Đảng cộng sản việt nam lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc từ năm 1996 đến năm 2006

YÊU CẦU KHÁCH QUAN VÀ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG VỀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG NHỮNG NĂM 1996 2006Yêu cầu khách quan phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 2006)Chủ trương của Đảng về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 2006)Đảng chỉ đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 2006)KẾT QUẢ VÀ KINH NGHIỆM TỪ QUÁ TRÌNH ĐẢNG LÃNH ĐẠO PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2006 Kết quả lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc của Đảng (1996 2006)Kinh nghiệm rút ra từ quá trình Đảng lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 2006)

Më ®Çu 3

Ch¬ng 1 YÊU CẦU KHÁCH QUAN VÀ SỰ LÃNH ĐẠO

CỦA ĐẢNG VỀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG NHỮNG NĂM 1996 - 2006 121.1 Yêu cầu khách quan phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Ch¬ng 2 KẾT QUẢ VÀ KINH NGHIỆM TỪ QUÁ TRÌNH

ĐẢNG LÃNH ĐẠO PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2006 482.1 Kết quả lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

2.2 Kinh nghiệm rút ra từ quá trình Đảng lãnh đạo phát

huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 - 2006) 63

Më ®Çu 1.Tính cấp thiết của đề tài

Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần mà loài người sángtạo ra nhằm đáp ứng nhu cầu sinh tồn và phát triển của mình trong quátrình lịch sử Văn hóa là cội nguồn trực tiếp của phát triển xã hội, có vịtrí trung tâm và đóng vai trò điều tiết xã hội Văn hóa là nền tảng tinhthần của xã hội, thể hiện tầm cao và chiều sâu về trình độ phát triển củanhân loại nói chung và của từng quốc gia, dân tộc nói riêng; là sự kếttinh những giá trị tốt đẹp nhất trong quan hệ giữa con người với conngười, con người với xã hội và tự nhiên Đó là trình độ nhân bản đíchthực của con người, được đo bằng giá trị phổ quát: chân, thiện, mỹ Quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam và nhândân Việt Nam đã xây nên một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bảnsắc đân tộc, trong đó chủ nghĩa yêu nước và ý chí độc lập dân tộc là nềntảng cốt lõi, được vun đắp suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước.Sức mạnh bản sắc văn hóa đã góp phần to lớn để dân tộc Việt Nam chiếnthắng mọi kẻ thù xâm lược, giành độc lập dân tộc mà không bị đồng hóa Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cục diện thế giới diễn biến nhanh chóng,quan hệ quốc tế có sự điều chỉnh sâu sắc, hội nhập giữa các quốc gia, dântộc ngày càng sâu rộng Vị trí, vai trò của văn hóa đối với phát triển kinhtế- xã hội càng nổi bật; ảnh hưởng của văn hóa ngày càng rộng rãi và sâusắc Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đã trở thành chủ đề nóng hổi đượcquan tâm rộng rãi trên phạm vi toàn thế giới, các nước đều đề ra và thực thichiến lược phát triển văn hóa, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Tuynhiên, quá trình đó cũng sẽ là hệ lụy mà dân tộc này có thể bị hòa tan, haytrở thành cái bóng của dân tộc khác, tức là đánh mất bản thân mình và đánhmất sức mạnh vốn có của chính dân tộc mình

Việt Nam có nền văn hóa lâu đời và đậm đà bản sắc dân tộc, giàu tinhhoa và giá trị cổ truyền Quá trình hội nhập quốc tế đã tạo ra nhiều thuận lợi thúcđẩy sự phát triển của đất nước Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, sự hội nhập cũngchứa đựng những nguy cơ làm mất dần bản sắc văn hóa, phá vỡ những giá trịtruyền thống của dân tộc Không ít những sản phẩm văn hóa, những tư tưởng, lốisống ngoại lai đang có nguy cơ làm băng hoại những gì làm nên tinh hoa, cốtcách và bản lĩnh con người Việt Nam.

Hiện nay, đất nước đang đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiệnđại hóa, từng bước Đảng nhận thức rõ hơn vị trí, vai trò của văn hóa vàphát huy bản sắc văn hóa trong tiến trình phát triển Đảng chủ trương tiếptục xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, phát huy giátrị truyền thống tốt đẹp, đồng thời bổ sung những thiếu hụt trong hệ giá trịcủa mình Nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng về phát huy bản sắc văn hóadân tộc có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn, góp phần khắc phục nhữngnhận thức sai lệch về vai trò, vị trí của bản sắc văn hóa trong sự phát triểncủa đất nước, bảo đảm nền văn hóa Việt Nam “hòa nhập” mà không “hòatan” theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Với lý do trên, tôi chọn đề tài “Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc từ năm 1996 đến năm 2006” làm luận văn

thạc sỹ Lịch sử, chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là chủ trương lớn trong xâydựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; có ýnghĩa to lớn trong tiến trình hợp tác, phát triển của dân tộc Việt Nam

Do đó đã thu hút nhiều cơ quan, các nhà khoa học quan tâm nghiêncứu Tiêu biểu là các công trình khoa học:

Nhóm các sách chuyên luận, chuyên khảo đã được xuất bản:

Trần Văn Giàu (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội; Hồ Sỹ Vịnh (chủ biên) (1993), Văn hóa

vì con người, Nxb Văn hóa, Hà Nội; Huy Cận (1994), “Suy nghĩ về bản sắc

văn hóa dân tộc”, Nxb Chính trị Quốc gia; Phạm Văn Đồng (1995), Văn hóa

và đổi mới, Nxb CTQG, Hà Nội; Nguyễn Dy Niên (1995), Các nhân tố văn hóa trong dự án phát triển kinh tế xã hội - Hội nhập quốc tế và giữ vững bản sắc, Nxb CTQG, Hà Nội; Trần Ngọc Thêm (1996), Tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh; Trà Vinh (1996), Tìm hiểu về bản sắc văn hóa dân tộc - Phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh CNH, HĐH, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội; Hoàng Vinh (1996), Một số vấn đề lý luận văn hóa thời kỳ đổi mới, Nxb CTQG, Hà Nội; Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên), Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc, Nxb CTQG, Hà Nội; GS.Lê Quang Thiêm (1998), Văn hóa với sự phát triển của xã hội Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Nxb CTQG, Hà Nội; Hồ Sỹ Vịnh (1999), Văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới, Nxb CTQG, Hà Nội; PGS.Viện sĩ Trần Ngọc Thêm (2001), “Tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt Nam”, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh; Phan Ngọc (2002), “Bản sắc văn hóa Việt Nam”, Nxb Văn học; Hồ Bá Thâm (2003), “Bản sắc văn hóa dân tộc”, Nxb Văn hóa Thông tin; Đỗ Thị Minh Thúy (chủ biên) (2004), xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc - Thành tựu và kinh nghiệm, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội; TS.Mai Thị Quý (2009), Toàn cầu hóa và vấn đề kế thừa một số giá trị truyền thống của dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

Các công trình khoa học trên tiếp cận ở nhiều chiều cạnh khác nhau,nhưng có điểm chung nhất là đều nhất quán khẳng định quan điểm, phương

hướng nhiệm vụ xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc củaĐảng, tập trung phân tích làm rõ khái niệm, bản chất, cấu trúc, chức năng, nộidung của văn hóa; làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa với phát triển kinh tế- xãhội, văn hóa với các vấn đề về chính trị, đạo đức, pháp luật phân tích làmnổi bật vai trò, giá trị của văn hóa, những yêu cầu đặt ra về phát triển văn hóatrong quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế Tuy vậy, các công trình nàychỉ dừng lại ở những vấn đề lớn, phạm vi rộng của lĩnh vực văn hóa, chưa đềcập trực diện, đầy đủ, chuyên sâu đến chủ trương và sự chỉ đạo của Đảngtrong lĩnh vực phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Song, đây là cơ sở, nguồn tưliệu trực tiếp để tác giả kế thừa, định hướng nội dung, sử dụng số liệu đểthuyết minh cho các luận điểm trong đề tài và phục vụ quá trình nghiên cứu

Nhóm các bài báo khoa học đăng trên các tạp chí:

Nguyễn Phú Trọng, “Định hướng xã hội chủ nghĩa là văn hóa”, Tạp chí Cộng sản, (Số 2),1995; Hồ Sỹ Vịnh, “Mấy ý kiến chung quanh vấn đề quản lý

và lãnh đạo văn hóa”, Tạp chí Cộng sản, (Số 4), 1995; Đỗ Huy, “Sự thay đổi

các chuẩn mực văn hóa khi nền kinh tế Việt Nam chuyển sang cơ chế thị

trường”, Tạp chí Triết học, (Số 3), 1995; Nguyễn Khoa Điềm, “Nghĩ về văn hóa và con người Việt Nam trước chặng đường mới”, Tạp chí Cộng sản,

(Tháng 4),1996; Lương Quỳnh Khuê, “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm

đà bản sắc văn hóa dân tộc”, Tạp chí Cộng sản, (Số 3), 1997; Vũ Khiêu,

“Nội sinh và ngoại sinh trong giao lưu văn hóa ngày nay”, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, (Số 2), 1998; Nguyễn Văn Huyên, “Toàn cầu hóa và một số vấn đề đặt ra đối với bản sắc văn hóa Việt Nam”, Tạp chí Cộng sản,

(Số18), 2001; Nguyễn Ngọc Quyến, “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và

vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc”, Tạp chí Triết học (Số11), 2004;

Đặng Hữu Toàn, “Toàn cầu hóa, “nguy cơ tha hóa” và vấn đề định hướng

giá trị văn hóa tinh thần”, Tạp chí Triết học (Số 5), 2006 Các bài viết đã

tập trung luận giải, làm rõ sự cần thiết phải xây dựng nền văn hóa ViệtNam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, khẳng định mục tiêu, tầm quan trọngcủa văn hóa trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc vì mục tiêu “dângiàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”

Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế đã đặt ra những yêu cầumới đối với sự phát triển đất nước Vì vậy, các tác giả cũng đã chỉ ranhững yêu cầu có tính nguyên tắc trong tiếp nhận có chọn lọc những giátrị, tinh hoa văn hóa thế giới, làm phong phú kho tàng văn hóa Việt Nam,nhưng vẫn giữ được bản sắc, cốt cách văn hóa Việt Đồng thời cũng nêunên những giá trị lệch chuẩn trong lĩnh vực văn hóa Đề xuất những giảipháp nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Trong đó, giải phápquan trọng hàng đầu là phải đứng vững trên lập trường của giai cấp côngnhân, kiên trì, sáng tạo trên nền tảng chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng HồChí Minh, phát huy cao độ bản chất văn hóa đích thực với những thuộctính cơ bản của nó Phát triển nền văn hóa của dân tộc phải gắn chặt vớiđiều kiện của đất nước và những giá trị cao đẹp của con người Việt Nam,theo con đường xã hội chủ nghĩa Vì vậy, các bài báo khoa học đã cungcấp cho tác giả những tư liệu quý, có giá trị khoa học, có thể sử dụng làmnguồn tài liệu nghiên cứu của đề tài

Nhóm các luận văn, luận án và đề tài khoa học tiêu biểu như:

Hoàng Văn Tuyến (1997), Kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Thái ở Tây Bắc hiện nay, luận văn thạc sĩ Triết học, Học viện Chính trị

quốc gia Hồ Chí Minh Đề tài đã đi vào khai thác những đặc điểm chung vềbản sắc văn hóa; văn hóa các dân tộc thiểu số; văn hóa của dân tộc Thái ởnước ta Tuy nhiên, mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu những giá trị văn hóa,phong tục tập quán của người Thái (nói chung), người Thái ở Tây Bắc (nóiriêng) nhằm giới thiệu về người Thái những nét đặc sắc - cái hay, cái đẹp của

văn hóa dân tộc Thái Công trình của tác giả cũng đề cập tới vấn đề bảo tồn,giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái, nhưng mới chỉ đề cập mộtcách chung chung mang tính định hướng, chưa đi sâu nghiên cứu một cách có

hệ thống dưới góc độ Lịch sử, chưa bàn nhiều tới vấn đề kế thừa và phát huybản sắc văn hóa dân tộc Thái ở Tây Bắc

Lê Văn Hòa (2003), Vấn đề giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số ở Gia Lai trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, Luận văn

thạc sĩ Triết học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Đề tài đã khẳngđịnh sự cần thiết phải giữ gìn và phát huy nền văn hóa nói chung và giá trịvăn hóa của các dân tộc thiểu số ở Gia Lai nói riêng trong điều kiện kinh tếthị trường, tác giả đã đưa ra được những giải pháp nhằm giữ gìn, phát huy giátrị văn hóa của các dân tộc thiểu số ở Gia lai Tuy nhiên, kết quả nghiên cứumới chỉ tập trung luận giải về lý luận, chưa đi sâu phân tích làm rõ nguyênnhân, thực trạng và vai trò lãnh đạo của Đảng đối với việc giữ gìn, phát huybản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số ở Gia Lai

Văn hóa và sự phát triển kinh tế- xã hội (1994), Chương trình KHCN

cấp Nhà nước KX -01-06, Hà Nội Công trình khoa học nghiên cứu về vănhóa và sự phát triển kinh tế- xã hội rất cơ bản và hệ thống, đã tập trungphân tích làm sáng tỏ vai trò của văn hóa, mối quan hệ giữa văn hóa vớicác lĩnh vực của đời sống xã hội Công trình khoa học đã thống kê,cung cấp một hệ thống số liệu khách quan, chính xác và đã đề xuấtnhững nhóm giải pháp cơ bản nhằm giải quyết mối quan hệ giữa vănhóa và phát triển kinh tế - xã hội trong những năm tiếp theo Tuy nhiên,phạm vi của công trình khoa học chỉ giới hạn giải quyết mối quan hệvăn hóa và sự phát triển kinh tế- xã hội Vì vậy, chưa nghiên cứu sâu vềchủ trương và sự chỉ đạo của Đảng đối với việc phát huy bản sắc vănhóa dân tộc Đây là nguồn tài liệu tham khảo để bổ sung, kiểm chứng

và đối chiếu những tài liệu mà tác giả sử dụng trong luận văn

Nhóm các tác giả nước ngoài nghiên cứu các vấn đề có liên quan:

Echác Dôn (1987), Giá trị cuộc sống và giá trị văn hóa, Nxb Giáo

khoa Mác - Lênin, Hà Nội (Trần Văn Tạo dịch); V.Khajus Uolter, “Tự

do- thị trường tự do về giá trị con người”, Tạp chí Thông tin khoa học xã hội, Số 4- 1994; Martin Wolf (1999), châu Á trong cơn lốc toàn cầu hóa: Vì một sự điều tiết ở cấp toàn cầu, Viện Thông tin khoa học xã hội; Samuen Hungtinhtơn (2003), Sự va chạm của các nền văn minh, Nxb Lao Động, Hà Nội; Bjaznova (2005), Toàn cầu hóa các giá trị dân tộc,

Tài liệu phục vụ nghiên cứu của Viện Thông tin Khoa học xã hội, số TN2005- 37 Điều đáng chú ý là một số nhà nghiên cứu độc lập nướcngoài, đã phân tích quá trình phát triển của xã hội phương Tây hiện đại

và nhận định “cần tiến hành cuộc cách mạng tinh thần”, chỉ ra thực trạngchênh lệch quá xa không chỉ ở các nước nghèo, chậm và đang phát triển

mà còn diễn ra ở các nước phát triển Đó là tình trạng áp bức bóc lột, bấtcông, phân hóa giàu nghèo, tàn phá, hủy hoại môi trường Vì vậy, cáctác giả đã đề xuất những giải pháp cần xây dựng xã hội hài hòa hơn, rờikhỏi “xã hội tiêu dùng” để chuyển sang “xã hội có ý nghĩa hơn”, đó lànhu cầu có tính văn hóa sâu sắc, đích thực đang nảy sinh trong tâm lý xãhội của các nước phương Tây Vì vậy, các tác giả nhận định: Xét về mặtvăn hóa, mô hình xã hội tư bản chủ nghĩa tất yếu phải nhường chỗ chomột mô hình xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa Đây là nguồn tài liệutham khảo, tác giả có thể sử dụng trong quá trình nghiên cứu

Nhìn chung, các công trình khoa học trên đều có đề cập đến lĩnh vực

văn hóa, xây dựng nền văn hóa nói chung và nền văn hóa Việt Nam tiêntiến đậm đà bản sắc dân tộc theo định hướng xã hội chủ nghĩa nói riêng.Nhưng, dưới góc độ Lịch sử Đảng, chưa có một công trình khoa học nàotrình bày một cách có hệ thống về chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng phát

huy bản sắc văn hóa dân tộc trong những năm 1996 - 2006 Tuy nhiên, Tácgiả có thể kế thừa những thành tựu nghiên cứu của những công trình trêntrong việc thực hiện luận văn của mình.

3 Mục đích, nhiệm vụ

* Mục đích:

Làm sáng tỏ quá trình Đảng lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

từ năm 1996 đến năm 2006, đánh giá thành tựu, hạn chế, làm rõ nguyên nhân,rút ra kinh nghiệm để vận dụng trong thời kỳ mới

*Nhiệm vụ:

Luận giải yêu cầu khách quan Đảng lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa

dân tộc từ năm 1996 đến năm 2006

Làm rõ chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng phát huy bản sắc văn hóadân tộc từ năm 1996 đến năm 2006

Đánh giá thành tựu, hạn chế, làm rõ nguyên nhân và rút ra kinh nghiệm từ quátrình Đảng lãnh đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc từ năm 1996 đến năm 2006

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

Hoạt động lãnh đạo của Đảng về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

* Phạm vi nghiên cứu:

Về nội dung: Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc có nội hàm rất rộng, luận

văn chỉ tập trung nghiên cứu quan điểm, chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng vềphát huy bản sắc văn hóa dân tộc ở một số nội dung: Lòng yêu nước, ý chí tựcường dân tộc; tinh thần đoàn kết, ý thức gắn kết cộng đồng cá nhân - gia đình

- làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, cần cù, sáng tạo trong lao động

Về không gian: Quốc gia Việt Nam

Về thời gian: từ năm 1996 đến năm 2006 Tuy nhiên, để đạt được mục

đích nghiên cứu, luận văn còn đề cập đến một số vấn đề liên quan đến bản sắcvăn hóa dân tộc trước và sau mốc thời gian trên

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận:

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng về văn hóa và pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

*Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng chủ yếu phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc

và kết hợp hai phương pháp đó, đồng thời còn sử dụng các phương phápkhác: Phương pháp phân tích, tổng hợp, tổng kết thực tiễn, so sánh,thống kê …để làm sáng tỏ những nội dung cụ thể

6 Ý nghĩa của luận văn

Luận văn hệ thống hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về lãnhđạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc từ năm 1996 đến năm 2006

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần vào việc tổng kết quá trìnhĐảng lãnh đạo xây dựng và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ đổi mới.Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo phục vụ cho việc nghiên cứu,giảng dạy Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, giáo dục truyền thống ở các họcviện, nhà trường trong và ngoài Quân đội

7 Kết cấu của luận văn

Gồm: Mở đầu, 2 chương (5 tiết), kết luận, danh mục tài liệu thamkhảo và phụ lục

Chương 1 YÊU CẦU KHÁCH QUAN VÀ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG VỀ PHÁT HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG NHỮNG NĂM 1996-

2006 1.1 Yêu cầu khách quan phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 - 2006)

1.1.1 Tầm quan trọng của phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Quan niệm về bản sắc văn hóa dân tộc

“Bản sắc” theo nghĩa ban đầu, “bản của một sự vật” là cái gốc, cái cănbản, cái cốt lõi, cái hạt nhân của sự vật, còn “sắc của một sự vật” là cái biểu hiệnbên ngoài của sự vật đó Bản sắc của một đối tượng, sự vật nào đó cần được hiểu

là tập hợp những đặc điểm cơ bản của sự vật ấy mà qua đó cho ta biết được sựgiống nhau và khác nhau giữa sự vật ấy với sự vật khác trong thế giới

Dân tộc thường được hiểu theo hai nghĩa là dân tộc quốc gia (Nation) vàtộc người (Ethnic) Khi nói đến bản sắc dân tộc thì khái niệm dân tộc đượchiểu theo nghĩa là dân tộc quốc gia Dân tộc nào cũng có bản sắc của mình

