nghiên cứu một số chỉ số sinh học và trí tuệ của học sinh trường thcs an bình và thpt nam sách ii, huyện nam sách, tỉnh hải dương

Các kết quá nghiên cứu đã cho thấy, chỉ số sinh học và năng lực trí tuệ của con người luôn thay đồi và phụ thuộc vào đối tượng nghiên cứu, môi trường tự nhiên và xã hội.. Vì vậy, việc ng

1 Ly do chon dé tai

Đất nước ta đang phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nền kinh tế đang từng bước chuyên đổi để tiến lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa Để hòa nhịp cùng với thế giới, việc đầu tiên là phải thay đổi phương thức lao động giản

đơn bằng lao động máy móc hiện đại Vì vậy, cần phải có một nguồn nhân lực dỗổi dào, vừa có đủ năng lực trí tuệ, có trình độ học vấn cao, năng động với thời cuộc, vừa có sức khỏe tốt Để đáp ứng được nhu cầu của xã hội, ngành giáo dục

cũng đã có nhiều thay đổi để nâng cao chất lượng đào tạo thể hiện đúng vai trò

chủ đạo, then chốt trong chiến lược đào tạo con người mới Nhưng chất lượng giáo dục như thế nào lại phụ thuộc rất nhiều vào thế chất, trí tuệ của học sinh,

sinh viên , những người chủ tương lai của đất nước

Trong Nghị quyết 25, Nghị quyết 04 của Bộ chính trị (khóa VI), nghị quyết

trung ương II (khóa VHI), Đảng ta đã xác định “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, giáo dục có vai trò quan trọng trong việc “nâng cao dân trí, đào tạo nhân

lực, bồi dưỡng nhân tài” Thực hiện các nghị quyết của Đảng, trong 10 năm qua, ngành giáo dục và đào tạo đã tích cực đôi mới tư duy, coi “Chiến lược phát triển

giáo dục là một bộ phận trong chiến lược phát triển con người và chiến lược con

người đứng ở vị trí trung tâm của toàn bộ chiến lược kinh tế xã hội của đất nước”

[95] Vì vậy, cần phải đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy, đổi mới cách thức tổ chức, quản lý giáo dục, đa dạng hóa các loại hình đào tạo, nhằm khai

thác mọi nguồn lực cho phát triển sự nghiệp giáo dục, nhằm đào tạo nguồn nhân

lực đạt chất lượng cao [95].

Các kết quá nghiên cứu đã cho thấy, chỉ số sinh học và năng lực trí tuệ của con người luôn thay đồi và phụ thuộc vào đối tượng nghiên cứu, môi trường tự nhiên

và xã hội Vì vậy, việc nghiên cứu các chỉ số sinh học, chức năng sinh lí, trí tuệ phải được tiến hành thường xuyên, liên tục trên nhiều đối tượng ở tất cả các địa

bàn trong cả nước

Nam Sách là một huyện thuần nông của tỉnh Hải Dương, đang từng bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa nên nhu cầu về nguồn lao động có sức khoẻ tốt, có trí tuệ cao là rất cần thiết Những năm gần đây, công tác giáo dục ở Hải Dương nói chung và huyện Nam Sách nói riêng, đã và đang từng bước chuyển mình theo đà phát triển chung của đất nước Phần lớn các trường học được xây dựng

khang trang với các trang thiết bị đầy đủ hơn phục vụ cho việc dạy và học của học sinh trong huyện Tuy nhiên, chưa có một đề tài nghiên cứu nào về các chỉ

số sinh học và trí tuệ của học sinh để có thể đựa vào đó định hướng phương pháp giảng dạy, nâng cao hơn nữa chất lượng giáo dục và chăm sóc sức khỏe cho học sinh trong huyện

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Wghiên cứu một số chỉ số sinh học và trí tuệ của học sinh trường THCS An Bình và trường THPT Nam Sách

I, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương”

2 Mục đích nghiên cứu

- Xác định được thực trạng một số đặc điểm sinh học (chiều cao, cân nặng, vòng ngực trung bình, chỉ số pignet, chi số BMI, tan sé tim va huyét áp động mạch) của học sinh 12 - 18 tuổi.

3 Nhiệm vụ của đề tài

- Nghiên cứu một số chỉ số sinh học (chiều cao, cân nặng, vòng ngực trung

bình, chỉ số pignet, chỉ số BMI, tần số tim, huyết áp động mạch của học sinh 12 -

18 tuổi

- Nghiên cứu năng lực trí tuệ của học sinh 12 - 18 tuổi (chỉ số 1Q, trí nhớ ngắn hạn, khả năng chú ý, trạng thái cảm xúc)

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là học sinh từ 12 - 18 tuổi của trường THCS An Bình và THPT Nam Sách II, huyện Nam Sách, Tỉnh Hải Dương

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu một số chỉ số sinh học, tần số tim và huyết áp động mạch, năng lực trí tuệ của học sinh 12 - 18 tuôi của trường THCS

An Bình và THPT Nam Sách II, huyện Nam Sách, Tỉnh Hải Dương

5 Phương pháp nghiên cứu

- Các chỉ số sinh học, tần số tim và huyết áp động mạch được xác định

theo các phương pháp hiện hành

- Năng lực trí tuệ được xác định bằng test Ravent (loại dùng cho người

bình thường từ 6 tuổi trở lên)

- Trí nhớ ngắn hạn được xác định bằng phương pháp Nechalev

- Khá năng chú ý được xác định bằng phương pháp Ochan Bourdon

- Trạng thái cảm xúc được xác định bằng phương pháp CAH

6 Những đóng góp của đề tài

- Là người đầu tiên cho thấy thực chất về một số chỉ số sinh học, năng lực

trí tuệ, khả năng chú ý, khả năng ghi nhớ, trạng thái cảm xúc của học sinh trường

nghiên cứu và giảng dạy về đặc điểm phát triển của học sinh THCS và THPT nhằm nâng cao chất lượng giảng đạy, chăm sóc sức khỏe học sinh.

Theo tác giả Nguyễn Văn Hoài và cs [34], tầm vóc và thể lực là những khái niệm phản ánh cấu trúc tổng hợp của cơ thê có liên quan chặt chẽ đến khả

năng, sức lao động và thâm mỹ của con n8ười Chiều cao là đặc điểm được nhận

xét sớm nhất trong hầu hết các lĩnh vực ứng dụng của nhân trắc học và dé đánh giá thể lực, sức khỏe của mỗi cá thể và của cá cộng đồng, cũng như trong công

tác tuyên dụng ở nhiều lĩnh vực, như tuyển dụng quân đội, thi hoa hậu, tuyển

việc làm Đến đầu thế kỉ XIX, cân nặng được coi là tiêu chuẩn thứ hai không

thể thiếu được dé đánh giá sức khỏe con người Và cuối thế ký XIX, vòng ngực trở thành một chỉ tiêu đánh giá thể lực quan trọng sau hai chỉ tiêu về chiều cao và cân nặng Do vậy, nó cũng là một chỉ số được nhiều người nghiên cứu [16], [38], [41], [44], [55], [67], [69], [73], [88]

để phân loại sức khỏe cho nhiều đối tượng [104] nên đã được nhiều tác giả nghiên cứu [7], [10], [15], [26], [29], [39], [67]

Hiện nay tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) đã công nhận chỉ số khối cơ thé (Body mass index = BMI) 1a chỉ số được dùng để đánh giá mức độ gầy hay béo của một người, còn chỉ số pignet để đánh giá mức độ khỏe hay yếu

1.1.2 Một số nghiên cứu về chỉ số sinh học của học sinh

Ở Việt Nam, các chỉ số sinh học được nghiên cứu lần đầu tiên (1875) do

Mondiere thực hiện trên trẻ em (theo [90]) Huard P va Bigot, 1932 (theo [91])

cho thấy nông dân Bắc Bộ có chiều cao trung bình là 1,60m Tác phẩm "Hình thái học và giải phẫu học mỹ thuật" là một trong số những tác phâm đầu tiên

của Đỗ Xuân Hợp (cộng tác với Huard) ra đời từ những năm 30 của thé ki XX ,

được xem là một công trình đầu tiên nghiên cứu về hình thái người Việt Nam (theo [67])

