động thông suốt cuộc đời

Vì vậy, nói đến khả năng đọc ta nghĩ ngay đến sự rèn luyện tổng thể của năng lực đọc, kĩ năng đọc, kĩ thuật đọc một cách có kế hoạch, chu đáo Điều đó đảm bảo cho học sinh nắm vững ý nghĩa cơ bản của tác phẩm và văn bản đọc Nếu là đọc tác phẩm văn chương thì điều cốt yếu trong kĩ năng đọc hiểu là phải biết đi sâu vào nội dung mĩ học và hình thức nghệ thuật của tác phẩm Điều này phụ thuộc vào năng lực đọc toàn diện, năng lực lĩnh hội thẩm

mĩ, năng lực tưởng tượng, năng lực đánh giá, thưởng thức nghệ thuật, năng lực đồng hóa, nhập thân vào tác phẩm, kinh nghiệm sống, năng lực tiếp tục khám phá những vấn đề của tác phẩm để cùng suy nghĩ, bàn luận

1.1.1.4 Nội dung của sự hiểu trong đọc hiểu

Ý nghĩa và giá trị của việc đọc trước hết là hiểu Theo Bakhtin, hiểu

trong đọc hiểu bao gồm nhiều hành động gắn với nhau Một, là cảm thụ, tiếp nhận kí hiệu vật chất (mầu sắc, con chữ…) Hai, là nhận ra kí hiệu quen hay

lạ, hiểu ý nghĩa của nó được lặp lại trong ngôn ngữ Ba, là hiểu ý nghĩa của

nó trong ngữ cảnh Bốn, là đối thoại với ý nghĩa đó (tán thành, phản đối)

Trong nhận thức bao gồm cả sự đánh giá về chiều rộng và chiều sâu Bản chất tâm lý của sự hiểu là biến cái hiểu của người khác thành cái hiểu của mình, hiểu bao giờ cũng là tự hiểu nghĩa là biến cái được hiểu thành kiến thức, quan điểm, niềm tin của mình

Cũng theo Bakhtin, hiểu khác nhận thức và giải thích ở chỗ hiểu không phải một chiều mà mang tính đối thoại Hiểu trong khoa học nhân văn là hiểu

có chiều sâu vì ở đây không phải hiểu đồ vật mà là hiểu con người, hiểu sự sống, do đó hiểu có chiều sâu khác nhau Hiểu là sáng tạo, đó là sự bừng sáng sau khi đã nghiền ngẫm, là sự phát hiện cái ý nghĩa không có sẵn giữa các dòng văn và diễn đạt bằng lời của người đọc Như vậy đọc luôn luôn gắn với

nhiều mức độ hiểu Hiểu bằng cảm xúc, tình cảm, trực giác, hiểu bằng lý trí logic, bằng phân tích, giải thích, hành động…

Cảm thấy văn bản có ý nghĩa, nhưng chưa hiểu rõ ý nghĩa của văn bản

là gì cúng là hiểu nhưng là hiểu lờ mờ Thích thú với câu chữ, hình tượng trong văn bản cũng được gọi là hiểu nhưng mới chỉ là mức độ thấp của hiểu

Chỉ sau khi cảm thì hiểu mới sâu sắc Đặng Thai Mai nói “cảm thấy hay mà

chưa hiểu vì sao hay là chưa đủ” nghĩa là chưa làm chủ được cái hiểu của

mình Với tác phẩm văn chương, có khi hiểu câu chữ mà chưa hiểu ý nghĩa của văn bản, có khi hiểu bộ phận mà chưa hiểu toàn thể, có khi hiểu chung chung mà chưa hiểu sâu sắc cụ thể

Văn học là sự biểu hiện về con người và cuộc sống, do đó hiểu tác phẩm văn chương không chỉ đóng khung trong văn bản tác phẩm mà phải hiểu rộng ra ngoài cuộc sống, hiểu dụng ý sâu xa mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm Đối với việc đọc văn bản văn học, hiểu còn có nghĩa là diễn đạt được điều mình hiểu một cách chính xác, có thể giảng cho người khác hiểu được điều mình hiểu Hiểu là quá trình khám phá không bao giời kết thúc Theo quan niệm của mĩ học tiếp nhận phải thừa nhận có nhiều cách hiểu khác nhau về một văn bản Ý nghĩa của văn bản có nhiều nguồn cội, có ý nghĩa do tác giả dụng ý biểu đạt trong văn bản, có ý nghĩa do sự cấu tạo của văn bản gợi lên, có ý nghĩa do người đọc liên tưởng, tưởng tượng, suy ngẫm hay áp đặt cho văn bản vì vậy tạo nên sự đa nghĩa cho văn bản Tuy nhiên giáo viên phải hướng cho học sinh tiếp cận văn bản theo xu hướng tiếp cận với ý nghĩa nào đó mà cộng đồng lý giải thừa nhận