Có quan điểm cho rằng bản sắc dân tộc là tổng thể những tính chất, tính cách,đường nét, màu sắc biểu hiện ở một dân tộc trong lịch sử tồn tại và phát triển,giúp cho dân tộc đó giữ vững được tính duy nhất, tính thống nhất, tính nhấtquán trong quá trình phát triển Nhưng cũng có quan điểm khác lại coi bản sắcdân tộc là một phạm trù rộng, bao quát một cách uyển chuyển, linh hoạt nhiềuđặc điểm của một dân tộc để tạo nên bộ mặt, hình dáng, cốt cách của dân tộc

ấy không đồng nhất với các dân tộc khác trong khu vực và thế giới

Theo quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam:

Bản sắc dân tộc của văn hóa Việt Nam bao gồm những giá trị bềnvững, những tinh hoa được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấutranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn; lòng tựtôn, tự cường dân tộc; tinh thần cộng đồng gắn kết cá nhân- gia đình-

làng xã- Tổ quốc; lòng nhân ái bao dung, trọng nghĩa tình đạo lý; đứctính cần cù sáng tạo trong lao động; là đức hy sinh cao thượng tất cả vìđộc lập dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân; là sự tế nhị trong cư xử, tínhgiản dị trong lối sống [15, tr.10,11]

Bản sắc văn hóa có thể hiểu là cái cốt lõi, nội dung, bản chất của mộtnền văn hóa cụ thể nào đó, là những nét văn hóa riêng có của nền văn hóa mộtdân tộc Những nét riêng ấy thường được biểu hiện qua các giá trị văn hóa vậtchất và tinh thần, vật thể và phi vật thể Các giá trị văn hóa này ra đời gắn vớichính điều kiện môi sinh mà dân tộc ấy thích nghi và phát triển qua các giaiđoạn phát triển khác nhau của một dân tộc Những giá trị văn hóa ấy, cho dù

có trải qua những thăng trầm, biến cố của lịch sử, nó không những không mất

đi, mà cùng với thời gian, nó còn tiếp nhận những cái hay, cái đẹp, cái phùhợp của văn hóa các dân tộc khác làm phong phú, đặc sắc hơn cho văn hóadân tộc mình Bản sắc văn hóa là một “sức mạnh” nội tại của dân tộc Nó làhạt nhân năng động nhất trong toàn bộ tinh thần sáng tạo truyền từ đời nàyqua đời khác, là các giá trị tiêu biểu, bền vững, phản ánh sức sống của từngdân tộc, nó thể hiện tập trung ở truyền thống văn hóa Vì vậy, văn hóa khôngđược “rèn đúc” trong lòng dân tộc để có bản lĩnh, trở thành sức mạnh tiềmtàng bền vững thì bản sắc dân tộc của văn hóa sẽ mờ phai Ngược lại, nếu vănhóa tự mình làm mất đi những màu sắc riêng biệt, độc đáo của mình, sẽ làmvơi chất keo gắn kết tạo thành sức mạnh bản lĩnh của văn hóa

Bản sắc văn hóa còn là mối liên hệ thường xuyên, có định hướng của cáiriêng (văn hóa dân tộc) và cái chung (văn hóa nhân loại) Mỗi dân tộc trongquá trình giao lưu văn hóa, sẽ cống hiến những gì đặc sắc của mình vào khotàng văn hóa chung Đồng thời tiếp nhận có lựa chọn, nhào nặn thành giátrị của mình, tạo ra sự khác biệt trong cái đồng nhất, đó chính là bản sắcvăn hóa của một dân tộc Bản sắc dân tộc gắn liền với văn hóa và thường

được biểu hiện thông qua văn hóa Vì vậy, có thể coi bản sắc dân tộc củavăn hóa hoặc bản sắc văn hóa dân tộc Bản sắc chính là văn hóa, songkhông phải bất cứ yếu tố văn hóa nào cũng được xếp vào bản sắc Người

ta chỉ coi những yếu tố văn hóa nào giúp phân biệt một cộng đồng vănhóa này với một cộng đồng văn hóa khác là bản sắc

Nguồn gốc tạo thành bản sắc văn hóa dân tộc do nhiều yếu tố như:hoàn cảnh địa lý, nguồn gốc chủng tộc, đặc trưng tâm lý, phương thứchoạt động kinh tế Như vậy, bản sắc văn hóa dân tộc không thể khôngxuất phát từ những yếu tố tạo thành dân tộc Vì thế, hiểu khái niệm bảnsắc văn hóa dân tộc phải hiểu theo khái niệm phát triển, khái niệm mở

Nó không chỉ là hình thức mà còn là nội dung đời sống cộng đồng, gắnvới bản lĩnh của các thế hệ dân tộc đó

Ở Việt Nam, văn hóa truyền thống các dân tộc bao gồm nhiều loại hình,nhiều tầng, nhiều lớp, nhiều sắc màu, nhiều mức độ và quy mô khác nhau,tạo nên giá trị to lớn là nền tảng bền vững của bản sắc dân tộc Vì vậy, bảnsắc dân tộc cũng có thể được hiểu là bản sắc văn hóa của dân tộc nếu nhưvăn hóa được hiểu theo nghĩa là: “Ở đâu có con người là ở đó có văn hóa, ởđâu có hoạt động của con người là có nhân tố văn hóa hiện đại, biểu hiệnhoặc tiềm ẩn bản sắc dân tộc” [87, tr.291]

Quan niệm về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Thông thường khi nói đến “phát huy” nhiều người thường không gắnvới “giữ gìn” và cho rằng “giữ gìn” là bảo toàn cái gì đã có, “phát huy” là làmcho một cái gì đó tốt hơn Thực ra, “phát huy” bao hàm cả “giữ gìn” Phát huybản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là phát huy những đặc điểm tích cực,những giá trị tốt đẹp của bản sắc văn hóa dân tộc, khắc phục và loại bỏ nhữngđặc điểm tiêu cực (không còn phù hợp) trong bản sắc văn hóa đó, đồng thời

bổ sung những đặc điểm mới, tiến bộ, phù hợp làm cho bản sắc văn hóa dântộc Việt Nam ngày càng phát triển, phong phú và tốt đẹp hơn.

Quá trình xây dựng và phát triển đất nước, phát huy bản sắc văn hóa dântộc phải kết hợp với mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cáihay, cái tiến bộ của các dân tộc khác Đồng thời, phải đi liền với chống lạchậu, lỗi thời trong phong tục, tập quán, lề thói cũ Phát huy bản sắc văn hóadân tộc Việt Nam, chính là cách thức góp phần đưa đất nước ta phát triển vàhội nhập một cách nhanh chóng và vững chắc

Vị trí, vai trò của phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Bản sắc văn hóa dân tộc vừa khắc họa chân dung dân tộc, vừa tạo nênnhững yếu tố nội lực quan trọng thúc đẩy dân tộc phát triển Đánh mất “chândung ”của dân tộc tức là từ bỏ bản thân mình, lệ thuộc vào thế giới bên ngoài.Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam sẽ góp phần khẳng định nền độclập, tự chủ đích thực của dân tộc, là điều kiện góp phần đảm bảo cho dân tộcViệt Nam hội nhập, hợp tác và phát triển

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nhằm để củng cố và phát triển ý thứcdân tộc, nâng cao lòng tự hào về truyền thống của dân tộc Giúp cho thế hệ trẻhiểu được lịch sử, truyền thống dân tộc, khơi dậy niềm tin, xây dựng bảnlĩnh sống, đứng vững trước cám dỗ, những tác động tiêu cực từ bênngoài, phát huy mọi tiềm năng về thể lực, trí lực và nhân cách của conngười Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là cơ sở, điều kiện cần thiết đểkhẳng định nguồn lực nội sinh, tạo lập những bước đi thích hợp, khaithác và phát huy có hiệu quả các nguồn lực của đất nước trong sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc vừa làmục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước Vì vậy, cần phát huy

bản sắc văn hóa dân tộc một cách sáng tạo, linh hoạt, phải kết tinh lại và nânglên tầm cao mới những đặc điểm tích cực của dân tộc và thế giới, trên cơ sở tạolập bước đi thích hợp, khai thác và phát huy có hiệu quả nguồn nội sinh nhằmphục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

1.1.2 Thực trạng phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trước năm 1996

* Thành tựu

Thứ nhất, về phát huy lòng yêu nước, ý chí tự cường dân tộc

Lòng yêu nước là một trong những giá trị cao đẹp nhất của con ngườiViệt Nam, nó thấm sâu vào máu thịt của dân tộc ta.Tinh thần yêu nước, ý chí

tự cường dân tộc đã trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng được biểu hiện rấtsinh động và cụ thể trong phong tục, tập quán, lối sống của dân tộc Đó làtình yêu quê hương, làng xóm, yêu thương con người Việt Nam và nó đượckết tinh ở tình cảm đạo đức “trung với nước, hiếu với dân” tất cả vì độc lập,

tự do của Tổ quốc, thà hy sinh tất cả chứ không chịu làm nô lệ Chủ Tịch HồChí Minh đã từng khẳng định: “Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâmlăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh

mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũbán nước và lũ cướp nước” [49, tr.171]

Khi chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, Việt Nam rơi vàotình thế vô cùng khó khăn Nhưng một lần nữa, nhân dân Việt Nam đã thểhiện bản lĩnh của mình, kế thừa và phát huy truyền thống yêu nước tronghoàn cảnh mới, quyết tâm giữ vững độc lập dân tộc, kiên định lập trường xãhội chủ nghĩa, dám nghĩ, dám làm, phát huy sức mạnh nội lực, tranh thủ ngoạilực, từng bước vượt qua khó khăn, thử thách, đưa đất nước thoát khỏi khủnghoảng và bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Thứ hai, về phát huy tinh thần đoàn kết, ý thức gắn kết cộng đồng cá

nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc

Phát huy tinh thần đoàn kết là sự đồng tâm, hợp sức của tất cả mọingười Việt Nam vì lợi ích chung của dân tộc, vì độc lập dân tộc, dân chủ vàtiến bộ xã hội Ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng - nướcđược nhân dân ta kế thừa và phát huy trong xây dựng tư tưởng, đạo đức, lốisống mới Đại đa số các tầng lớp nhân dân vẫn vì lợi ích chung, biết đặt lợiích cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân Hàng loạt các cuộc vận động, cácphong trào thi đua yêu nước, các hoạt động từ thiện như: “lá lành đùm lárách”, “giúp người gặp lũ lụt, thiên tai”, “hiến máu nhân đạo”, “vòng taynhân ái”, “ánh sáng văn hóa hè”, “mang ánh sáng cho người mù” đã đượcnhân dân đồng tình ủng hộ Thông qua các hoạt động này, đã xuất hiện nhiềutấm gương sáng, con người mới, lối sống mới đáng trân trọng Ở những làngquê, tính cộng đồng, tình làng, nghĩa xóm vẫn được duy trì bền chặt Hàngxóm láng giềng chia sẻ với nhau những niềm vui trong lễ hội, cưới hỏi, sinhnhật, tân gia, mừng thọ; và chia sẻ cùng nhau những nỗi buồn hay bất hạnhcủa cuộc đời: ma tang, hỏa hoạn, bệnh tật