Từ 1954 đến nay, đã có nhiều công trình của các tác giả nghiên cứu về các

đặc điểm sinh học của người Việt Nam Đến năm 1975, cuốn “Hằng số sinh học của người Việt Nam” [88] được xuất bản Đó là một công trình nghiên cứu

tương đối công phu, khá hoàn chỉnh về các chỉ số sinh học, sinh lý, sinh hóa của

người Việt Nam và được coi là mốc đánh dấu trong lịch sử nghiên cứu Sinh học người Việt Nam [89] Sau đó, các chỉ số sinh học của người Việt Nam lại tiếp tục được thể hiện qua tập ““Atlat nhân trắc học người Việt Nam trong lứa tuổi lao

động" của tập thê tác giả do Võ Hưng chủ biên [40] Atlat đã cung cấp số liệu về

Năm 1991, Đào Huy Khuê [44] đã nghiên cứu 36 chỉ tiêu kích thước về sự tăng trưởng và phát triển cơ thể của học sinh từ 6 - 17 tuổi ở Thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Sơn Bình Tác giá nhận thấy, hầu hết các chỉ số sinh học đều tăng dần theo tuổi nhưng nhịp độ tăng trưởng không đều Tốc độ tăng trưởng các thông số lớn nhất của nam thường ở lứa tuổi 14 - 16 và của nữ ở lứa tuổi I1 - 15

Thắm Thị Hoàng Điệp (1992) [15] đã nghiên cứu trên đối tượng học sinh

Hà Nội từ 6 - 17 tuổi, với 13 chỉ số sinh học Tác giả đã rút ra kết luận là chiều

cao của các em học sinh nam phát triển mạnh nhất lúc 13 - 15 tuổi và của học

sinh nữ lúc 11 - 12 tuổi Đối với chỉ tiêu cân nặng, ở học sinh nam phát triển mạnh nhất lúc 15 tuổi và ở học sinh nữ lúc 13 tuổi Theo tác giả, quy luật phát triển các giai đoạn phù hợp với quy luật phát triển chiều cao, còn quy luật phát triển kích thước các vòng gần giống với quy luật phát triển cân nặng

Tạ Thuý Lan, Đàm Phượng Sào [55] nghiên cứu sự phát triển thể lực của

học sinh từ 6 - 14 tuổi ở Vân Canh, Hà Tây đã cho thấy, chiều cao của học sinh

tăng dần từ 6 - 14 tuổi

Từ năm 1998 - 2002, Trần Thị Loan [67] nghiên cứu trên học sinh Hà Nội

từ 6 - 17 tuổi đã cho thấy: chiều cao của học sinh nam tăng nhanh ở giai đoạn I1

- 15 tuổi, của học sinh nữ ở giai đoạn 10 - 13 tuổi Cân nặng ở học sinh nam tăng

nhanh lúc 14 - 16 tuổi và ở học sinh nữ lúc 11 - 14 tuổi Vòng ngực trung bình

của học sinh nam tang vot luc 13 - 16 tuổi, ở học sinh nữ tăng vọt lúc I2 - I4

tuổi Khi so sánh với kết quả nghiên cứu của một số tác giả từ thập kỷ 80 trở về trước, thì kết quả các chỉ số sinh học của học sinh Hà Nội lớn hơn Các chỉ số

sự sinh trưởng và phát triên các chỉ số sinh học của học sinh

Nguyễn Thị Bích Ngọc (2008) [77], nghiên cứu trên học sinh dân tộc Sán Diu từ 11 - 17 tuổi Kết quá nghiên cứu của tác giả cho thấy, các chỉ số sinh học

của học sinh dân tộc Sán Dìu tăng dần theo tuổi, tốc độ tăng không đều Các chỉ

số sinh học của học sinh dân tộc Sán Dìu thấp hơn so với học sinh dân tộc Kinh

không đều Chiều cao của học sinh nam tăng nhanh nhất ở giai đoạn từ 13 - 15

tuổi và của học sinh nữ từ 11 - 13 tuổi Tốc độ tăng cân nặng của học sinh nam điễn ra nhanh ở giai đoạn 13 - I5 tuổi, học sinh nữ từ I1 - 13 tuổi Vòng ngực trung bình của học sinh nam tăng nhanh nhất ở giai đoạn từ 13 - 15 tuổi, ở học

dưỡng có ảnh hưởng đến chiều cao, cân nặng của trẻ em, điều này thé hiện ở chỗ tỉ

lệ suy dinh đưỡng thể còm, còi và nhẹ cân còn cao ở trẻ em các dân tộc nghiên cứu

nam đã tăng l,2 - 2,4 cm nhưng chiều cao của học sinh nữ lại không có sự thay đổi đáng kể So với học sinh ngoại thành, học sinh nội thành cao hơn 3 - 4 cm và

nặng hơn 8,5 - 10 kg, tỉ lệ suy dinh đưỡng thấp hơn nhưng tỉ lệ thừa cân lại cao hơn gấp 2 - 5 lần

Như vậy, qua kết quả nghiên cứu của một số tác giả chúng ta có thé thấy,

các chỉ số sinh học biến đổi theo lứa tuổi, mang đặc điểm giới tính và thay đổi

theo từng miền, từng nhóm dân tộc khác nhau Các công trình nghiên cứu về các chỉ số sinh học của trẻ em Việt Nam khá phong phú Các công trình đều xác định được các chỉ số sinh học biến đổi theo lứa tuổi, theo giới tính Trong quá trình phát triển của trẻ em có giai đoạn tăng trưởng nhảy vọt Mốc đánh dấu sự nháy vọt tăng trưởng của của các công trình tương đối thống nhất, chiều cao tăng nhanh nhất khoảng 13 - 15 tuổi ở nam và 10 - 12 tuổi ở nữ, cân nặng cũng tăng nhanh nhất từ 13 - 15 tuổi ở nam và 11 - 13 tuổi ở nữ Các chỉ số thể lực có sự khác biệt giữa học sinh nông thôn và học sinh thành phố, cũng như các vùng khí

hậu khác nhau và các nhóm dân tộc khác nhau

1.2 Tần số tim và huyết áp động mach

Hệ tuần hoàn giữ chức năng chủ đạo là cung cấp ôxy và chất dinh dưỡng

cho toàn bộ cơ thê Trong đó, hoạt động của hệ tuần hoàn được biểu hiện rõ thông

qua những chỉ số cơ ban là tần sé tim và huyết áp động mạch Việc nghiên cứu tan

s6 tim va huyét áp động mạch của trẻ em đã được nhiều tác giả thực hiện như

Trần Thị Loan, Lê Nam Trà và cs [12], [52] [66] [67], [68], [88] Theo các tác

giả, tần số tìm của trẻ em giảm dần theo tuôi, sự giảm dần đó có liên quan đến

hoạt động của nút xoang và sự giảm ảnh hưởng của các đây thần kinh ngoài tim

Khi nghiên cứu trên đối tượng trẻ em, nhiều tác giả đã nhận thấy, tần số tìm và huyết áp động mạch biến đổi có tính chất chu kì Trong đó tan số tim giảm dần theo tuổi, còn huyết áp động mạch tăng dần theo tuổi nhưng mức tăng, giảm không đồng đều ở các độ tuổi, có thời điểm tăng - giảm nhảy vọt Tần số tìm có thể thay đổi theo trạng thái co thể, khí hậu, bệnh lí cũng như khi khóc, xúc động, sợ hãi, làm việc gắng sức [65], [67], [68], [75] [Ø7] [104]

Nghiêm Xuân Thăng [82] đã nghiên cứu mối tương quan giữa hoạt động của hệ tìm mạch và huyết áp với khí hậu ở vùng Nghệ An, Hà Tĩnh và đưa ra

nhận xét, tần số tim và huyết áp động mạch ở bat kì lứa tuổi nào cũng chịu ảnh

hưởng của khí hậu Ngoài ra, tần số tim còn chịu sự chỉ phối bởi các yếu tố xã

hội như lao động, trạng thái tâm lí

Một số tác giả còn nhận thấy, tần số tim và huyết áp động mạch có sự

khác biệt rõ rệt giữa nam và nữ Con người ở các châu lục khác nhau có huyết áp động mạch khác nhau Huyết áp động mạch phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố di truyền và chế độ dinh dưỡng [67], [88], [98]