Tóm lại, chúng tôi quan niệm: Hiểu là phát hiện và nắm vững mối liên

hệ của sự vật, hiện tượng, đối tượng nào đó và ý nghĩa của mối quan hệ đó Hiểu là bao quát hết nội dung và có thể vận dụng vào đời sống Hiểu tức là

phải trả lời được các câu hỏi: Cái gì ? Như thế nào? Làm như thế nào? Đó là

biết và làm trong hiểu

Có thể quan niệm nội dung cơ bản của “sự hiểu” như sau:

1 Hiểu là đọc với mục đích hoàn trả đầy đủ nội dung văn bản

2 Hiểu là phải xác định được tư tưởng trung tâm (tư tưởng chủ đạo) của văn bản

3 Hiểu là lựa chọn được hệ thống trọng điểm nội dung có quan hệ với nhau và những chi tiết gắn bó nhất của văn bản

4 Hiểu là đạt tới việc nắm vững những thông tin quan trọng có thể giải quyết vấn đề học góp phần trả lời những câu hỏi đặt ra trong văn bản

5 Hiểu là khám phá những vấn đề mới có quan hệ mật thiết với việc đặt ra những câu hỏi

6 Hiểu là xác định được những bằng chứng nền tảng trong quan điểm nghệ thuật của tác giả

7 Hiểu là khẳng định được hiệu quả và giá trị của những vấn đề đặt ra trong văn bản

8 Hiểu được mối quan hệ ý nghĩa của văn bản do tác giả xây dựng, tổ chức nên

9 Hiểu là có thể đánh giá tư tưởng của tác giả

10 Hiểu là có thể sáp nhập, hòa đồng thông tin và tư tưởng của tác giả với tri thức và kinh nghiệm phù hợp của người đọc

Để phát huy năng lực đọc và khả năng hiểu rõ vấn đề của học sinh giáo viên cần đặt ra những câu hỏi kích thích Câu hỏi đọc hiểu, câu hỏi khám phá

và bài tập phù hợp với những vấn đề được đặt ra cho tác phẩm Đó là cách chúng ta làm cho học sinh truyền đạt, bình giá những sự kiện được kể, những thái độ tình cảm, những ý nghĩ và môtip nhân vật, hành động từ các tác phẩm khác nhau dưới sự chú ý về sự thống nhất hài hòa giữa nội dung và hình thức trong qua trình đọc

1.1.1.5 Kĩ năng đọc hiểu

Thật ngữ kĩ năng dù định nghĩa thế nào nó vẫn hàm ý là sự thành thạo

mang tính cá nhân Vì thế mà nhà nghiên cứu M.Adler mới khẳng định “nghệ

thuật đọc cũng tương tự là kĩ năng tiếp nhận các loại thông tin càng hiệu quả càng tốt” và chỗ khác ông lại nhắc lại “tóm lại, nghệ thật đọc bao hàm cả các

kĩ năng của nghệ thuật khám phá đọc lập, sự sắc sảo trong quan sát, trí nhớ luôn hiện hữu, trí tưởng tượng phong phú và một trí tuệ được rèn luyện để phân tích và phản ánh”

Kĩ năng đọc hiểu văn bản văn chương có nghĩa là đọc kết hợp với sự hình thành năng lực giải thích, phân tích, khái quát, biện luận đúng sai về logic tức là kết hợp với năng lực tư duy và biểu đạt

Kĩ năng đọc hiểu văn bản không chỉ nhằm để tiếp nhận giá trị của riêng một bài văn cụ thể mà với giá trị tiêu biểu cho một thể loại nào đó, việc tiếp nhận mỗi văn bản còn bao hàm sự định hướng về cách tiếp cận kiến thức của thể loại hoặc kiểu bài làm văn Mặt khác kết quả của hoạt động đọc hiểu văn bản trong mỗi giờ văn phải tạo ra nền tảng kiến thức để học sinh có thể vận dụng vào phân tích chúng trong các phân môn tiếng Việt và làm văn