Thứ ba, về phát huy giá trị nhân ái, khoan dung, cần cù, sáng tạo

sự chiến thắng của chính nghĩa, sẵn sàng cưu mang những người gặp hoạnnạn, khó khăn, bất hạnh đã được các tầng lớp nhân dân phát huy trong thời

kỳ mới Từ thiếu nhi đến cụ già, từ học sinh tiểu học đến sinh viên, từ nhân

viên bình thường đến cán bộ cao cấp biết chia sẻ, bao dung, độ lượng vớinhau Tất cả họ đều hăng hái góp sức mình vào phong trào có ý nghĩa sâusắc: “Uống nước nhớ nguồn”, “Áo lụa tặng bà”, “Tấm chăn tình nghĩa ấmlòng mẹ”, “Gây quỹ vì người nghèo”, “Vòng tay nhân ái”

Cần cù là phẩm chất đáng quí của con người Việt Nam và giá trị đó đãđược phát huy trong thời kỳ mới Trong lao động sản xuất, kinh doanh,người người thi đua làm ăn, không ngại khó khăn, nhằm tăng thêm thu nhập,tích lũy tiền của, xây dựng cuộc sống ổn định Ngay cả những cán bộ, côngnhân viên chức nhà nước, ngoài giờ làm việc ở cơ quan, họ tranh thủ làmkinh tế phụ, mở thêm dịch vụ để tăng thu nhập cho gia đình, ngoài nguồnlương chính Trong học tập hay lao động trí óc nói chung cũng có không ítngười miệt mài nghiên cứu, làm việc tận tụy, học hành nghiêm túc, cầu tiến

bộ nhằm tích lũy kiến thức đảm đương công việc trong thời đại mới Ở nướcngoài, người Việt Nam rất chăm chỉ, siêng năng, cần cù học tập Nhiều cánhân đạt kết quả cao trong quá trình học tập, được các nước đánh giá cao

Đã có nhiều người Việt Nam trở thành những nhà khoa học tầm cỡ thế giới,nhiều bạn trẻ đỗ đầu trong các kỳ thi hoặc xếp loại học tập xuất sắc Trongcuộc sống đời thường nhiều người ý thức được giá trị của đồng tiền, họ chitiêu tiết kiệm, không lãng phí để góp phần bảo đảm cuộc sống Trong xâydựng và bảo vệ Tổ quốc, nhiều thanh niên đã ý thức được trách nhiệm củamình, vừa lao động sản xuất, vừa ra sức luyện tập chuyên môn, canh giữ đấttrời nơi biên cương, hải đảo xa xôi cho Tổ quốc được bình yên

Nguyên nhân của thành tựu

Một là, dân tộc Việt Nam có truyền thống văn hóa lâu đời, có sự cố kết

cộng đồng dân tộc chặt chẽ, có ý thức tự tôn dân tộc cao.Với truyền thống

“văn minh lúa nước” của dân tộc, được hình thành và phát triển trải qua hàngngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, tạo nên sự gắn bó, cố kết cộng đồng

chặt chẽ với nhau rất tự nhiên, cùng nhau đắp đê ngăn lũ, ngăn sông, lấn biển, trịthủy, chiến thắng thiên tai nhằm phát triển nông nghiệp Đoàn kết gắn bóchống giặc ngoại xâm, làm nên những chiến công hiển hách, những kỳ tíchlịch sử để bảo vệ nền độc lập dân tộc, đưa đất nước phát triển Sự cố kết cộngđồng các dân tộc Việt Nam trên cơ sở lợi ích và địa lý, lịch sử đã tạo nên những

tư tưởng, tình cảm, phong tục, tập quán, lối sống của mỗi con người Việt Nam

và cả dân tộc, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên truyền thống,bản sắc “rất Việt Nam” Trong đó, truyền thống yêu nước là những tư tưởng,tình cảm cao quí nhất, thiêng liêng nhất, cội nguồn của trí tuệ và sáng tạo,lòng dũng cảm của con người Việt Nam, đó cũng chính là “nền tảng”, chuẩnmực đạo đức của dân tộc ta Truyền thống đó là nguồn sức mạnh tinh thần tolớn, cổ vũ và động viên con người Việt Nam vươn lên trong sự nghiệp giảiphóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Hai là, có sự tham gia tích cực của nhân dân và những nỗ lực to lớn của

các lực lượng hoạt động trên lĩnh vực phát huy bản sắc văn hóa

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc- những giá trị truyền thống tốt đẹp củadân tộc Việt Nam là trách nhiệm và quyền lợi của mọi cấp, mọi ngành, mọingười và của toàn xã hội, của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng,quản lý của Nhà nước Trong đó, sự tham gia tích cực đóng góp công sức, tiềncủa, trí tuệ và trách nhiệm của mọi công dân, của lực lượng chuyên trách là yếu

tố quan trọng, bảo đảm giá trị bản sắc dân tộc phát triển mạnh mẽ và bền vững.Nhờ có sự chỉ đạo thống nhất, đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, nhậnthức của mọi công dân và lực lượng chuyên trách về chủ trương, lợi ích,quyền lợi đối đất nước ngày càng đầy đủ hơn, tích cực hưởng ứng, thamgia các hoạt động, phong trào do Đảng, Nhà nước và các địa phương phátđộng, tự nguyện rèn luyện, sống có trách nhiệm, nghĩa tình đây cũng là

hệ quả của phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong những năm qua

Ba là, Đảng, Nhà nước có định hướng đúng đắn và từng bước hoàn

thiện cơ chế, chính sách về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Với cách nhìn toàn diện về giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Đảng,Nhà nước đã xác định rõ mối quan hệ giữa phát huy bản sắc văn hóadân tộc với phát triển kinh tế, xã hội; thấy được vai trò, nguồn lực nộisinh của bản sắc dân tộc đối với sự phát triển đất nước Vì vậy, quátrình xây dựng, phát triển đất nước, cũng chính là quá trình Đảng, Nhànước xác định, bổ sung và từng bước hoàn thiện chủ trương, chínhsách về phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam, đáp ứng yêu cầu đòi hỏicủa thực tiễn đất nước đặt ra

* Hạn chế

Thứ nhất, tình trạng suy thoái về đạo đức, lối sống vẫn gia tăng và chưa

có giải pháp hữu hiệu để ngăn chặn

Sự suy thoái về đạo đức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán

bộ, đảng viên, trong đó có cả cán bộ có chức, có quyền Nạn thamnhũng, dùng tiền của Nhà nước tiêu xài phung phí, ăn chơi sa đọakhông được ngăn chặn có hiệu quả Hiện tượng quan liêu, cửa quyền,sách nhiễu nhân dân, kèn cựa địa vị, cục bộ, địa phương, bè phái, mấtđoàn kết khá phổ biến Những tệ nạn đó gây sự bất bình của nhân dân,làm tổn thương uy tín của Đảng, của Nhà nước [15, tr.47]

Thứ hai, “tệ sùng bái nước ngoài, coi thường giá trị văn hóa dân tộc,

chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ” [15, tr.46] Biểu hiện rõ nétnhất của lối sống đó là xu hướng coi thường giá trị văn hóa truyền thống,phủ nhận truyền thống dân tộc, đồng thời đề cao “quá mức” các giá trị mà

họ cho là “mới”, là “hiện đại” Đặc biệt, trước sự ảnh hưởng của lối sốngphương Tây, nhiều người mà chủ yếu là thanh niên đã xa rời lý tưởng và đạođức cách mạng, xa rời các giá trị văn hóa dân tộc, đề cao tư tưởng thực

dụng, cá nhân chủ nghĩa, bất chấp đạo lý, pháp lý để tạo ra cuộc sống hoàntoàn mới theo kiểu phương Tây Họ tuyên truyền văn hóa, lối sống phươngTây và cho đó là “mô hình chuẩn” để qui chiếu mọi sự đánh giá và so sánhvới các nền văn hóa, lối sống khác Ai không theo “mô hình chuẩn” đó là lỗithời, lạc hậu và bị xem là “nhà quê” Họ thích nhạc jazz, nhạc Rock khôngthích nghe dân ca, nhạc truyền thống của dân tộc; họ thích chạy theo các mốtthời trang kiểu Tây, hở hang, khêu gợi không phù hợp với thẩm mỹ truyềnthống dân tộc Mặt khác, xu hướng bảo thủ, phục cổ trong xây dựng đạo đức,lối sống do ảnh hưởng của nền văn minh nông nghiệp đến lối sống của conngười Việt Nam như chủ nghĩa tình cảm, chủ nghĩa kinh nghiệm, chủ nghĩabình quân, chủ nghĩa quan liêu, gia trưởng lối sống tùy tiện, thói quen manhmún, tản mạn, được chăng hay chớ, tính kỷ luật yếu, xem thường pháp luật,khả năng hợp tác trong công việc yếu đó là những “rào cản” lớn nhất trongxây dựng đạo đức, lối sống mới.

Thứ ba, cơ chế chính sách còn nhiều thiếu xót, chậm được ban hành,

công tác quản lý về bản sắc văn hóa có mặt còn buông lỏng Các cấp, cácngành ở nhiều địa phương ít quan tâm đến việc tôn tạo, giữ gìn các di sản vănhóa dân tộc, để nhiều di tích lịch sử bị xuống cấp nghiêm trọng, việc quản lýcác hoạt động văn hóa như: lễ hội, tham quan, du lịch còn nhiều lúng túng,hiệu quả thấp Tình trạng mê tín dị đoan trong nhân dân phát triển tràn lan,nhiều phong tục, tập quán lạc hậu ở các địa phương, nhất là vùng đồng bàodân tộc thiểu số như: cúng ma, tảo hôn chưa được đẩy lùi

Nguyên nhân của hạn chế

Một là, nhận thức của Đảng về vị trí, vai trò phát huy bản sắc văn

hóa dân tộc còn hạn chế “Trong khi tập trung sức vào nhiệm vụ kinh tế,Đảng chưa lường hết những tác động tiêu cực nói trên, từ đó chưa đặtđúng vị trí của văn hóa” [15, tr.52] còn thiếu những biện pháp cần thiết

trên cả hai mặt “xây” và “chống”; chưa có chiến lược về phát triển bảnsắc văn hóa cùng với các lĩnh vực khác; công tác nghiên cứu, tổng kết lýluận về những giá trị truyền thống, mối quan hệ giữa truyền thống và hiệnđại về bản sắc văn hóa dân tộc còn hạn chế.