Theo Phạm Thị Minh Đức [18], huyết áp tâm thu bình thường của người trưởng thành có trị số 90 - 110mmHg, nếu trên 140 mmHg được coi là tăng huyết áp và dưới 90 mmHg là hạ huyết áp

Tần số tim và huyết áp động mạch còn được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu khác [Š1], [54] [63] [65] [66] [67] [97]

1.3 Năng lực trí tuệ

1.3.1 Những vẫn đề chung

Trí tuệ là một hoạt động đặc biệt chỉ có ở con người, liên quan tới cả thể chất lẫn tinh thần Nghiên cứu trí tuệ được coi là một lĩnh vực liên ngành, phức hợp Nó đòi hỏi phải có sự nỗ lực của các nhà sinh lý học, tâm lý học, tâm thần

học, các nhà điều khiển học, các nhà sinh học và toán học {17] [28] [39] Trí

tuệ có nghĩa là sự hiểu biết, thông tuệ [76] Theo từ điển tiếng Việt [95], trí tuệ

là khả năng nhận thức lý tính đạt đến một trình độ nhất định Khi đề cập đến chức năng của trí tuệ thì trí tuệ được hiểu là khá năng hoạt động lao động và học

tập của cá nhân Con người phải học tập để bảo toàn cơ thể, để phát triển nhân cách, để khắng định mình trong xã hội và để phát triển (theo [46], [76]); Khi xét đến khả năng tư duy, trí tuệ được coi là năng lực tư duy, con người giải quyết

các nhiệm vụ mới thông qua năng lực tư duy [81], [93] Trí tuệ còn được hiểu là

khả năng thích ứng tích cực của cá nhân Trí tuệ là tiền đề cho sự tương tác giữa

con người với môi trường sống (theo [70]), [78], [79], [100], [102]) Ngoài ra,

còn có nhiều thuật ngữ khác nhau dùng để mô tá năng lực trí tuệ như: trí khôn, trí lực, trí thông minh [20], [21], [101]

Trí tuệ có thê là thuộc tính đơn nhân tố (theo [46], [76], [83]), trong trí

thông minh của con người có một nhân tố chung nào đó của cá nhân như: tính

linh hoạt, sự mềm dẻo thần kinh Hay, trí tuệ gồm nhiều nhân tố hay thành phần khác nhau Bất kỳ một hoạt động trí tuệ nào cũng chứa đựng một loạt nhân

tố có tác động qua lại với nhau (theo [46])

Từ khi sinh ra cho đến 18 tuổi, trí tuệ phát triển nhanh chóng và tương đối hoàn thiện ở 18 tuổi Tốc độ, nhịp độ tăng trưởng én định hay suy giảm kha

năng hoạt động trí tuệ của cá nhân theo lứa tuổi liên quan tới sự phát triển, trưởng thành, lão hoá của hệ thần kinh cũng như chế độ hoạt động của mỗi

người Thời điểm và tốc độ lão hoá phụ thuộc nhiều vào chế độ hoạt động trí óc,

sự phát triển của hệ thần kinh [56], [47], [87] Ngoài ra, các nền văn hoá khác nhau cũng có ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ [70]

Để đánh giá trí tuệ, nhiều tác giả đã đi sâu nghiên cứu các phương pháp

đánh giá khác nhau về trí tuệ [46] Một phương pháp được nhiều người quan

tâm là sử dụng trắc nghiệm trí tuệ (Test trí tuệ) Trắc nghiệm là một thử nghiệm, mang tính chất của một bài tập nhất định, bài tập này kích thích một khía cạnh nhất định của tính tích cực nên việc thực hiện nó liên quan tới sự hoàn thiện các chức năng nhất định, được đánh giá về mặt định lượng và định tính (theo [83], [101]) Mot trac nghiém tốt phải là một trắc nghiệm đã được chuẩn hóa và đảm

bảo những tiêu chuẩn sau [76]:

- Tinh hiệu quả hay độ ứng nghiém (Validity);

- D6 tin cay hay tính trung thành (Fedelity);

- Do phan biét (Difference);

-_ Tính quy chuẩn (Standardize)

Nhờ có tính chuẩn hóa mà phương pháp trắc nghiệm ngày càng được sử dụng rộng rãi

Năm 1939, D.Wechsler cho rằng, sự phát triển trí tuệ diễn ra trong suốt đời

người một cách không đồng đều Ông đề xuất phương pháp trắc nghiệm trí thông minh và được coi là phố biến nhất bằng khái niệm tính IQ theo một công thức

1954 và 1956 và đã được UNESCO công nhận, chính thức đưa vào sử dụng để

chân đoán trí tuệ con người từ những năm 1960 [99]

Những ưu điểm nỗi bật của trắc nghiệm trí tuệ này là ngắn gọn, kỹ thuật

tiến hành và xử lý không phức tạp, thiết bị đơn giản, nhanh cho kết quả sơ bộ về

trí tuệ của một số lớn đối tượng trong thời gian ngắn Nhờ đó, các nhà nghiên

cứu có thể kiểm tra độ chân thực của khái niệm lý luận cũng như tính đúng đắn của quá trình soạn thảo và chuẩn hóa trắc nghiệm, từ đó điều chỉnh theo mục tiêu

đã định [32], [93]

Tuy nhiên, trắc nghiệm test Raven cũng bộc lộ những hạn chế như: chỉ

chú ý tới kết quả cuối cùng của bài tập mà ít quan tâm tới tiến trình thực hiện của

nghiệm thể; Hệ thống bài tập trắc nghiệm chỉ hướng tới một yếu tố nhất định, bỏ

qua nhiều yếu tố tâm lý; Các bài tập trắc nghiệm phần lớn đo lường tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, tư duy, là những yếu tế dễ thay đổi và phát triển trong quá trình

dạy và học [93]

Vì vậy, khi đánh giá trí tuệ của con người, cần phải phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác như: quan sát thực nghiệm Mặc dù vậy, với những ưu điểm nỗi bật, phương pháp trắc nghiệm test Raven vẫn được sử dụng

rộng rãi ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu của các công trinh [1], [2], [30], [31],

[32] [37] [83] cho thấy, có thể sử dụng các trắc nghiệm trí tuệ để chân đoán khả năng hoạt động trí tuệ của trẻ em Việt Nam Tuy nhiên, phải tiến hành nghiên cứu cũng như cải tiến các trắc nghiệm đo trí tuệ cho phù hợp với trẻ em Việt Nam [1], [S1] [83]

1.3.2 Lược sử nghiên cứu về năng lực trí tuệ

Trí tuệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong đời sống và hoạt động của con người Từ lâu nó đã trở thành vấn đề được nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Người ta cho rằng, việc sử dụng các thí nghiệm trắc nghiệm về trí tuệ đã có từ năm 2200 trước công nguyên, khi người Trung Hoa dùng chúng đề tuyển chọn người có tài năng làm kẻ hầu [46], [83]

Người đầu tiên nghiên cứu về trí tuệ là F.J.Gall (theo [70]) Vào đầu thế

kỷ XVII, ông đã đưa ra thuật ngữ “não tướng học” và cho rằng chức năng trí tuệ tập trung ở các vùng chuyên biệt nên có thê đánh giá trí tuệ con người qua đường nét và đo sọ não Ngoài ra, còn nhiều công trình nghiên cứu về trí tuệ của

F.Galton (1893), Alled Binnet và Simon (1905), Petersalovey và John Mager

(theo [46], [84])