Kĩ năng đọc hiểu là khái niệm bao trùm có nội dung quan trọng trong quá trình dạy học văn Nó là một khái niệm khoa học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động đọc Đọc hiểu đồng thời cũng chỉ năng lực của người đọc

Để đi sâu vào kĩ năng đọc hiểu tác phẩm văn chương có nhiều yếu tố gắn liền với tính cá thể và cái tôi của người đọc Năng lực đọc hiểu tác phẩm văn chương là hệ quả của quá trình học tập lâu dài khi những kĩ năng đọc hiểu được xác định để có thể thu nhận vào nó những dạng đọc, kiểu đọc, lối đọc, hình thức đọc, cách đọc… mà ta gọi chung là hoạt động đọc

1.1.2 Nội dung kĩ năng đọc hiểu

Đọc tác phẩm văn chương bao gồm hoạt động tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa và bình giá cũng có nghĩa là học đọc tác phẩm văn chương thường

xuyên, đọc có mục đích, có mức độ, có phương pháp và chiến lược để học sinh có năng lực đọc hiểu và kĩ năng đọc hiểu, chúng tôi đề xuất những kĩ năng đọc hiểu cơ bản Đây là một trong những biện pháp hàng đầu để hình thành cho học sinh có tiềm năng biết hoài nghi, biết tìm tòi khám phá và thỏa nguyện trong qua trình đọc hiểu tác phẩm văn chương Chúng tôi xác định bốn kĩ năng đọc hiểu như sau:

1.1.2.1 Kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

“Đọc chính xác là hành động đọc quan trọng của lao động trí tuệ Đối với đọc văn, đọc chính xác là kĩ năng đọc hiểu cơ bản đầu tiên, yêu cầu về trí tuệ thuộc về nhận thức cái đúng, cái sai Giá trị khoa học ấy không phụ thuộc vào thiện cảm riêng và trình độ chuyên môn của người đọc Kĩ năng đọc chính xác được duy trì và đảm bảo về nội dung và phương pháp sẽ đem lại sự hiểu thấu đáo về tác phẩm” [22,tr.95] Rèn luyện kĩ năng đọc chính xác văn

bản nghệ thuật ngôn từ sẽ khích lệ niềm tin vào bản thân và sự tin tưởng vào giá trị đích thực của cái đẹp

Muốn có kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương, học sinh phải nắm vững ý nghĩa của ngôn từ trong mối quan hệ với ngữ cảnh, văn cảnh, trong việc lựa chọn và kết hợp từ theo dụng ý nghệ thuật của nhà văn Kĩ năng đọc hiểu đòi hỏi người đọc phải đọc tỉ mỉ không được bỏ sót từ, thậm chí từng dấu câu, dấu phân cách dòng, đoạn hay khổ của văn bản Từ đó người đọc nắm được ý nghĩa của từng từ, ý nghĩa của câu, của đoạn và ý nghĩa sâu xa của toàn văn bản

Để đọc chính xác có hiệu quả, trong quá trình đọc nên lưu ý học sinh tự trả lời câu hỏi tại sao nhà văn lại dùng loại từ ấy, lại sử dụng kiểu câu và cách ngắt nhịp ấy để nhằm mục đích gì Thực hiện được điều này, người đọc sẽ khám phá dần tầng hàm ngôn của tác phẩm Phải nâng dần tốc độ đọc, phải làm chủ thời gian đọc trong khi rèn kĩ năng đọc chính xác thì mới có thể thu được hiệu quả đọc cao

Mục đích của kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu là cố gắng hiểu được những gì mình đang đọc Người đọc phải làm quen với hành động đọc trên dòng, đọc giữa dòng, đọc ngoài dòng Nên đọc lướt qua để nhằm tạo ấn tượng chung về vấn đề xã hội thẩm mĩ được trình bày trong tác phẩm Đọc tập trung tức là đọc điểm sáng thẩm mĩ hoặc tình huống then chốt để tạo nên sức biểu hiện nổi bật của bức tranh nghệ thuật…

Như vậy với kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương, người đọc phối hợp nhiều cách đọc, đọc lướt, đọc nhanh, đọc kĩ… tuy nhiên không nên căng thẳng trong khi đọc mà cần phải thả lỏng tinh thần để có niềm vui tìm hiểu, khám phá cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương

Mặt khác khi rèn luyện kĩ năng đọc chính xác cũng phải tránh các hành động đọc vội, đọc qua loa, đọc chiếu lệ, đọc sai, đọc nhầm, đọc ngọng… Yêu cầu chất lượng của kĩ năng đọc chính xác trong đọc hiểu tác phẩm văn chương không chỉ đọc ngôn ngữ mà phải đọc được chiều sâu tư tưởng nghệ thuật của tác giả đằng sau ngôn ngữ đó Đòi hỏi người đọc phải đi sâu vào thế giới nghệ thuật ngôn từ theo phép chuyển nghĩa, ẩn dụ, tượng trưng, biểu tượng, điểm sáng thẩm mĩ và hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn chương Kĩ năng đọc chính xác không đảm nhận được yêu cầu này mà phải rèn luyện kĩ năng đọc phân tích

1.1.2.2 Kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

“Kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương có một vị trí quan trọng và ý nghĩa to lớn quyết định hiệu quả đọc hiểu Đọc tác phẩm văn chương thực chất là phân tích văn bản nghệ thuật ấy Những cái mà con mắt chỉ nhìn một lần thì thâu tóm được thì nhà thơ phải mô tả chúng dần dần qua từng phần, từng phần một và nhiều khi đến lúc cảm nhận phần cuối cùng,

ta hoàn toàn quên mất phần đầu tiên Đó là nét đặc trưng và sự khó khăn phức tạp khi hình thành khái niệm nghĩa mà ta thường gọi là ngữ logic” [22,

tr.97] Để có thể hiểu được toàn vẹn ý nghĩa văn bản phải liên kết nghĩa ngôn

từ với nhau để tạo thành sự logic về ý nghĩa của văn bản

Ngôn từ của văn chương được chọn lọc khắt khe Ngôn ngữ nghệ thuật trong tác phẩm văn chương xuất hiện nhờ cảm xúc tạo ra mối liên hệ giữa dấu hiệu với các sự vật, hiện tượng được phản ánh trực tiếp từ môi trường sống

Vì vậy ngôn ngữ văn học sử dụng cơ cấu liên tưởng Cơ cấu liên tưởng có khả năng làm cho tiếng nói có những khả năng khác như sự tìm kiếm các mối liên

hệ giữa các hiện tượng cụ thể Lời nói nghệ thuật rất phức tạp và liên quan đồng thời tới nhiều sự vật hiện tượng nhưng chỉ có một số mối liên hệ được thực hiện giữa các từ Để biết từ nào cần đối chiếu với nhau người đọc cần sự giúp đỡ của cơ cấu ngữ pháp của tiếng nói Bằng sự trừu tượng hóa tính chất của các từ cụ thể, người đọc phải nắm vững hệ thống quan hệ giữa các từ bất biến đối với đặc tính cụ thể của chúng Trong tiếng Việt những từ có quan hệ với nhau chủ yếu nhờ trật tự nhất định của các từ trong câu… Khi người đọc hiểu được hiểu được một điều gì đó trong tác phẩm, có nghĩa là trong mạng lưới các quan hệ đã có giữa các từ xuất hiện thêm những mối quan hệ mới Sự phát triển của các mối quan hệ này nâng cao độ bền của vốn ngôn ngữ cá thể bạn đọc

Trong văn học đã vận dụng rộng rãi những mạng lưới quan hệ mới này

để làm cho ngôn ngữ nghệ thuật ngày càng phong phú Văn thơ dựa vào những hình ảnh cụ thể để tác động đến cảm xúc độc giả nên nó phải tìm cách vận dụng cơ cấu liên tưởng trong sáng tạo nghệ thuật Vì vậy khi người đọc thực hiện kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương phải lưu

ý những hình ảnh cảm tính gợi lên bởi những từ được dùng, đồng thời người đọc phải theo dõi xem các từ trong mỗi cặp, mỗi cụm nhất định có gì liên quan với nhau

“Muốn rèn luyện kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương, người đọc phải chú ý đến những nét mới lạ của từng cơ cấu liên tưởng qua hình ảnh cụ thể và biểu tượng cụ thể để truyền đạt ý tưởng” [22, tr.98]

Kĩ năng đọc phân tích tạo ra năng lực đọc tốt nhất và hoàn chỉnh nhất Việc thực hiện kĩ năng đọc phân tích cần nhiều thời gian Vì vậy kĩ năng đọc phân tích chủ yếu nên luyện tập ở nhà và củng cố trong suốt quá trình đọc hiểu tác phẩm văn chương