Hai là, nội dung, hình thức giáo dục về phát huy bản sắc văn hóa

trong sinh hoạt đảng và các đoàn thể còn hạn chế; việc xử lý những thànhphần thoái hóa, biến chất trong bộ máy Nhà nước chưa nghiêm Công tácquản lý còn có những biểu hiện buông lỏng, né tránh; cơ chế, chính sáchchưa phù hợp để khai thác tối đa nội lực của nhân dân; đầu tư ngân sách đểđào tạo, bồi dưỡng, sử dụng, đãi ngộ cho cán bộ nghiên cứu, hoạt động,bảo tồn, phát huy di sản văn hóa còn thấp

Ba là, sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên xô đã tác động

đến tư tưởng, tình cảm đối với cán bộ, đảng viên và nhân dân, đã tạo nên cơnchấn động chính trị dữ dội, tác động mạnh mẽ đến niềm tin vào lý tưởng xã hội

chủ nghĩa trên toàn thế giới, làm nảy sinh chủ nghĩa hoài nghi với nhiều hình

thức khác nhau Những vấn đề đó có tác động, ảnh hưởng xấu đến tâm tư, tìnhcảm, lối sống và ý thức của một số người dân Việt Nam, nhất là thế hệ trẻ Cácthế lực thù địch ra sức chống phá các nước xã hội chủ nghĩa còn lại bằng âmmưu “diễn biến hòa bình”, chúng coi lĩnh vực bản sắc văn hóa là mũi đột phá,

“là cái cầu để dẫn vào trận địa tư tưởng”, hướng Việt Nam theo con đường tưbản chủ nghĩa; phủ định chủ nghĩa xã hội và phê phán sự lựa chọn con đường

đi lên chủ nghĩa xã hội; phản bác, phủ định chủ nghĩa Mác-Lênin, cho rằng sựsụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Đông Âu và Liên Xô là sự sụp đổ của học thuyếtMác-Lênin Chúng xuyên tạc, truyền bá các quan điểm sai trái, làm rối loạn tưtưởng, khủng hoảng niềm tin, coi đây là mũi thọc sâu, tạo ra sự chống đối nội bộ

xã hội từ bên trong Thông qua các tổ chức phi chính phủ, qua các hình thức giaolưu, hợp tác về văn hóa để thâm nhập, thu thập tin tức, làm chuyển hóa tư tưởng,

chính trị của cán bộ, cài cắm, móc nối với những đối tượng bất mãn, cơ hội chínhtrị để thực hiện mục đích làm phai nhạt bản sắc văn hóa Việt.

Bốn là, sự tác động mặt trái của cơ chế thị trường đã có những tác động tiêu

cực đến mọi lĩnh vực của đời sống, xã hội Không ít trường hợp vì đồng tiền vàdanh vị mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệ thầy trò, đồng chí, đồngnghiệp Buôn lậu, tham nhũng, ma túy, mại dâm, mê tín, dị đoan khá phổbiến, nhiều hủ tục lạc hậu phát triển tràn lan, nhất là trong việc cưới, việctang, lễ hội… Đó cũng là điều nhức nhối mà Hội nghị lần thứ tư Ban Chấphành Trung ương Đảng khóa VII đã chỉ ra: “lối sống chạy theo đồng tiền,những thị hiếu không lành mạnh, những hủ tục mê tín tăng nhanh, nhiều vănhóa phẩm độc hại lan tràn trên thị trường” [13, tr.52] Mặt khác, đất nướccòn nghèo, đời sống của nhân dân còn gặp nhiều khó khăn, nhưng nhu cầucủa nhân dân rất lớn, những điều kiện, phương tiện, vật chất bảo đảm đểphát huy bản sắc văn hóa Việt còn hạn chế Đây là những khó khăn rất lớnảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến phát huy bản sắc văn hóa dân tộcViệt Nam trong những năm qua

1.1.3 Thời kỳ mới và những yêu cầu đặt ra cần phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

* Đặc điểm của thời kỳ mới.

Cuối thế kỷ XX và những năm đầu của thế kỷ XXI, tình hình thế giới

và trong nước có nhiều biến động mau lẹ và khó lường Trên thế giới, cuộcđấu tranh giai cấp, dân tộc vẫn diễn ra gay gắt và phức tạp giữa chủ nghĩa tưbản với chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới Trên lĩnh vực văn hóa,đây là cuộc đấu tranh quyết liệt giữa văn hóa truyền thống với văn hóa hiệnđại, giữa giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của từng dân tộc với xu hướngphát triển văn hóa của nhân loại Đấu tranh giữa xây dựng nền văn hóa tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc với các luồng văn hóa phản động, lạc hậu, laicăng Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng đã tạo ra

cả những cơ hội và thách thức cho tất cả các quốc gia trên thế giới về pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc.

Đối với Việt Nam sau 10 năm đầu đổi mới, đất nước đã giành đượcnhững thành tựu to lớn bước đầu, đã ra khỏi khủng hoảng về kinh tế- xã hội;đời sống của nhân dân không ngừng được cải thiện; chính trị- xã hội ổn định;quốc phòng -an ninh được giữ vững và tăng cường; quan hệ ngoại giao được

mở rộng Đây là tiền đề cần thiết cho phép đất nước chuyển sang thời kỳ mới,công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế

* Yêu cầu phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Thứ nhất, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là yêu cầu khách quan của

công cuộc đổi mới, của quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế

Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế là xu thế khách quan, một mặt tạo ranhững điều kiện, cho ta những cơ hội để hội nhập quốc tế, thực hiện bước “đi tắtđón đầu”, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước Mặt khác, nó cũngchứa đựng những nguy cơ khó lường, đe dọa độc lập, tự chủ và sự phát triển đấtnước “Thời cơ lớn được tạo ra trước hết do những thành tựu của công cuộc đổimới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời cũng do sự tác động của nhiều xu thếtích cực trên thế giới” [21, tr.18] Vì vậy, tư tưởng cơ bản của Đảng ta về phát huybản sắc văn hóa dân tộc được khẳng định: Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế vàkhu vực theo tinh thần phát huy tối đa nội lực, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế,bảo đảm độc lập, tự chủ và định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích dân tộc, anninh quốc gia, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường

Thứ hai, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc để tận dụng những thuận lợi

và thời cơ lớn, tạo môi trường để Việt Nam hội nhập và phát triển Trongthời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát huy bản sắc văn hóa dântộc sẽ đóng vai trò là một nguồn nội lực to lớn góp phần thúc đẩy Việt Namhội nhập, phát triển và khẳng định vị thế của đất nước trên trường quốc tế

Toàn cầu hóa tạo ra hệ thống quan hệ quốc tế đan xen, làm gia tăng tínhtùy thuộc lẫn nhau giữa các dân tộc Chính trong môi trường liên kết, hợptác đó là điều kiện để nước ta phát huy truyền thống đoàn kết, tập hợp sứcmạnh của mình cho mục tiêu phát triển đất nước Việt Nam hùng cường.

Áp lực cạnh tranh và xu thế toàn cầu hóa, tư duy của con người Việt Namtrở nên linh hoạt hơn, năng động hơn trong các lĩnh vực Đặc biệt, với chủtrương khép lại quá khứ, hướng tới tương lai qua việc chúng ta hợp tác vớinhững nước trước đây từng xâm lược Việt Nam, đã khẳng định lòng nhân

ái, khoan dung của con người Việt Nam Đây là cơ hội rất lớn để chúng ta xemxét, đánh giá vai trò của bản sắc văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội, gắnkết chặt chẽ nhiệm vụ xây dựng và phát huy bản sắc văn hóa với nhiệm vụ pháttriển kinh tế và xây dựng Đảng, củng cố hệ thống chính trị, khai thác bản sắcvăn hóa như một động lực, như một nguồn lực để phát triển kinh tế - xã hội.Hội nhập kinh tế quốc tế tạo cơ hội để chuyển giao vốn, chuyển giao khoa học

kỹ thuật, công nghệ, chuyển giao kỹ năng, kinh nghiệm tổ chức và phát triểncác ngành công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa, thúc đẩy quá trình dân chủhóa về thông tin toàn cầu, kích thích năng lực sáng tạo, phát huy bản sắc vănhóa dân tộc Đồng thời, hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra cơ hội để mở rộng xuất,nhập khẩu văn hóa phẩm, mở rộng hợp tác quốc tế về văn hóa, góp phần nângcao trình độ dân trí, đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần ngày càng cao của nhândân, và giới thiệu các thành tựu bản sắc văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế.Hội nhập kinh tế quốc tế tác động vào tinh thần dân tộc, ý thức cộng đồng, kíchthích tinh thần dân tộc phát triển, thúc đẩy tinh thần cạnh tranh để nâng cao vịthế bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam trong khu vực và cộng đồng quốc tế

Thứ ba, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nhằm hạn chế những tác

động tiêu cực của kinh tế thị trường và văn hóa phi truyền thống đếntruyền thống và con người Việt Nam

Những khó khăn, thách thức nổi lên trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc

tế là sự tụt hậu về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc so với tốc độ phát triểncủa kinh tế và nguy cơ tạo ra sự chệch hướng về phát huy bản sắc văn hóa.Mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới là xây dựngnền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Mục tiêu này đang bị nhiều cảntrở do tính thương mại của hoạt động văn hóa đang diễn ra một cách xô bồ,hỗn loạn, không chỉ dừng lại ở suy thoái lối sống và đạo đức xã hội ở một bộphận không nhỏ cán bộ, đảng viên và nhân dân, mà còn có nguy cơ làm biếndạng cả mục tiêu, lý tưởng chính trị, vi phạm các nguyên tắc và chuẩn mựcxây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

Sự phân hoá xã hội trên lĩnh vực văn hóa diễn ra mạnh mẽ cùng vớiquá trình hội nhập kinh tế quốc tế Đời sống văn hóa ở vùng nông thôn,miền núi và của những nhóm xã hội nghèo so với các loại hình nghề nghiệp

có thu nhập cao khoảng cách ngày càng xa Sức cạnh tranh của bản sắc vănhóa dân tộc đối với các nền văn hóa trong khu vực và cộng đồng quốc tếyếu Trình độ về khoa học - công nghệ, giáo dục đào tạo, chỉ số về HDI củaViệt Nam rất thấp so với các nước trong khu vực và cộng đồng quốc tế Đây

là những khó khăn, thách thức rất lớn, tác động tiêu cực đến quá trình pháthuy bản sắc văn hóa dân tộc Mở cửa hợp tác để phát triển, để phát triển đòihỏi phải tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại làm giàu và phong phú cho vốnbản sắc văn hóa dân tộc Tuy nhiên, có một thực tế khó phủ nhận là quá trình

mở cửa, hội nhập chúng ta không chỉ đón “gió mát” và trong lành mà cònphải đương đầu với những cơn “gió độc” Vì vậy, để phát huy bản sắc vănhóa dân tộc trong quá trình hội nhập kinh tế, toàn cầu hóa cần phải chủ động,thích ứng, có chọn lọc, hạn chế thấp nhất những tác động tiêu cực để pháttriển đất nước Đại hội lần thứ VIII của Đảng khẳng định: “Mọi hoạt độngvăn hóa, văn nghệ phải nhằm xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến,đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức,

tâm hồn, tình cảm, lối sống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho sựphát triển xã hội” [14, tr.13, 110-111].