Ở Việt Nam, trước năm 1975, việc nghiên cứu trí tuệ còn rất mới mẻ Các test đo lường trí tuệ thường chỉ đùng trong ngành y tế để chân đoán bệnh [84] Từ cuối thế kỷ XX đến nay, các công trình nghiên cứu về trí tuệ ngày

càng nhiều [27], [39], [49], [51], [67], [§2], Việc nghiên cứu trí tuệ được tiến

hành theo ba hướng chính: nghiên cứu mối liên quan giữa các chỉ số sinh học với sự phát triển trí tuệ; nghiên cứu mối liên quan giữa yếu tố di truyền với trí tuệ; nghiên cứu ảnh hưởng của môi trường tới sự phát triển trí tuệ Về mối liên quan giữa các chỉ số sinh học với sự phát triển trí tuệ đã có nhiều tác giả nghiên cứu [39], [50] [57]

Trần Trọng Thủy nghiên cứu sự phát triển trí tuệ của học sinh quận Hoàn Kiếm - Hà Nội bằng test Raven (1989) [82] Ông đã nghiên cứu chiều hướng,

cường độ, trình độ và chất lượng phát triển trí tuệ của học sinh bằng test Raven

Ông còn đề cập tới mối liên quan giữa trí tuệ và thể lực của học sinh Kết quả

nghiên cứu cho thấy, trình độ phát triển trí tuệ của học sinh Việt Nam không thua

kém so với học sinh nước ngoài

Năm 1991, Ngô Công Hoàn [30] nghiên cứu và so sánh trí tuệ của học

sinh chuyên toán và học sinh thường Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự chênh lệch về mức độ phát triển trí tuệ giữa hai nhóm đối tượng này Nguyễn Thạc, Lê

Văn Hồng [S1] đã nghiên cứu sự phát triển trí tuệ của học sinh Hà Nội từ 10 - 14

tuổi Kết quả cho thấy, sự phát triển trí tuệ tăng theo lứa tuổi và có sự phân hoá

tir 11 tuổi trở đi, trí tuệ của nam có xu hướng cao hơn của nữ

Tạ Thuý Lan - Võ Văn Toàn nghiên cứu khả năng trí tuệ của học sinh Quy Nhơn và học sinh Hà Nội (1993 - 1995) Kết quá nghiên cứu cho thấy, năng lực trí tuệ của học sinh phát triển theo lứa tuổi và có mối tương quan thuận với kết quả học tập Khả năng trí tuệ của học sinh Quy Nhơn thấp hơn so với học sinh

Hà Nội cùng tuổi [56], [58]

Tạ Thúy Lan, Trần Thị Loan (1996) đã nghiên cứu đánh giá sự phát triển

trí tuệ của học sinh thành phố và học sinh nông thôn Kết quả nghiên cứu cho thấy, không có sự khác biệt giữa học sinh nam và học sinh nữ, học sinh thành

phố có mức trí tuệ cao hơn học sinh nông thôn [50], [61]

Trần Thị Loan (2002) nghiên cứu trí tuệ của học sinh ở độ tuổi 6 đến 17

tuổi, mối liên quan gữa năng lực trí tuệ và học lực của học sinh phô thông [67]

Kết qua cho thấy, điểm trí tuệ của học sinh tăng dần theo tuổi nhưng tốc độ tăng

không đồng đều, năng lực trí tuệ của học sinh nam và học sinh nữ không có sự khác biệt Quá trình phát triển trí tuệ của học sinh diễn ra liên tục, tương đối

đồng đều và không phụ thuộc vào giới tính Đồng thời giữa năng lực trí tuệ và

học lực của học sinh có mối tương quan thuận nhưng không chặt chẽ [60], [67] Mai Văn Hưng (2003) đã nghiên cứu một số chỉ số thể lực và năng lực trí tuệ của sinh viên ở một số trường đại học phía Bắc Việt Nam Kết quả nghiên cứu cho

thấy, có mối tương quan thuận không chặt chẽ giữa trí tuệ và các chỉ số thể lực Năng lực trí tuệ có mối tương quan thuận với khá năng tập trung chú ý [39] 1.4 Trí nhớ

Hoạt động của não bộ con người cho phép ghi lại tất cả những gì tác động đến cơ thể Các đấu vết về các sự vật, hiện tượng đã được ghi lại không bao giờ

biến mất, nó có thể được tái hiện nguyên vẹn trong những điều kiện, hoàn cảnh

thích hợp Do vậy, khả năng ghi lại, tái hiện trong trí óc những điều đã biết, đã

trải qua gọi là trí nhớ [96]

Trí nhớ là hoạt động liên quan đến toàn bộ đời sống tỉnh thần của con người và là một thành phần quan trọng của trí tuệ [48], [53] Trí nhớ của con

người là một quá trình hoạt động phức tạp cho nên có nhiều cách hiểu về trí nhớ

Nhớ là sự tiếp nhận, giữ gìn và tái hiện những sự vật, hiện tượng mà con người

đã cảm giác, đã suy nghĩ, tưởng tượng ra Trí nhớ phản ánh những sự vật, những

hiện tượng trước đây đã tác động vào cơ thể mà hiện tại không cần sự tác động

đó nữa Người ta coi trí nhớ là sự vân dụng một khái niệm đã biết trước và là kết

quả hoạt động của hệ thần kinh [48], [53]

Có tác giả cho rằng, trí nhớ là sự duy trì các thông tin tín hiệu khi đã ngừng tác động Các thông tin này có thể được sử dụng để tác động với các tín

hiệu tiếp theo [72] Một số nhà khoa học khác lại cho rằng, trí nhớ là sự vận

dụng những khái niệm đã biết trước, là kết quả của những thay đổi xảy ra trong

hệ thần kinh [42] Trí nhớ là một hiện tượng tâm - sinh lý quan trọng không thé

thiếu được trong đời sống con người Không có trí nhớ thì con người sẽ không

có quá khứ, không có tương lai mà chỉ có hiện tại tức thời Không có trí nhớ sẽ không có bản ngã và do đó không có nhân cách Nhờ có trí nhớ, con người đã tích luỹ kinh nghiệm sống đê vận dụng chúng vào đời sống [25]

Có ba quan điêm về cơ chế nhớ đã được nhiều người quan tâm Theo

Anôkhin (theo [48]), trí nhớ là một hệ thống chức năng phức tạp Trí nhớ được thực hiện bằng Sự phối hợp hoạt động của một loạt các vùng trên vỏ não, mỗi vùng giữ một nhiệm vụ chuyên biệt [24] Theo Pavlov (theo [48]), co so sinh ly của trí nhớ là sự hình thành, lưu giữ và tái hiện lại những đường liên hệ thần kinh

tạm thời Hyden - nghiên cứu về trí nhớ ở mức neuron - cho rằng, cơ sở của trí

nhớ là sự thay đối trong cấu trúc phân tử của axit ribonueleie (ARN) [48]

Để phân loại trí nhớ người ta có thể căn cứ vào các tiêu trí khác nhau [25],

[92], [93] Dựa vào thời gian tồn tại của trí nhớ, người ta phân thành hai loại: trí nhớ ngắn hạn và trí nhớ dài hạn Dựa vào tính chất của trí nhớ, có thê phân chia

trí nhớ thành nhiều loại như: trí nhớ cảm xúc, trí nhớ hình tượng, trí nhớ phản xạ Các loại trí nhớ trên có quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau tạo

nên một thê thống nhất trong kho tàng kí ức của con người

Trong hoạt động học tập, khả năng ghi nhớ của cá nhân có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập Không có khả năng ghi nhớ, học sinh không thể học tập một cách bình thường Trí nhớ là điều kiện tiền đề giúp học sinh học tập tốt Trên thế giới, có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn dé này L.X.Vưgotxki (1930), A.N.Leonchiev (1931) nghiên cứu về ghi nhớ gián tiếp; A.A.Smirnov

(1943) nghiên cứu về vai trò của hoạt động đối với trí nhớ; P.M.Xêtrênov (1952)

nghiên cứu về cơ chế sinh lý của trí nhớ (theo [25])