Hành động đọc quan trọng đối với việc hình thành kĩ năng đọc phân tích chính là đọc kĩ Đọc kĩ là đọc nhiều lần trong những thời điểm khác nhau với những mục đích và tâm thế khác nhau Dù người đọc có đọc tỉ mỉ từng từ, từng câu, từng đoạn mà không ý thức về điều đang đọc và vô cảm thì chưa phải là đọc kĩ Đọc kĩ là đọc đi đọc lại nhiều lần với tâm thế tập trung để nhằm phát hiện ra những điểm sáng thẩm mĩ trong văn bản

Thực hành kĩ năng đọc phân tích phải có cái nhìn tổng quát từ thể loại, tên tác phẩm, chủ đề, kết cấu, nhân vật trung tâm, các phương tiện hình thức xây dựng hình tượng nghệ thuật như lớp từ then chốt, biện pháp tu từ như ẩn

dụ tượng trưng và biểu tượng nghệ thuật để phân tích chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm và khái quát ý nghĩa thành tư tưởng chủ đề

Rèn luyện kĩ năng đọc phân tích trong đọc hiểu tác phẩm văn chương cần sử dụng hành động đọc nhiều lần, đọc toàn bộ tác phẩm, bên cạnh đọc kĩ như đã trình bày để tìm ra cách riêng đi vào tác phẩm Ngoài những hành động đọc đó, muốn thành thạo kĩ năng đọc phân tích, người đọc phải am hiểu hành động đọc tích cực, đọc hiệu quả Hoàn thành kĩ năng đọc phân tích, người đọc sẽ hiểu thấu đáo giá trị đích thực về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật đọc đáo của tác phẩm

1.1.2.3 Kĩ năng đọc sáng tạo trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

Đọc là nhu cầu văn hóa tinh thần của con người Đọc có mục đích, có phương pháp sẽ trở thành hứng thú đọc sách Đọc để bồi dưỡng tâm hồn và hoàn thiện tính cách của người đọc Đọc không có nghĩa là phát âm những từ ngữ có trong văn bản Muốn hiểu được tầng ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm văn chương bạn đọc phải biết đọc sáng tạo

Đọc sáng tạo là sự nhân thức những mối quan hệ, những trật tự của thế giới tinh thần được tổ chức thành những hình ảnh của cấu trúc mới trong tác phẩm Người giáo viên nếu chỉ chú ý hướng dẫn học sinh mở rộng vốn từ và đọc đúng thể loại văn học thì cũng chưa phải là dạy học thật sự Việc dạy đọc được thực hiện bởi sự dẫn dắt học sinh biết đọc một văn bản nghệ thuật từ nội dung bên trong để nhận ra và nắm vững mạch ý tưởng được thể hiện từ nội

dung này đến nội dung khác để hoàn thiện ý nghĩa riêng của tác phẩm.“Từ đó

có thể khẳng định, cần phải thỏa mãn hai yêu cầu tối thiểu đối với kĩ năng đọc sáng tạo: Một là, người đọc phải nắm vững sự tổ chức toàn cảnh hoặc là thế giới nghệ thuật của tác phẩm Đồng thời người đọc phải hiểu được mạng lưới ngôn từ độc đáo và khám phá được cấu trúc chủ đề tư tưởng của tác phẩm Hai

là, trên cơ sở của kinh nghiệm và xúc cảm riêng tư, người đọc trình bày sự phát hiện lại hoặc sự khám phá mới của mình về tác phẩm” [22, tr.102] Cũng

cần lưu ý đọc sáng tạo trong nhà trường có những mức độ nhất định Đọc sáng tạo bao gồm đọc chính xác theo mẫu, cải biến cảm xúc trong đọc diễn cảm và cao hơn là đọc trải nghiệm để bổ sung tình ý vào tác phẩm

Văn bản nghệ thuật chứa đựng những khả năng đồng hành cùng học sinh Nó tạo ra sự gặp gỡ và đồng cảm giữa học sinh và tác phẩm Nó đòi hỏi thái độ thẩm mĩ cùng chiều và ngược chiều của học sinh với nhân vật, tình huống, với bức tranh đời sống được khắc họa trong tác phẩm