1.2 Chủ trương của Đảng về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 - 2006)

Kế thừa và phát huy các giá trị tinh thần, đạo đức và thẩm mỹ, các

di sản văn hóa, nghệ thuật của dân tộc Bảo tồn và tôn tạo các di tích lịch

sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh của đất nước Trong điều kiện kinh

tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm giữ gìn

và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, kế thừa và phát huy truyền thốngđạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Tiếp thu tinh hoa củacác dân tộc trên thế giới, làm giàu đẹp thêm nền văn hóa Việt Nam; đấutranh chống sự xâm nhập của các loại văn hóa độc hại, những khuynhhướng sùng bái, lai căng, mất gốc Khắc phục tâm lý sùng bái đồng tiền,bất chấp đạo lý, coi thường các giá trị nhân văn [14, tr.111]

Để cụ thể hóa đường lối do Đại hội VIII của Đảng về phát huy bản sắcvăn hóa dân tộc trong thời kỳ mới, phát huy những giá trị truyền thống tốtđẹp của dân tộc, phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Hộinghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tiếp tục chỉ rõ:

Phát huy chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc,

ý thức độc lập tự chủ, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủnghĩa, xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đàbản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm cho văn hóa

thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người,từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, vào mọilĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con người, tạo ra trên đất nước ta đời sốngtinh thần cao đẹp, trình độ dân trí cao, khoa học phát triển, phục vụ đắclực sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nướcmạnh, xã hội công bằng, văn minh, tiến bước vững chắc lên chủ nghĩa

xã hội [15, tr.54]

1.2.2 Quan điểm chỉ đạo

Để thực hiện phương hướng trên, cần quán triệt và thực hiện tốt cácquan điểm sau:

Thứ nhất, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải hướng con người Việt

Nam phát triển toàn diện, tạo động lực thúc đẩy kinh tế- xã hội phát triển.Xuất phát từ mục tiêu cao cả của chủ nghĩa xã hội là vì con người, vì sựphát triển toàn diện và hài hòa nhân cách con người, thấy rõ vai trò của nhân

tố con người- chủ thể mọi sáng tạo của đất nước, động lực thúc đẩy kinh

tế-xã hội phát triển Đảng ta xác định nhiệm vụ hàng đầu phát huy bản sắc vănhoá dân tộc là xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn mới có nhâncách, trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tâm hồn, trong sáng vềđạo đức, lối sống là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, đồngthời đó cũng là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội Hội nghị lần thứ năm BanChấp hành Trung ương Đảng khoá VIII (7/1998) chỉ rõ: Xây dựng con ngườiViệt Nam trong giai đoạn cách mạng mới phải có tinh thần yêu nước, tựcường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươnlên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giớitrong sự nghiệp đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội, đềcao tinh thần tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung, có lối sống lànhmạnh, nề nếp văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương

phép nước, quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trườngsinh thái Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo,năng xuất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội, thường xuyênhọc tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, năng lực thẩm mỹ và thể lực.

Thứ hai, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là sự nghiệp của toàn dân do

Trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, phát huy bản sắcvăn hóa dân tộc có vị trí hết sức quan trọng, nó tác động trực tiếp đến tưtưởng, đạo đức, nếp sống, lối sống của mỗi con người và cộng đồng dântộc Việt Nam, thu hút nhân dân vào các sinh hoạt văn hóa, xây dựng nếpsống và môi trường xã hội tiến bộ, lành mạnh, tạo sự phát triển hài hòa vềđời sống văn hóa với đời sống kinh tế, góp phần giữ vững an ninh chínhtrị, trật tự an toàn xã hội Làm cho giá trị bản sắc văn hóa thấm sâu vàotừng người, khu dân cư, từng gia đình, góp phần hoàn thiện những giá trịmới của người Việt Nam

Thứ ba, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải gắn kết với mở rộng giao

lưu quốc tế, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái tiến bộ trong văn hóa cácdân tộc khác

Bản sắc văn hóa dân tộc là những giá trị cốt lõi, mang tính ổn định, bềnvững của truyền thống dân tộc, nhưng không phải là nhất thành, bất biến.Trong điều kiện quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế chúng ta phải giữgìn, kế thừa, phát huy và đổi mới những giá trị bản sắc văn hóa, biến chúngthành sức mạnh đưa đất nước lên tầm cao mới, đủ sức nắm bắt những cơ hộimới do chính quá trình toàn cầu hóa đem lại Mặt khác, cần chủ động tiếp thu

có chọn lọc những cái hay, cái mới từ bên ngoài có lợi cho sự phát triển củađất nước và “lọc bỏ” những gì bất lợi, không phù hợp với truyền thống đạo lýcủa dân tộc, góp phần đưa nước ta thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu “Chủ độnghội nhập kinh tế quốc tế và khu vực theo tinh thần phát huy tối đa nội lực,nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, bảo đảm độc lập tự chủ và định hướng xãhội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích dân tộc, an ninh quốc gia, giữ gìn bản sắc vănhóa dân tộc, bảo vệ môi trường” [17, tr.37]

Thứ tư, phát huy bản sắc văn hóa là sự nghiệp cách mạng lâu dài, đòi hỏi

phải có ý chí cách mạng và sự kiên trì, thận trọng

Bản sắc văn hóa dân tộc được hình thành trong những điều kiện lịch

sử, địa lý, tự nhiên của một dân tộc, đó là “cái nôi” tạo nên những conngười của dân tộc đó với những lối sống, nếp sống, phong tục tập quán, ýchí, bản lĩnh và chính cái nôi đó đã tạo nên cho dân tộc một “căn cước”

để tự phân biệt với các dân tộc khác, trước hết là tự nhiên, sau đó là diệnmạo, tư cách, năng lực sáng tạo và phát triển Bản sắc văn hóa dân tộc là

sự hình thành, bồi đắp, tiếp thu những giá trị tinh hoa của nhiều thế hệ

Do vậy, sự thay đổi giá trị truyền thống, tiếp nhận những giá trị mới làquá trình “thích ứng” để phù hợp, phát triển, đòi hỏi phải trải qua nhiềuthời gian, cần có sự cố gắng, đồng thuận của mọi người và toàn xã hội.Quá trình phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải kiên trì, thận trọng, tiếnhành làm từng bước, kịp thời tổng kết, rút kinh nghiệm, để bổ sung vào

đường lối và chỉ đạo thực tiễn, tránh tư tưởng nóng vội hoặc bảo thủ, gópphần nâng cao hiệu quả phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong giai đoạncánh mạng hiện nay

1.2.3 Nhiệm vụ

Quán triệt, thực hiện phương hướng, quan điểm chỉ đạo phát huy bảnsắc văn hóa dân tộc, các văn kiện của Đảng xác định nhiệm vụ phát huybản sắc văn hóa dân tộc là:

Một là, phát huy những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam.

* Phát huy tinh thần yêu nước, tinh thần độc lập dân tộc và chủ nghĩa

xã hội, ý chí vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu của con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội là giá trị cao nhất trong hệ thống cácgiá trị tinh thần của dân tộc Việt Nam Trong thời kỳ đẩy mạnh côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, kế thừa và phát huy tinh thần yêu nước

là giữ lại những yếu tố cốt lõi của nó, những yếu tố bất biến trong các giaiđoạn lịch sử Đó chính là tư tưởng, tình cảm thể hiện lòng trung thành và

sự yêu thương gắn bó của con người đối với Tổ quốc, là ý chí và hành độngquyết tâm bảo vệ nền độc lập, tự do cho đất nước và hạnh phúc của nhândân, đem lại những điều tốt đẹp nhất cho đất nước, đặt quyền lợi quốc gialên trên lợi ích của cá nhân mình Đồng thời, từng bước loại bỏ những biểuhiện không còn phù hợp hoặc trái với giá trị này như chủ nghĩa dân tộc hẹphòi; thái độ thù hằn, không hợp tác với những quốc gia trước đây là kẻ thùcủa dân tộc mình; thái độ bảo thủ cho rằng tất cả những gì thuộc về dân tộcmình đều là tốt đẹp còn những gì thuộc về dân tộc khác đều thấp kém, từ

đó không chịu tiếp nhận bất cứ giá trị nào từ bên ngoài

Yêu nước không phải là cái gì xa vời, trìu tượng mà đó là tình cảmthực sự gần gũi Trong kháng chiến, từ những chiến sĩ ở ngoài mặt trậnđến công chức ở hậu phương, từ những phụ nữ khuyên chồng đi tòng

quân, mà mình xung phong giúp việc vận tải, cho đến các bà mẹ săn sócchiến sĩ, yêu thương bộ đội Từ những nữ công nhân, nông dân thi đuatăng gia sản xuất những cử chỉ cao quí đó, tuy khác nhau nơi làm việc,nhưng đều giống nhau là lòng yêu nước nồng nàn Nếu như trước đây,tinh thần yêu nước truyền thống lấy độc lập dân tộc là mục tiêu cao nhấtvới phương châm “tất cả cho tiền tuyến”, thì ngày nay, phát huy tinh thầnyêu nước là phải góp phần làm cho đất nước nhanh chóng thoát khỏi cảnhnước nghèo và kém phát triển, nhằm mang lại hạnh phúc cho nhân dân vì