Ở Việt Nam cũng có nhiều tác giả nghiên cứu về trí nhớ trên học sinh và sinh viên [48], [50], [67] [83] Người đầu tiên nghiên cứu về trí nhớ ở Việt Nam là Phạm Minh Hạc Bằng thực nghiệm ông đã chứng minh rằng cả hai thuỳ của não (thuỳ trán và thuỳ đỉnh) đều tham gia vào sự lưu trữ thông tin, nhưng thuỳ đỉnh có vai trò quan trọng hơn [24]

Tác giả Nghiêm Xuân Thăng (1993) đã cho thấy, khả năng ghi nhớ của

học sinh biến đối theo sự biến động của nhiệt độ, độ am, cường độ bức xạ và đối

lưu không khí [82]

Kết quá nghiên cứu trí nhớ của Trần Thị Loan (2002) trên đối tượng học sinh từ 6 - 17 tuổi ở quận Cầu Giấy, Hà Nội đã cho thấy, trí nhớ của học sinh ting dan theo tuổi nhưng tốc độ tăng không đều và không có sự khác biệt về kha

năng nhớ giữa học sinh nam và học sinh nữ [67]

Các nghiên cứu của các tác giả đều cho thấy, trí nhớ của học sinh tăng theo tuôi, ít hoặc không có sự khác biệt về trí nhớ theo giới tính

1.5 Khả năng chú ý

Tại một thời điểm nhất định nào đó luôn có muôn vàn sự vật, hiện tượng

tác động tới con người, nhưng chúng ta chỉ có thể tiếp nhận và xử lí một số tác

động nhất định và bỏ qua một số tác động khác Sự lựa chọn chỉ tập trung vào

một số tác động nhất định là nhờ khả năng tập trung chú ý Chú ý là sự tập trung

của ý thức vào một hay một nhóm sự vật, hiện tượng để định hướng hoạt động,

dam bảo các điều kiện thần kinh và tâm lí cần thiết cho hoạt động tiến hành có

hiệu quả [25]

Chú ý là trạng thái tâm sinh lý diễn ra trong suốt quá trình nhận thức Sự chú ý chia kích thích thành cái cần xử lý và cái không cần xử lí Nhờ có khả năng chú ý mà ta mới có thê lựa chọn được các kích thích ưu thế trong vô số tác động lên cơ thê đề đưa ra các câu trả lời thích hợp [35]

Mọi hoạt động có tổ chức của con người đều phải dựa trên khả năng lựa chọn thông tin Từ một số lượng lớn các tác nhân kích thích tác động lên cơ thể,

con người chỉ chọn lọc tiếp nhận và xử lý các thông tin mạnh nhất hay quan

trọng nhất đối với mình Muốn lựa chọn được chính xác, não bộ phải tập trung

hoạt động vào các cấu trúc nhất định Đây chính là khả năng tập trung chú ý để tạo ra các ô hưng phấn tối ưu [48]

Cơ sở sinh lý của chú ý là phản xạ định hướng có lựa chọn Hoạt động

thần kinh tuân theo năm nguyên tắc cơ bản, một trong số những nguyên tắc đó là

nguyên tắc ưu thế [47], [70] Su chú ý ton tại trên cơ sở hoạt động của nguyên

tắc này Khi chú ý ở cường độ cao (sự tập trung cao độ) sẽ xuất hiện 6 hung phan

cực đại (gọi là điểm ưu thế), nó sẽ chiếm ưu thế và lan at các hưng phấn yếu hơn Điểm ưu thế được hình thành đưới tác động của các hoocmon, các chất hoá học

và nhiều yếu tố khác Khi đã tồn tại một điểm ưu thế nào đó thì hiệu quá tác động của các kích thích tương ứng tăng lên rất nhiều, tạo ra được các phản ứng đặc trưng Nhờ hoạt động của não chỉ tập trung vào một ô hưng phấn, nên con người mới có thể tập trung vào một mục đích xác định Đây chính là cơ sở của

sự chú ý, khi có sự chú ý cao độ thì hiệu quả công việc sẽ cao

Có hai loại chú ý là chú ý có chủ định và chú ý không chủ định Nguồn

gốc phát sinh của hai loại chú ý này hoàn toàn khác nhau [33], [50], [76] Chú ý

không chủ định (chú ý tự nhiên, chú ý bị động, chú ý không theo ý muốn), thường xuất hiện khi những sự kiện khách quan xung quanh ta có những thay đồi bất ngờ, không gây căng thẳng thần kinh vì nó không đòi hỏi sự nỗ lực nào của

bản thân và phụ thuộc vào đặc điểm và tính chất của đối tượng, chịu ảnh hưởng

của nhu cầu, hứng thú, tâm trạng, tình cảm, sức khoẻ của cá nhân Do vậy, chú ý

không chủ định không bền vững, không phù hợp với hoạt động ý chí của con người và thường biểu hiện nhiều hơn ở trẻ em, phụ thuộc vào kích thích Kích thích càng hấp dẫn, càng mới lạ càng dễ tạo ra chú ý không chủ định Chú ý có chủ định (chú ý theo ý muốn, chú ý chủ động) là hoạt động có mục đích, tự giác,

có kế hoạch, có biện pháp, đòi hỏi sự nỗ lực nhất định về mặt ý chí của cá nhân

nên mang tính chất tích cực và chủ động Chú ý có chủ định giúp con người khắc

phục sự phân tán tư tưởng, tập trung vào hoàn thành tốt nhiệm vụ đề ra Vì vậy,

để đạt hiệu quả cao trong mọi công việc cần rèn luyện chú ý có chủ định một

cách khoa học Tuy nhiên, khi duy trì chú ý có chủ định trong một thời gian dài

sẽ gây trạng thái mệt mỏi và căng thăng Vì thé, trong hoạt động thực tiễn của

con người luôn tồn tại cả hai loại chú ý [23] Sức tập trung chú ý, khối lượng chú

ý, sự bền vững chú ý, sự phân phối chú ý và sự di chuyên chú ý là những thuộc tính cơ bán của chú ý Sự đập trưng của chú ý là khả năng chỉ chú ý đến một

phạm vi đối tượng tương đối hẹp cần thiết cho hoạt động [36], [92], phạm vi các

hoạt động chú ý càng hẹp thì sức chú ý càng tập trung Sự tập trung chú ý phụ

thuộc vào độ tuổi, tuổi càng nhỏ thì sự tập trung chú ý càng kém Ngoài ra, sự tập trung chú ý còn phụ thuộc vào nhu cầu của mỗi cá nhân, sức hấp dẫn của đối tượng, loại hình thần kinh [43] Sự phân phối chú ý là khả năng cùng một lúc chú ý đến nhiều đối tượng hay nhiều hoạt động khác nhau một cách có chủ định

Sự đi chuyển chú ý là khả năng chuyên chú ý từ đối tượng này sang đối tượng

khác theo yêu cầu của hoạt động [23]

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu độ tập trung chú ý đã được nhiều tác giả

quan tâm thực hiện trên nhiều đối tượng khác nhau [33], [35], [45] Trần Thị Loan đã nghiên cứu trên học sinh phổ thông từ 6 - 17 tuổi quận Cầu Giấy, Hà Nội cho thấy, độ tập trung chú ý và độ chính xác chú ý tăng dần theo tuổi và

không có sự khác biệt theo giới tính [67] Mai Văn Hưng [39] khi nghiên cứu

khả năng chú ý của sinh viên một số trường đại học phía Bắc Việt Nam từ I8 -

25 tuổi đã cho thấy, độ tập trung chú ý tăng dần từ 18 - 19 tuổi sau đó giảm dần theo tuổi Khả năng tập trung chú ý của sinh viên nam cao hơn sinh viên nữ cùng

độ tuổi Tuy nhiên, mức độ giảm khả năng chú ý theo các lớp tuổi không có ý nghĩa thống kê Lê Văn Hồng (theo [33]) khi nghiên cứu về khả năng chú ý của

học sinh THPT và THCS đã cho rằng, sự phát triển chú ý của học sinh diễn ra rất

phức tạp, chú ý có chủ định đần dần được hình thành, khối lượng chú ý tăng rõ rệt Nghiêm Xuân Thăng [82] nghiên cứu khả năng tập trung chú ý trong các điều kiện thời tiết khác nhau và chỉ ra rằng, khả năng chuyền tiếp chú ý của học sinh năng khiếu nhanh hơn học sinh bình thường