Trước khi thực hiện kĩ năng đọc sáng tạo phải tạo được tinh thần cởi mở trong đối thoại dân chủ Người giáo viên phải trao đổi cho nhất trí về hàm nghĩa, mức độ cũng như cách thức đọc sáng tạo Kĩ năng đọc sáng tạo phải dựa vào kĩ năng đọc chính xác gắn liền với mối quan hệ xác thực và cơ bản của phương án và cách đọc hiểu về nội dung ý nghĩa của tác phẩm có thể chấp nhận được

Kĩ năng đọc sáng tạo trong đọc hiểu tác phẩm văn chương góp phần giải phóng về mặt tâm lí, từ đó người đọc tạo ra những tiền đề có thể bổ sung

thêm những gì còn bỏ ngỏ trong quá trình đọc sáng tạo “Đọc sáng tạo là khả

năng liên hệ những gì đang đọc với những gì đã được đọc, lấy đó làm cơ sở

để mở rộng biên độ của sự hiểu biết thậm chí với văn bản nghệ thuật, đọc sáng tạo còn có thể xác định nghĩa mới cho hình tượng Mức độ hiểu này tương ứng với khả năng đọc vượt ra những dòng chữ” [22, tr.103]

Đọc sáng tạo bao gồm sự phát hiện và công nhận các kí hiệu có tác dụng như những tác nhân gợi nghĩa của từ ngữ vốn đã được người đọc thiết lập bằng kinh nghiệm trong quá khứ và kiến tạo thêm các nghĩa mới mà người đọc tìm ra nhờ những khái niệm tương tự sẵn có ở bản thân Khi nào người đọc tự thấy niềm vui thích bắt gặp một điều gì chưa hề có trong đời sống ở tác phẩm, lúc đó có thể gọi là đã hiểu mới những gì đã đọc Đọc sáng tạo là kĩ

năng phát hiện ra cái mới trong sự thống nhất toàn vẹn của tác phẩm “Nhưng

đọc văn là để cảm, để sống, để thưởng thức, để dùng, để tự phát triển bản thân, cho nên đọc sáng tạo là khâu cao nhất Người đọc phải tìm được cái nghĩa mà người đọc trước chưa thấy, thậm chí hiểu cái nghĩa ngoài tầm kiểm soát của tác giả Đó là đọc sáng tạo” [36,tr.20]

Tính đặc thù của đọc sáng tạo là hình thành những trải nghiệm nghệ thuật cho học sinh Đọc sáng tạo là một kĩ năng được vận dụng khi mới bắt đầu đọc sơ bộ kéo dài cho tới sau khi đọc phân tích tác phẩm Điều đáng chú

ý nhất đối với đọc sáng tạo không phải là bị ràng buộc quá chặt vào câu chữ

và ngôn từ nghệ thuật mà là mở rộng liên tưởng, tưởng tượng, bám sát hình tượng nghệ thuật, dự đoán khả năng phát hiện sức sống và ý nghĩa của nó trong cuộc sống đương đại

Chắc chắn khi thực hành rèn luyện kĩ năng đọc sáng tạo, độc giả phải vận dụng các hành động đọc trải nghiệm, đọc diễn cảm, đọc thuộc lòng, đọc nhập vai và đọc lại như là cách thức tìm kiếm sự nảy sinh cái mới Mục tiêu người đọc kiếm tìm khi đọc hiểu tác phẩm văn chương quyết định cách đọc, mức độ đọc của họ Hiệu quả đọc hiểu của học sinh được xác định thông qua

sự nỗ lực nhiều hay ít và nhờ vào sự vận dụng thành thạo các kĩ năng đọc hiểu

của họ “với những tác phẩm khác nhau cần phải có những cách đọc khác

nhau: một số thì cần đọc nghiên cứu kĩ lưỡng, đọc tóm tắt, đọc đi đọc lại, đọc

vì thích thú Một số khác chỉ cần tìm hiểu để biết rằng chúng có tồn tại… Cái khó nhất là bắt mình không đọc những cái mà rất có thể bỏ qua Hoàn toàn không nên đuổi theo tác phẩm thời thượng” [22]

Cuối cùng chúng tôi đề cập đến kĩ năng đọc tích lũy, một kĩ năng đọc yêu cầu khá cao về trình độ khái quát hóa nghệ thuật và cụ thể hóa nghệ thuật hài hòa ở người đọc