“nếu nước độc lập mà dân không được hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lậpcũng chẳng có nghĩa lý gì” [46, tr.56]

Trong điều kiện hiện nay, phát huy tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xãhội, tinh thần tự hào dân tộc là làm tất cả những gì có thể đem lại những điềutốt đẹp nhất cho quê hương, đất nước trong đó có bản thân và gia đình mỗingười Hội nghị lần thứ 11, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX khẳngđịnh “Phát triển kinh tế là nhiệm vụ trung tâm” Do vậy, nội dung cơ bản nhất

để phát huy lòng yêu nước là tất cả mọi người dân phải đem hết tài năng, sứclực, trí tuệ và lòng nhiệt huyết của mình để góp phần thúc đẩy tăng trưởng vàphát triển kinh tế, làm cho đất nước “ngày càng giàu mạnh”, cải thiện và nângcao đời sống của nhân dân, đồng thời khẳng định vị thế của Việt Nam trêntrường quốc tế Nói cách khác, trung thành với mục tiêu dân giàu, nước mạnh,

xã hội công bằng, dân chủ, văn minh chính là phát huy tinh thần yêu nước,yêu chủ nghĩa xã hội, tinh thần tự hào dân tộc của mỗi giai tầng trong xã

hội Giá trị đó được biểu hiện cụ thể là: Đối với những người lao động trực tiếp, phát huy tinh thần yêu nước thể hiện trước hết ở tinh thần và trách

nhiệm trong công việc, đó là cần cù, sáng tạo, kỷ luật, tiết kiệm trong laođộng, không ngừng học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn, tay nghề, ápdụng tri thức khoa học, công nghệ tiên tiến đạt năng xuất lao động và hiệu

quả kinh tế cao, không ngừng tìm tòi, đề xuất sáng kiến mới Đối với tầng lớp thương nhân là sự sáng tạo, mạnh dạn, dám nghĩ, dám làm, tích cực

học hỏi, tích lũy kinh nghiệm trong quản lý kinh doanh, chủ động cải tiến,chuyển giao công nghệ hiện đại vào sản xuất nhằm nâng cao chất lượnghàng hóa, hạ giá thành sản phẩm, xây dựng thương hiệu có sức cạnh tranhcao trong nước và quốc tế Tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao

động và đem lại nguồn thu lớn cho ngân sách Nhà nước Đối với tầng lớp trí thức, cần phải đem những hiểu biết, những tri thức của mình để đáp ứng

yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Tập trung nghiên cứunhững vấn đề lý luận về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa góp phần tạo

cơ sở cho những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước Đối với những người làm công tác quản lý cần phải có đủ năng lực, trình độ, uy tín

và phẩm chất đạo đức của người lãnh đạo Đặc biệt, phải có bản lĩnh để

vượt qua những cám dỗ của đồng tiền Đối với thế hệ trẻ, phát huy tinh

thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội là sự mạnh dạn xông pha nơi trậntuyến kinh tế và tri thức, vượt qua những khó khăn thử thách để chiếm lĩnhnhững đỉnh cao mới với tinh thần “đừng hỏi Tổ quốc đã làm gì cho ta” mànên tự hỏi “ta đã làm gì cho Tổ quốc thân yêu”

*Phát huy tinh thần đoàn kết cộng đồng, ý thức tập thể, những giá trị truyền thống tốt đẹp trong lối sống, nếp sống, giữ gìn kỷ cương phép nước, qui ước của cộng đồng, ý thức bảo vệ môi trường sinh thái của con người Việt Nam Chống lại cái xấu, cái bảo thủ, trì trệ trong nếp nghĩ, cách làm; chống những hủ tục, thói quen lạc hậu, phản khoa học; chống kiểu làm ăn gian lận, bất chính

Xây dựng con người Việt Nam có phẩm chất đạo đức trong sáng, cólối sống lành mạnh, có tinh thần đoàn kết cao cả, có lòng nhân ái baodung, dũng cảm đấu tranh chống lại nạn tham nhũng, lãng phí, quan liêu

và các tệ nạn khác, bảo vệ công lý, bảo vệ sự trong sạch của Đảng, của bộmáy Nhà nước và toàn xã hội Tin tưởng tuyệt đối vào sự lãnh đạo củaĐảng, sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, tự giác chấp hành nghiêmchỉnh chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật Nhà nước Luôn có ýthức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tôn trọng, giữ gìn và phát huy nhữnggiá trị vật chất cũng như tinh thần mà dân tộc ta đã tạo dựng từ bao đờinay Mặt khác, phải thường xuyên nâng cao tinh thần cảnh giác, sẵn sàngđối phó và góp phần làm thất bại mọi âm mưu đen tối của các thế lực thùđịch Cần thực hiện tốt nghĩa vụ quân sự, sẵn sàng bảo vệ vững chắc vùngtrời, vùng biển thân yêu của Tổ quốc, góp phần thực hiện thắng lợi sựnghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vì một xã hội “dân giầu,nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh”.

* Phát huy đức tính cần cù, sáng tạo của con người Việt Nam trong lao động, sản xuất, học tập và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Cần cù, sáng tạo là đức tính phổ biến đối với mọi dân tộc trên thế giới

và đức tính này được biểu hiện rõ nét ở người dân Việt Nam Hình ảnh đầuđội, vai gánh, lưng cõng, tay nhanh nhẹn và khéo léo, chân chạy như bay nói lên đức tính cần cù lao động của con người Việt Nam Nếu không cần cù,sáng tạo, với bao nhọc nhằn, vất vả thì dân tộc Việt Nam qua bao thế hệ làmsao vượt qua được sự khắc nghiệt của thiên nhiên và không thể tạo dựng nênmột nền văn hóa nông nghiệp lúa nước Những câu chuyện thần thoại, cổ tích(Sơn Tinh- Thủy Tinh, Mỵ Châu- Trọng Thủy, Bánh chưng, bánh dày ) đãphần nào cho thấy đức tính cần cù của ông cha ta

Ngày nay, phát huy tính cần cù, sáng tạo của người dân Việt Nam làkhông ngừng trau dồi, rèn luyện, học tập, lao động để nâng cao sự hiểu biết,trình độ chuyên môn, nâng cao tay nghề đáp ứng yêu cầu của thời kỳ pháttriển mới Thành tựu đạt được trong những năm qua trên mọi phương diện

(chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng- an ninh, đối ngoại) có dấu ấnsâu sắc của đức tính cần cù, sáng tạo Nhờ phát huy tốt những đức tính nàytrong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa mà nhân dân ta đã và đang tạolập cho mình suy nghĩ riêng, cách làm mới để vượt qua mọi thách thức, đạttới những hiệu quả, mục tiêu cao nhất.

Hai là, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của các dân tộc trong

cộng đồng dân tộc Việt Nam

Di sản văn hóa là tài sản vô giá của dân tộc và là tài sản tinh thần quíbáu của nhân dân Là sự kết tinh những giá trị thẩm mỹ qua nhiều thế hệ,thể hiện khát vọng được sống trong hòa bình, hạnh phúc của nhân dân.Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa dân tộc chính là bảo vệ quyền lợi củanhân dân, của đất nước

Dựa theo phân loại của UNESCO, Luật Di sản văn hóa của Việt Namchia di sản văn hóa thành 2 loại: Di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn

hóa vật thể (xem phụ lục 7) Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh

thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữviết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và cáchình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩmvăn học, nghệ thuật, khoa học ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dângian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống,tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục

truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di

tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốcgia Tuy nhiên, sự phân biệt giữa di sản phi vật thể và di sản vật thể cũngchỉ là sự phân biệt mang tính tương đối trong nhận thức của con người

Bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa góp phần nâng cao đời sốngvật chất, tinh thần của nhân dân, hướng tới mục tiêu “dân giầu, nước mạnh, xãhội công bằng, dân chủ, văn minh” đó cũng chính là mục tiêu phấn đấu củaĐảng, là khát vọng của toàn dân tộc.

Ba là, tiếp thu có chọn lọc những giá trị văn hóa nhân văn, khoa học, tiến

bộ của các dân tộc trên thế giới, đồng thời phổ quát những giá trị bản sắc vănhóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế

Bản sắc văn hóa không phải là những gì bất biến, mà cần được bổsung và phát triển Quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, các dân tộc vàcác nền văn hóa có cơ hội xích lại gần nhau hơn, thông hiểu nhau hơn.Thông qua đó, mọi dân tộc đều có thể “cho” và “nhận”, có nghĩa là họ cóthể học tập, tiếp thu những giá trị tinh hoa của nhau làm phong phú cho hệgiá trị truyền thống của chính dân tộc mình Không những thế, thông quagiao lưu văn hóa, mỗi dân tộc có thể nhận thấy những yếu tố, hạn chế, lỗithời, lạc hậu trong truyền thống của dân tộc so với các dân tộc khác, từ đócần mạnh dạn phá bỏ, bổ sung hoặc hiện đại hóa để phù hợp với sự pháttriển, hình thành nên những giá trị mới và được chấp nhận, sẽ kết hợp vớicác giá trị truyền thống và làm phong phú những giá trị truyền thống, thậmchí còn cải tạo giá trị truyền thống không còn phù hợp, làm cho giá trịtruyền thống đó phát triển theo hướng tích cực Bản sắc văn hóa của dântộc Việt Nam được hình thành trên cơ sở những điều kiện kinh tế- xã hội vàlịch sử của chính dân tộc Do vậy, cần phải tiếp thu có chọn lọc những sảnphẩm phù hợp, những giá trị cần tiếp thu, để tránh sự lấn át những giá trị

“nội sinh”, tránh sự sai lầm Đồng thời, thông qua giao lưu, tiếp biến vănhóa và trong hội nhập quốc tế còn là thời cơ để chúng ta phổ quát, quảng

bá bản sắc văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế, làm cho bản sắc đó lantỏa, phát triển, tạo động lực để xây dựng đất nước