1.6 Trạng thái cảm xúc

Theo từ điển tiếng Việt [96] , cảm xúc là những rung động trong lòng khi

tiếp xúc với sự vật, hiện tượng nào đó Theo một số nhà khoa học, cảm xúc là

thái độ chủ quan của con người (hay động vật) đối với các sự vật và hiện tượng

của thế giới xung quanh [19]

Cảm xúc là hoạt động phức tạp của não bộ, có nhiều quan điểm khác nhau

về hoạt động cảm xúc của con người Nguyên nhân xuất hiện cảm xúc là đo sự

thay đổi các chức năng sinh lí nhằm đảm bảo cho cơ thê có thê thích nghỉ một

cách tốt nhất với môi trường luôn thay đổi [48] Mỗi hành vi nhằm thoả mãn một

nhu cầu nhất định nào đó đều xảy ra đồng thời với những thay đổi nhất định về

mặt cảm xúc [80] Ví dụ như nhu cầu về mặt sinh dưỡng, sinh dục, sinh sản, tự

bảo vệ

Để giải quyết vấn đề bản chất của cảm xúc, đã có rất nhiều công trình

nghiên cứu và tìm câu trả lời Theo Pavlôv, có hai yếu tố cơ bản liên quan tới

cảm xúc, đó là sự đòi hỏi của cơ thể và khả năng thoả mãn nhu cầu Bằng thực

nghiệm, Pavlôv đã chứng minh ảnh hưởng của hoạt động định hình (trong đó có

cả hoạt động cảm xúc) lên hoạt động của não bộ Sự tạo ra hay phá vỡ các định hình động lực sẽ cho ta cảm xúc dương tính hay cảm xúc âm tính (theo [5],

[48]) Hodge (1935) lại cho rằng, cảm xúc chỉ xuất hiện vào thời điểm khi các trung tâm của não bộ không đưa ra được câu trả lời thích hợp hoặc còn do dự đối

với một kích thích nào đó Cường độ biểu hiện của cảm xúc tỉ lệ nghịch với khả

năng đưa ra câu trả lời đúng của não bộ Trên cơ sở đó, ông kết luận: “Cảm xúc

là sự tổng hợp không thành công của vỏ não” (theo [48])

Theo Hebb (1946) (theo[48]), cám xúc sợ hãi xuất hiện trên cơ sở tồn tại

nỗi lo lắng không đồng nhất dưới tác động của những xung động hướng tâm với

sự tham gia của hệ limbic Anôkhin (1964) coi cảm xúc liên quan trực tiếp với

hệ thống chức năng trong hoạt động hành vi P.V.Ximônôv (1987) thì cho rằng, cảm xúc là thông tin về nhu cầu và khả năng thỏa mãn nhu cầu cấp thiết của

người và động vật qua não bộ (theo [48], [50]) Học thuyết của P.V.Ximônov

cho thấy mối quan hệ giữa cảm xúc với nhu cầu, đồng thời cũng cho thấy được

vai trò của thông tin va điều kiện thỏa mãn nhu cầu đối với sự xuất hiện cảm

xúc Đây là một lý thuyết hiện đại và được nhiều nhà nghiên cứu tán thành Việc phân chia các loại cảm xúc vẫn còn là vấn đề gây nhiều tranh cãi, bởi

lẽ các cảm xúc của người cũng như các biêu hiện của nó hết sức phong phú đa

dạng Một số người cho rằng, nên chia cảm xúc thành: giận, buồn, sợ, khoái, yêu, ngạc nhiên, xấu hồ Mặc dù vậy, đa số các nhà khoa học đều thống nhất rằng, tồn tại cảm xúc tích cực và cảm xúc tiêu cực [5] Những cảm xúc tích cực

như tự hào, hy vọng, thư thái sẽ tạo ra cho chúng ta cảm giác hưng phấn, vui

tươi, thoải mái Ngược lại, những cảm xúc tiêu cực như nóng giận, thất vọng sẽ

khiến chúng ta rơi vào trạng thái kém vui, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tạo đựng các mối quan hệ thông thường [8]

Cam xúc có vai trò to lớn trong đời sống của con người cả về mặt tâm lý lẫn sinh lý Cảm xúc thúc đây con người hoạt động, khắc phục những khó khăn trở ngại gặp phải trong quá trình hoạt động Nó là động lực thúc đây mạnh mẽ

va chi phối hoạt động nhận thức, kích thích sự tìm tòi và sáng tạo của con

người [45] [43]

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, có nhiều công trình nghiên cứu về cảm xúc Carrol Izard [5] đã nghiên cứu sâu về bản chất và cách biểu hiện trạng thái cảm xúc của con người Ở Việt Nam, cảm xúc cũng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Phạm Minh Hạc [25] nghiên cứu về bản chất và cách biểu

hiện của cảm xúc Tạ Thúy Lan [48], nghiên cứu cơ sở thần kinh của cảm xúc Ngoài ra, còn nhiều tác giả khác cũng quan tâm đến vấn đề này [8], [80], Trong đời sống hàng ngày và trong giáo dục, cảm xúc giữ vai trò rất quan trọng Nó vừa là điều kiện, vừa là nội dung, vừa là hiệu quả của hoạt động giáo dục Những tri thức nào gây ra được ở học sinh những cảm xúc dương tính mạnh

mẽ thì sẽ được các em lĩnh hội một cách nhanh chóng và vững chắc hơn so với

những thông tin mà học sinh dửng dưng Sự thành công trong học tập làm xuất

hiện ở học sinh một cảm xúc tích cực, khích lệ các em nỗ lực Sự thất bại, quở trách tạo cảm xúc khó chịu Chính vì vậy, Đặng Phương Kiệt [45] cho rằng, có những nghiên cứu về cảm xúc hướng về sự kết hợp trí tuệ với cảm xúc Như vậy,

việc nghiên cứu cảm xúc giúp ích nhiều cho việc xây dựng chiến lược giáo dục phát triển các năng lực này ngay từ tuổi học đường

CHƯƠNG II

ĐÓI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các em học sinh của hai trường THCS An Bình

và trường THPT Nam Sách II, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương Tất cả có 7

nhóm đối tượng với 7 độ tuổi khác nhau, từ 12 - 18 tuổi Đối tượng nghiên cứu ở

trạng thái khỏe mạnh và không có các dị tật về thể hình và bệnh mãn tính

Bảng 2.1 - Phân bố đối tượng nghiên cứu

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu các chỉ số thể lực

- Chiêu cao được xác định ở tư thế đứng thẳng trên nền phẳng, hai gót

chân sát vào nhau, mắt nhìn thang, đồng thời đám bảo 4 điểm (châm, lưng, mông, gót) chạm vào thước đo Tư thế đứng thắng được xác định khi đuôi mắt

và lỗ tai ngoài cùng ở trên đường thăng nằm ngang, song song với mặt bàn cân

Độ chính xác đến lem.

- Cân nặng được xác định bằng cân điện tử SECA của Nhật Bản Cân được đặt trên nền nhà bằng phẳng, đo xa bữa ăn Khi đo, học sinh chỉ mặc quần

áo mỏng, không đi giày dép Cân vào buổi sáng khi chưa ăn Độ chính xác đến

100 gam

- Vòng ngực trung bình được xác định bằng thước dây không co giãn của Trung Quốc, có vạch chia độ chính xác tới mm Vòng ngực đo ở tư thế thắng đứng, vòng thước quấn quanh ngực, phía sau vuông góc với cột sống sát đưới xương bả vai, phía trước qua mũi ức, sao cho mặt phẳng do thước dây tạo ra song song với mặt đất

- Chỉ số pignet được tính theo công thức:

Pignet = Chiều cao đứng (cm) - [Cân nặng (kg) + vòng ngực trung bình (cm)] (1) Phân loại thể lực theo chỉ số pignet (theo[7]) được trình bày trong báng 2.2

Bảng 2.2 Phân loại thê lực theo chỉ số pignet

- Chỉ số BMI gọi là chỉ số khối cơ thể tính theo công thức:

BMI = Khối lượng cơ thê (kg) / [Chiều cao đứng (m)]” (2)

Chỉ số BMI được đánh giá theo CDC dùng cho trẻ em từ 2 - 20 tuổi [106]

(hinh 2.1 và 2.2).