1.1.2.4 Kĩ năng đọc tích lũy trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

“Kĩ năng đọc tích lũy là kĩ năng đọc nhấn mạnh tính chất, mức độ cao thấp phức tạp hay đơn giản, khó hay dễ về việc vận dụng đọc hiểu có hiệu quả Kĩ năng đọc tích lũy là cách phân biệt đặc điểm và yêu cầu của các kĩ năng đọc trước đó” [22, tr.104] Kĩ năng đọc trước là điều kiện cho việc thực

hiện kĩ năng đọc sau Hoàn thiện kĩ năng đọc tích lũy trong đọc hiểu sẽ làm cho việc thu nhận thông tin, độ sâu rộng về sự hiểu biết và niềm hứng thú trong qua trình đọc hiểu tác phẩm văn chương tăng lên rõ rệt Kĩ năng đọc trước làm tiền đề cho kĩ năng đọc sau Trình độ đọc chính xác không bị lẫn tràn sang trình độ đọc phân tích Trình độ đọc phân tích không bị trình độ đọc sáng tạo che khuất Cuối cùng kĩ năng đọc tích lũy, một cách đọc sâu đã vận dụng thành quả của kĩ năng đọc trước đó để có cái nhìn khái quát chỉnh thể tác phẩm Đây là mức độ cao trong đọc hiểu, tác động tích cực vào nhân cách toàn diện và văn hóa đọc của cá nhân học sinh Nó bao hàm tất cả các mức độ

và các kĩ năng đọc khác để mở rộng và tích hợp lại như một cơ hội tiếp nhận tron vẹn giá trị đích thực của tác phẩm văn chương và có thể biến nó thành sở hữu của học sinh

Cần tích lũy gì trong đọc tích lũy, đó là tích lũy thông tin thẩm mĩ, tích lũy kinh nghiệm nghệ thuật, tích lũy ý nghĩa và thủ pháp tạo sinh ý nghĩa Kĩ

năng đọc tích lũy có thể vận dụng hành động đọc sâu, đọc nghiên cứu, đọc so sánh đối chiếu, đọc chậm Đọc chậm không có nghĩa đơn giản là đọc chậm rãi

mà là đọc những gì hiện lên thấp thoáng như hình ảnh, biểu tượng, cái hay, cái đẹp được ngôn từ nghệ thuật chuyển tải mà người đọc cảm nhận được ở đâu đó

“Khi thực hiện kĩ năng đọc tích lũy trong đọc hiểu tác phẩm văn chương cần lưu ý đặc biệt đến hành động đọc sâu Đây là hành động đọc làm bộc lộ mối liên hệ thống nhất nhiều mặt của đời sống và nghệ thuật, của trí tuệ và tình cảm ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản tác phẩm” [22,tr.105] Phải

đọc chậm để phát hiện hình ảnh, sự kiện của thế giới suy tư, tâm tình của nhân vật và hình tượng nghệ thuật của tác phẩm Học sinh có thể đọc và thống

kê những mối quan hệ giữa nhân vật với sự kiện, tình huống và với nhân vật văn học khác Phân loại và hệ thống hóa nhân vật theo mối quan hệ đa dạng

đa tuyến để xác định chủ đề và tư tưởng tác phẩm Học sinh vừa đọc vừa làm

sơ đồ hóa mạng lưới mối quan hệ giữa các yếu tố hình thức và nội dung, bộ phận và toàn thể, chi tiết nghệ thuật và chỉnh thể nghệ thuật để tìm ra kiểu tư duy văn học và phương thức trình bày nghệ thuật của tác phẩm Vừa đọc vừa tham chiếu thời điểm sáng tác, chặng đường nghệ thuật, sự chuyển biến tư tưởng và quan điểm sáng tác của nhà văn để xác định cảm hứng sáng tác để lại dấu ấn trong tác phẩm

Học sinh cần phải làm quen với hành động đọc bên trong và cả hành động đọc bên ngoài tác phẩm như đọc hồi kí và ghi chép của nhà văn về quá trình sáng tạo tác phẩm Tham khảo những bài phê bình tác phẩm Cần đọc đi đọc lại nhiều lần để hóa giải những băn khoăn, ngộ nhận về một số điểm sáng thẩm mĩ hoặc những vấn đề còn treo lại trước kia chưa có lời đáp phù hợp với văn cảnh, với tác phẩm, với bối cảnh văn học và hiện thực đời sống

Để khép lại việc nghiên cứu bốn kĩ năng đọc hiểu cơ bản, chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng đọc hiểu tác phẩm văn chương không nhằm mục đích