Bốn là, không ngừng phát huy tính chủ động, sáng tạo của các cấp, các

ngành trong việc phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Cùng với việc đầu tư của Nhà nước, nhiều địa phương đã chủ độngxây dựng chương trình phát triển kinh tế- xã hội, trong đó giành một nguồnkinh phí cho công tác phát huy bản sắc văn hóa, các di sản văn hóa Bằngnhiều hoạt động cụ thể như: tuyên truyền giáo dục cho thế hệ trẻ, tu sửa,

mở mang giao thông tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân và khách thămquan du lịch đến với di tích, bảo tàng, nhà truyền thống Tổ chức trưng bày

kỷ vật, thi tìm hiểu đã góp phần tích cực trong việc giáo dục đạo đức, lốisống, truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam cho mọi tầng lớp nhândân, nhất là thế hệ trẻ, định hướng trách nhiệm của họ đối với sự nghiệpxây dựng và phát triển quê hương, đất nước

1.2.4 Giải pháp

Thứ nhất, giáo dục chủ nghĩa yêu nước gắn với phong trào thi đua

yêu nước và đẩy mạnh cuộc vận động “toàn dân đoàn kết xây dựng đờisống văn hóa mới”

Yêu nước là truyền thống quí báu của dân tộc Việt Nam Trong thờiđại mới, cần tăng cường giáo dục truyền thống yêu nước đối với mọi tầnglớp trong xã hội, với những nội dung, hình thức giáo dục đa dạng, phongphú Tư tưởng cốt lõi, là giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, conngười, yêu chế độ xã hội chủ nghĩa, biết quí trọng những thành quả cáchmạng của đất nước Gắn giáo dục truyền thống với các phong trào thiđua ở từng địa phương, từng ngành, cụm dân cư, tổ dân phố và cả nước,xác định mục tiêu, nội dung, biện pháp cụ thể để xây dựng động cơ, thái

độ đúng đắn cho mọi người, nhất là đối với thế hệ trẻ

Thứ hai, xây dựng, hoàn thiện chính sách và ban hành pháp luật trong

lĩnh vực phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Quản lý nhà nước về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phải được tăngcường thông qua việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách,qui hoạch, kế hoạch dài hạn và ngắn hạn, trước mắt và lâu dài Xây dựng hệthống văn bản, pháp qui đồng bộ, khoa học, tạo điều kiện thuận lợi để pháthuy bản sắc văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Thứ ba, đầu tư nguồn nhân lực và phương tiện để phát huy bản

sắc văn hóa dân tộc

Nguồn lực là phương tiện chính để phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Nóiđến nguồn lực, trước hết phải nói đến nguồn lực con người, nguồn lực cán bộ.Bản sắc văn hóa dân tộc được hiện diện trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội Vìvậy, phải quan tâm, đầu tư cho nguồn lực con người cả về đào tạo, bồi dưỡng, sửdụng, quản lý đội ngũ cán bộ chuyên môn, nghiệp vụ Mặt khác, nguồn lực phát

huy bản sắc văn hóa dân tộc là sức mạnh của tổ chức, sức mạnh của cơ chế phối hợp liên ngành (kinh tế - chính trị- văn hóa - quốc phòng, an ninh), phối hợp

giữa cơ quan Đảng, Nhà nước, đoàn thể; phối hợp giữa chính quyền Trungương với chính quyền địa phương Mặt khác, còn là sự đầu tư tài chính để bảotồn và phát huy các di sản văn hóa, đầu tư cho công tác đào tạo, bồi dưỡng,hội thảo, hội thi liên quan đến phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Tăngcường nguồn lực phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, chính là phải tạo được sự

đồng thuận, bình đẳng trong xã hội Vì phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là sự

nghiệp của toàn xã hội Bản sắc văn hóa dân tộc chỉ tồn tại và được phát huy,phát triển thông qua quần chúng nhân dân, có sự đồng thuận của mọi người,Nhà nước đóng vai trò định hướng, tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động

đi đúng hướng, tạo nguồn cán bộ và tổ chức triển khai các hoạt động lớn; giáodục, thuyết phục, động viên mọi người thấy rõ vai trò của việc phát huy bảnsắc văn hóa dân tộc và có ý thức tham gia thực hiện tốt công việc đó Sự đồngthuận của xã hội phải trên cơ sở tiếp tục củng cố tinh thần đoàn kết từ trong

nội bộ của từng tộc người và giữa các tộc người với nhau; khắc phục và điđến xóa bỏ những đặc điểm riêng của một số tộc người không còn phù hợpvới điều kiện phát triển mới; coi trọng tính thống nhất quốc gia, dân tộc, songphải chú ý giữ gìn tính đa dạng văn hóa của từng tộc người; quan tâm đến cáctộc người lạc hậu và đưa họ bắt nhịp với cuộc sống hiện đại Kết hợp hài hòagiữa truyền thống và hiện đại, giữa cá nhân và xã hội, giữa dân tộc và quốc tếlàm giàu cho bản sắc văn hóa Việt Nam.

Thứ tư, phát huy vai trò người đứng đầu trong các làng bản, dòng họ.

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là trách nhiệm của mọi người vàcủa toàn xã hội Trong đó, người đứng đầu các dòng họ, bản làng có vị tríđặc biệt quan trọng Bằng uy tín, kinh nghiệm, họ là người trực tiếp duytrì, bảo tồn và phát huy phong tục, tập quán, lễ hội có giá trị văn hóa ởtừng làng (bản), dòng họ, góp phần xây dựng con người mới với nhữngđức tính tốt đẹp

Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hộinhập quốc tế ngày càng sâu rộng Giá trị truyền thống văn hóa và những

di sản văn hóa có nguy cơ bị biến mất Vì vậy, vai trò của các già làng,trưởng bản, người đứng đầu các dòng họ càng có vai trò quan trọng trongviệc giáo dục đạo đức, lối sống, nếp sống và phát huy giá trị văn hóa truyềnthống của dân tộc

Thứ năm, tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước

về phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một nhiệm vụ quan trọng,thường xuyên của các cấp ủy đảng, chính quyền nhà nước Các tổ chứcđảng phải có kế hoạch, biện pháp đẩy mạnh phát huy bản sắc văn hóa ởtừng địa phương và trong cả nước Xây dựng văn hóa trong từng tổ chứcđảng và bộ máy nhà nước để làm gương cho xã hội và nhân dân làm theo

Thường xuyên đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nước vềphát huy di sản văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc Các cơ quan từ Trungương đến cơ sở cần thể chế hóa các quan điểm, chủ trương, đường lối vềphát huy bản sắc văn hóa Coi trọng phát huy dân chủ, tự do sáng tạo vănhóa của mỗi người với mục đích đúng đắn và lành mạnh

1.3 Đảng chỉ đạo phát huy bản sắc văn hóa dân tộc (1996 - 2006)

1.3.1 Đảng chỉ đạo phát huy những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam

Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc phát huy những đức tính tốt đẹpcủa con người Việt Nam trong giai đoạn mới Ngày 24/5/1997, Bộ Chínhtrị ra Quyết định số 30-QĐ/TW về việc thành lập Tiểu ban xây dựng Đề ánHội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII về xâydựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc(gọi tắt là Tiểu ban xây dựng Đề án Hội nghị Trung ương 5) Ngày22/5/1998, Bộ Chính trị kết luận những vấn đề cơ bản của Đề án trong đó

nhất trí với tiêu đề do Tiểu ban đề nghị là Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Từ ngày 6 đến ngày 16

tháng 7 năm 1998 diễn ra Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung

ương Đảng khóa VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đây là Hội nghị có tầm quan trọng đặc biệt

trong hoạch định đường lối phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam Trong đó,nhiệm vụ: xây dựng tư tưởng, đạo đức lối sống và đời sống văn hóa lànhmạnh trong xã hội là trọng tâm cấp bách được Hội nghị xác định là mộttrong mười nhiệm vụ trọng yếu trong giai đoạn mới

Trong quá trình lãnh đạo xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống lànhmạnh, Đảng chủ trương, trước hết phải bắt đầu từ trong Đảng, từ cán bộ, đảngviên Tháng 11 năm 1999, Hội nghị lần thứ sáu (lần 2) Ban Chấp hành Trungương Đảng khóa VIII tập trung bàn những vấn đề cơ bản và cấp bách về nhận

thức, tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên Nghị quyết

đã góp phần vào cuộc đấu tranh làm trong sạch đội ngũ, định hướng chính trị,

tư tưởng trong toàn Đảng và toàn xã hội, thiết thực xây dựng đạo đức, lốisống lành mạnh cho cán bộ, đảng viên, trên cơ sở đó nhằm phát huy lối sốngvăn minh cho các tầng lớp nhân dân

Tiếp đó, ngày 12/5/1999, Bộ Chính trị ban hành Quyết định số QĐ/TW về những điều đảng viên không được làm Kết quả cho thấy,nhiều giá trị phẩm chất đạo đức tốt đẹp của con người Việt Nam đượcphát huy trong thời kỳ mới Theo kết quả điều tra xã hội học năm 1997của Viện Văn hóa- Nghệ thuật Việt Nam và Trung tâm Công nghệ thôngtin thuộc Bộ Văn hóa -Thông tin ở 3.062 người về phẩm chất đáng quí củacon người Kết quả, có 57,11% chọn thông minh, sáng tạo; 49,93% chọnlao động, chuyên cần; 46,70 chọn chính trực, thật thà; 44,08 chọn chữ tín,giữ lời hứa [82, tr.17-19]

55-Hội nghị lần thứ 12 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX (1/2004) đề

ra sáu giải pháp tăng cường công tác tư tưởng trong tình hình mới Đặc biệt chútrọng đẩy mạnh phòng chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, siết chặt

sự đoàn kết, thống nhất tư tưởng, hành động trong Đảng

Với sự chỉ đạo kịp thời của Đảng, những giá trị bản sắc văn hóa dântộc, mà trước hết là lòng yêu nước, ý thức tự tôn, tự hào về lịch sử, truyềnthống cách mạng của dân tộc được phát huy Những việc làm thiết thực như:Hướng về cội nguồn, về các anh hùng, các danh nhân văn hóa đã trở thànhphong trào quần chúng rộng rãi Các phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”, “Uốngnước nhớ nguồn”, “Ủng hộ đồng bào bão lụt”, “Ngày vì người nghèo”,

“Thanh niên tình nguyện” đã trở thành những nghĩa cử cao đẹp Tinh thầnvượt khó, ý chí tự lực, tự cường, chủ động vươn lên làm giàu chính đáng,