BIỂU ĐỒ BMI ĐỐI VỚI NAM TỪ 2 ĐẾN 20 TUỔI

Hình 2.1 Biểu đồ BMI đối với nam từ 2 đến 20 tuổi [106]

BIỂU ĐỒ BMI ĐỐI VỚI NỮ TỪ2 ĐẾN 20 TUỔI

Hình 2.2 Biêu đồ BMI đối với nữ từ 2 đến 20 tuổi [106]

2.2.2 Tần số tim và huyết áp động mạch

- Tân số tim được xác định vào đầu buổi học, sau khi đối tượng đã nghỉ

ngơi ít nhất 15 phút và đùng ống nghe để đo Người đo đặt ống nghe vào ngực trái của đối tượng, ở vị trí giữa xương sườn thứ 5 và thứ 6, đếm nhịp tim trong vòng I phút, đo 3 lần rồi lấy giá trị trung bình Nếu thấy kết quả ba lần đo khác nhau nhiều thì cho đối tượng nghỉ ngơi 15 - 20 phút rồi đo lại

-Hhuyết áp động mạch được xác định bằng phương pháp Korotkov Dùng huyết áp kế đồng hỗ, đo ở tay trái, trong tư thế nằm thoải mái Người đo quân bao cao su quanh cánh tay đối tượng, chặt vừa phải và đặt trống nghe ở động mạch cánh tay ngay sát bên đưới bao cao su để nghe mạch đập và đặt đồng hồ trước mặt Bơm áp lực tới 150 mmHg, sau đó xả áp lực huyết áp, khi nghe thấy tiếng đập đầu tiên qua ống nghe thì xác định được huyết áp tâm thu Tiếp tục xả

áp lực kế đến khi không nghe thấy tiếng mạch đập thì xác định được huyết áp

tâm trương

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu trí tuỆ

Trí tuệ được xác định bằng phương pháp trắc nghiệm, sử dụng test

“Khuôn hình tiếp diễn” của Raven, bộ A, B, C, D, E (loại dùng cho người bình

thường từ 6 tuổi trở lên) Toàn bộ test Raven gồm 60 khuôn hình vô nghĩa được

chia thành 5 bộ A, B, C, D, E cấu trúc theo nguyên tắc tăng dần mức độ khó

Mỗi bộ gồm 12 khuôn hình, được bắt đầu từ khuôn hình đơn giản (khuôn hình 1)

và kết thúc bằng khuôn hình phức tạp (khuôn hình 12) Từ bộ A đến bộ E cũng

được cấu trúc theo mức độ khó tăng dan Tùng bộ A, B, C, D, E có nội dung

riêng Trong đó:

BOA- Thể hiện tính toàn ven, tính liên tục của cấu trúc

Bộ B - Thẻ hiện sự giống nhau giữa các cặp hình.

Bộ C - Thể hiện những thay đổi tiếp diễn trong các cấu trúc

Bộ D - Thể hiện sự thay đổi chỗ của các hình

Bộ E - Thê hiện sự phân giải hình thành các bộ phận cấu hình

Sau khi hướng dẫn cách thực hiện, mỗi đối tượng được phát một quyên

test Raven và một phiếu trả lời để làm bài hoàn toàn độc lập Đối tượng thực

hiện test theo trình độ vốn có của mình, không hạn chế thời gian Cứ mỗi bài tập trả lời đúng được I điểm Chỉ có bài tâp nào có độ kỳ vọng cho phép thì mới được tính, nếu không đáp ứng yêu cầu sẽ bị loại và phải làm lại Căn cứ vào điểm test Raven, chỉ số IQ được tính theo công thức sau :

X-X

IQ = x15+100 (3) Trong đó: _ IQ - chỉ số thông minh; X - điểm trắc nghiệm cá nhân; X- điểm trắc nghiệm trung bình của nhóm người cùng độ tuổi; SD - độ lệch chuẩn Sau đó đối chiếu chỉ số IQ với tiêu chuẩn phân loại hệ số thông minh của D.Wechsler để tính tỉ lệ phân bố học sinh theo các mức trí tuệ (bang 2.3)

Bảng 2.3 Thang phân loại chỉ số IQ

STT | Chỉ số thông minh (IQ) | Mức trí tuệ Phân loại

2.2.3 Phương pháp nghiên cứu về khả năng chú ý

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu 2 chỉ số về khá năng chú ý là: độ tập trung chú ý và độ chính xác chú ý Thời điểm tiến hành là đầu buổi học

Khả năng chú ý được xác định bằng phương pháp Ochan Bourdon Phiếu trắc nghiệm Ochan Bourdon là một bảng chữ cái được sắp xếp theo quy tắc nhất định Nghiệm viên phát phiếu điều tra và phổ biến cách làm cho đối tượng Đối

tượng rà soát và gạch dưới chân một loại chữ cái nhất định theo nguyên tắc từ

trái sang phái, từ trên xuống dưới trong 5 phút Cứ sau mỗi phút, nghiệm viên ra

hiệu lệnh để đối tượng đánh dấu vào phiếu trắc nghệm Sau khi đối tượng làm

xong, các phiếu điều tra sẽ được thu lại để xử lý kết quá

Thống kê các chữ học sinh gach dung, gach sai, tổng số chữ gạch được và

bỏ sót trong 5 phút Căn cứ vào số lượng chữ gạch đó đề đánh giá độ tập trung chú ý và độ chính xác chú ý của học sinh

Độ tập trung chú ý được thê hiện ở số chữ gạch đúng/phút

Độ chính xác chú ý được tính theo công thức:

sắp xếp theo một qui luật nhất định, 6 số chẵn, 6 số lẻ được sắp xếp một cách

ngẫu nhiên Không được dùng các chữ số chẵn chục và các số có hai chữ số giống nhau Mỗi đối tượng được phát một phiếu và bút để ghi kết quả trắc nghiệm của mình Nghiệm viên phổ biến cách làm cho đối tượng, sau đó cho đối

tượng quan sát bảng số trong 30 giây để đối tượng cố găng ghi nhớ và không

được chép lại trong khi quan sát Hết 30 giây quan sát nghiệm viên cất bảng sé,

đối tượng có thời gian 30 giây dé ghi lại các số đã nhớ được không cần theo thứ

tự Quá trình làm bài hoàn toàn độc lập

Trí nhớ ngắn hạn thính giác cũng được xác định bằng phương pháp Nechaiev, nhưng thay bằng việc cho đối tượng nhìn bảng thì nghiệm viên đọc

chậm, đủ to, rõ ràng 12 số cho đối tượng nghe 3 lần, 12 số đọc khác với 12 số

trong bang số Sau đó yêu cầu đối tượng ghi lại những số đã nhớ được

Xác định số chữ số ghi đúng trong thời gian 30 giây của đối tượng, mỗi chữ số đúng tính 1 điểm

2.2.5 Phương pháp nghiên cứu trạng thái cảm xúc

Trạng thái cảm xúc được nghiên cứu bằng phương pháp tự đánh giá CAH Phiếu trắc nghiệm gồm 30 câu hỏi đánh giá trạng thái cảm xúc về sức khoẻ, tính

tích cực và tâm trạng, mối liên hệ giữa chúng

Nghiệm viên phát phiếu trắc nghiệm cho đối tượng Yêu cầu đối tượng đọc kỹ từng trạng thái cảm xúc trong bảng và tự đánh giá mức độ trạng thái cảm xúc của mình theo thang điểm từ 1 dén 9 bằng cách dùng bút khoanh tròn vào điểm số tương ứng Điểm số được tính theo tổng số điểm của các nhóm câu hỏi

theo biểu hiện của các trạng thái cảm xúc:

- Nhóm C (thể hiện trạng thái cảm xúc về sức khoẻ) gồm các câu 1,2, 7, 8,

Bảng 2.4 Tiêu chuẩn đánh giá về cảm xúc chung

+ Kiểm tra các phiếu trả lời của đối tượng nghiên cứu về trí tuệ, trí nhớ,

khả năng chú ý, trạng thai cam xtc Những phiếu nào không đáp ứng được yêu

cầu nghiêm ngặt của test cần được loại bỏ và yêu cầu đối tượng làm lại

+ Đối chiếu với tiêu chuẩn đánh giá của các loại test được sử dụng để

chấm điểm các phiếu trả lời của từng đối tượng

+ Lập bảng thống kê số liệu theo các chỉ số nghiên cứu

- Bước 2:

Tính toán các thông số theo các thuật toán thống kê xác suất dùng trong y,

sinh hoc Dé phan tich, danh gia két qua, viéc tinh toan số liệu được thực hiện

trên máy vi tính, theo chương trình Microsof Excel

Số liệu được kiểm định “t-test? theo phương pháp Student-Fisher Các mẫu nghiên cứu đều có n > 30, nên các số liệu được nhập đầy đủ sẽ được máy tính xử lý để tính: giá trị trung bình (X `), tỉ lệ %, độ lệch chuẩn (SD), hệ số

tương quan pearson (r)

- Tính giá trị trung bình theo công thức:

—_— i=l

X= (5)

- Tính độ lệch chuẩn theo công thức:

Với: X : Giá trị trung bình

1 —% Xi: Giá trị thứ 1 của đại lượng X

7)

Y;: Tùng giá trị của dai luong Y

n : Số mẫu có trong công thức r: Hệ số tương quan giữa hai đại lượng X và Y

Sự sai khác của hai giá trị trung bình của hai mẫu nghiên cứu khác nhau

được kiểm định bằng hàm “T — test” theo phương pháp Studen — Fisher

CHUONG III

KET QUA NGHIEN CUU 3.1 Các chỉ số sinh học của học sinh

3.1.1 Chiều cao đứng của học sinh

Kết quả nghiên cứu chiều cao đứng của học sinh trường THCS An Bình

và THPT Nam Sách II được thể hiện trong bảng 3.1 và hình 3.1, 3.2

Bảng 3.1 Chiều cao đứng của học sinh

Trong đó, thời điểm tăng nhảy vọt chiều cao đứng của học sinh nam là 14

- 15 tuổi (tăng 6,58 cm), của học sinh nữ là 13 - 14 tuổi (tăng 5,92 cm) Như vậy, thời điểm tăng nhảy vọt chiều cao đứng của học sinh nữ đến sớm hơn so với của học sinh nam một năm Sau thời kì tăng nháy vọt, tốc độ tăng chiều cao đứng

của học sinh nam và nữ đều chậm lại

Ở cùng một độ tuổi, chiều cao đứng của học sinh nam và học sinh nữ cũng

không giống nhau Từ 12 - 15 tuổi, chiều cao đứng của học sinh nữ có trị số lớn

hơn của học sinh nam Còn từ 16 - 18 tuổi, chiều cao đứng của học sinh nam lại lớn hơn của học sinh nữ (p < 0,05) Vì vậy, trên đồ thị biểu diễn chiều cao đứng

của học sinh từ 12 - 18 tuổi có điểm giao chéo nhau (15 tuổi) Điều này chứng

tỏ, ở 12 - 14 tuổi, học sinh nữ đang ở giai đoạn dậy thì nên chiều cao phát triển mạnh Đến 13 - 15 tuổi, học sinh nam mới bắt đầu bước sang tuổi dậy thì nên

chiều cao đứng phát triển mạnh và bắt đầu cao hơn so với học sinh nữ

3.1.2 Cân nặng của học sinh

Kết quả nghiên cứu cân nặng của học sinh từ 12 - 18 tuổi (bảng 3.2

và hình 3.3, hình 3.4) cho thấy, từ 12 - 18 tuổi, cân nặng của học sinh tăng

liên tục Trong cùng một độ tuổi, cân nặng của học sinh nam và của học sinh nữ cũng có sự khác biệt Cân nặng của học sinh nam tăng thêm 19,23

kg, mỗi năm tăng trung bình 3,21 kg Cân nặng của học sinh nữ tăng thêm 13,57 kg, mỗi năm tăng trung bình 2,74 kg Như vậy, ở giai đoạn 12 - 18

tuổi, tốc độ tăng cân nặng của học sinh nữ chậm hơn so với học sinh nam

Từ 12 -15 tuổi, cân nặng của học sinh nữ trị số lớn hơn của học sinh nam Còn từ 16 - 18 tuổi, cân nặng của học sinh nam lại có trị số cao hơn

của học sinh nữ, mức chênh lệch ở giai đoạn này là đáng kể (p < 0,05)

Bảng 3.2 Cân nặng của học sinh

Hình 3.3 Đô thị biếu diễn cân nặng của học sinh

Tốc độ tăng cân nặng của học sinh giữa các độ tuổi cũng không đồng đều Cân nặng tăng nhanh nhất ở giai đoạn 14 - 16 tuổi đối với học sinh nam và ở giai

đoạn 13 - 15 tuổi đối với học sinh nữ Trong đó, thời điểm tăng nhảy vọt cân

nặng của học sinh nam là 15 - 16 tuổi (tăng 5,98 kg) và của học sinh nữ là 14 -

15 tuổi (tăng 4,08 kg) Như vậy, thời điểm tăng nhảy vọt cân nặng của học sinh

nữ sớm hơn so với học sinh nam, thời điểm tăng nháy vọt cân nặng diễn ra muộn hơn thời điểm tăng nhảy vọt chiều cao

Mic tang can nang

Hình 3.4 Đỗ thị biểu diễn tốc độ tăng cân nặng của học sinh

3.1.3 Vòng ngực trung bình của học sinh

Kết quả nghiên cứu vòng ngực trung bình của học sinh từ 12 - 18 tuổi được thể hiện trong bảng 3.3 và hình 3.5, hình 3.6

Các số liệu trong bang 3.3 cho thấy, ở giai đoạn từ 12 - 18 tuổi, vòng ngực trung bình của học sinh tăng liên tục Vòng ngực trung bình của học sinh nam tăng nhanh lúc 13 - 16 tuổi, tăng nhảy vọt lúc 15 - 16 tuổi, mỗi năm tăng trung bình 2,54 cm Ở nữ, vòng ngực trung bình tăng nhanh lúc 13 - 15 tuổi, tăng nhảy vọt lúc 14 - 15 tuổi, mỗi năm tăng trung bình 2,15 cm.

Bảng 3.3 Vòng ngực trung bình của học sinh

O cùng một độ tudi, vòng ngực trung bình của học sinh nam và học sinh

nữ cũng không giống nhau Từ 12 - 14 tuổi, vòng ngực trung bình của học sinh

nữ có trị số lớn hơn của học sinh nam, còn từ 15 - 1§ tuổi, vòng ngực trung bình

của học sinh nam lại lớn hơn của học sinh nữ Vì vậy, trên đồ thị biểu diễn vòng

ngực trung bình của học sinh từ 12 - 1§ tuổi có điểm giao chéo tăng trưởng lúc

16 tuổi Điều này chứng tỏ, học sinh nữ đã bắt đầu bước sang tuôi dậy thì sớm

hơn so với học sinh nam

Sự biến đổi vòng ngực trung bình của học sinh từ 12 - 18 tuổi có thể chia làm 2 giai đoạn Giai đoạn tuổi dậy thì (từ 12 - 16 tuổi đối với nam và 12 -15 tuổi đối với nữ), vòng ngực trung bình của học sinh tăng nhanh Giai đoạn sau tuổi đậy thì (từ 17 -18 tuổi đối với nam và 16 -18 đối với nữ), tốc độ tăng vòng

ngực của học sinh nam và nữ diễn ra chậm hơn Vì vậy, đồ thị biểu diễn tốc độ tăng vòng ngực của học sinh nam và học sinh nữ giao nhau lúc l6 tuổi.