Vẻ đẹp hình tượng người lính trong thơ Phạm Tiến Duật

Suốt trong những năm tháng chiến tranh, các thế hệ nhà thơ đã tiếp bước nhau dàn quân trên những mặt trận với cảm hứng chủ đạo là thể hiện khát vọng độc lập tự do và chủ nghĩa anh hùng c

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của đề tài 6

6 Kết cấu của đề tài 6

NỘI DUNG 7

Chương I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

I Phạm Tiến Duật - cuộc đời và sự nghiệp 7

II Vẻ đẹp về hình tượng người lính trong thơ trẻ chống Mỹ 8

CHƯƠNG II: VẺ ĐẸP VỀ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG THƠ PHẠM TIẾN DUẬT 12

I Người lính trong thơ Phạm Tiến Duật với vẻ đẹp của lý tưởng, của sự hiến dâng 13

II Người lính với vẻ đẹp của tinh thần lạc quan yêu đời 23

Chương III VẺ ĐẸP HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH QUA PHONG CÁCH THƠ PHẠM TIẾN DUẬT 29

I Ngôn ngữ thơ ca đời thường, giản dị 29

II Ngôn ngữ sáng tạo, tài hoa 34

KẾT LUẬN 37

TÀI LIỆU THAM KHẢO 39

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là một trong những nhiệm vụ hang đầu của nền văn học nói chung và thơ ca thời kỳ chống Mỹ nói riêng Đó không chỉ là đòi hỏi của thời đại mà còn là sự thôi thúc bên trong của chính các nhà thơ Nhanh nhậy và kịp thời, nền thơ hiện đại nóng bỏng tính thời sự, hừng hực tinh thần chiến đấu của chúng ta đã “ nhập cuộc”, tham gia vào cuộc chiến tranh ái quốc

vĩ đại của toàn dân tộc Suốt trong những năm tháng chiến tranh, các thế hệ nhà thơ

đã tiếp bước nhau dàn quân trên những mặt trận với cảm hứng chủ đạo là thể hiện khát vọng độc lập tự do và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của con người Việt Nam trong thời đại chống Mỹ Mỗi nhà thơ, bằng phong cách riêng của mình đã đem đến một cách nhìn, một cách cảm nhận riêng về cuộc chiến tranh cứu nước vĩ đại, nói lên được một phần hiện thực lớn lao của đất nước Hình tượng người lính được đề cập nhiều trong các sáng tác của thơ trẻ chóng Mỹ nói riêng và thơ ca cách mạng nói chung Đề tài về người lính trở thành một vầng trăng sáng rực rỡ trong thơ ca Hầu như các nhà thơ thời ấy đều viết về họ với một thái độ trân trọng và bằng những cách biểu hiện khác nhau: khi mộc mạc, giản dị, khi hào hoa thanh lịch, khi ngưỡng

mộ, khâm phục Những gương mặt tiêu biểu của thơ trẻ chóng Mỹ mà chúng ta có thể kể đến là: Nguyễn Mỹ, Bằng Việt, Lê Anh Xuân, Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn….Và một gương mặt không thể không nói đến trong đội ngũ thơ trẻ chống

Mỹ, đó là nhà thơ Phạm Tiến Duật

Là gương mặt độc đáo của thơ trữ tình Việt Nam 1945- 1975, Phạm Tiến Duật

đã góp phần sang tạo nên một phong cách thơ với chất liệu ngôn ngữ thơ thô nhám,

gân guốc và được đánh giá là một trong những tác giả tiêu biểu của nền thơ chống

Mỹ

Trong thơ Phạm Tiến Duật, hình tượng người lính chính là hình tượng trung tâm Người lính không chỉ là con người lý tưởng mà là con người của đời thường chiến đấu với đời sống nội tâm phong phú Đi vào cuộc chiến đấu với tất cả tính chất chủ động, tự tin của những người lính có lý tưởng cao đẹp, có sức mạnh và tiềm lực nên tâm hồn người lính cũng có những nét thanh thản, tươi vui Bằng giọng điệu vừa nghiêm trang, sâu lắng vừa bông đùa tinh nghịch, Phạm Tiến Duật đã góp một tiếng thơ chân thực, sâu sắc trong việc hoàn thiện bức chân dung người lính trong chiến tranh

Thơ Phạm Tiến Duật giúp chúng ta sống lại trong không khí của những năm tháng hào hùng, gian khổ, nhưng hết sức lạc quan của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Thơ ông gieo vào lồng bạn đọc niềm tin tưởng ở những phẩm chất tốt đẹp, bền gan của con người Việt Nam trước những thử thách của lịch sử dân tộc

Đó chính là những lý do thôi thúc tôi chọn đề tài : “ Vẻ đẹp người lính trong thơ Phạm Tiến Duật” để nghiên cứu

thơ đoạt giải bốn bài của Phạm Tiến Duật thực sự gây ấn tượng với độc giả về một

phong cách thơ “rất lạ”, lạ từ chất liệu, thi liệu, giọng điệu Ông chỉ ra rằng: đây là

một hồn thơ được nuôi dưỡng bằng chất liệu sống thực, tươi trẻ hết không khí mặt trận dữ dội và tự tin, có thời gian ngẫm nghĩ về cuộc chiến đấu, quyết liệt, dũng cảm, nghiêm trang

Nhà văn Nguyễn Minh Châu (trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 7, 1972) có

bài Người viết trẻ giữa cánh rừng già, cho rằng: “ Sự xuất hiện của Phạm Tiến Duật

đã cổ vũ cho cuộc chiến đấu theo cách riêng của mình và đã đón nhận được sự quan tâm đặc biệt từ nhiều phía”

Dưới quan điểm văn nghệ phục vụ chính trị như vậy, nhà nghiên cứu văn học

Nguyễn Ngọc Thiện với bài viết Chỗ mạnh, chỗ yêu trong thơ Phạm Tiến Duật (in trên Tạp chí Văn học số 4, 1974) đã khẳng định: “ hồn thơ Phạm Tiến Duật phóng

khoáng, mở rộng, cái đẹp của cuộc sống chiến đấu đi vào thơ Phạm Tiến Duật”, là

“tiếng nói khỏe khoắn, đôn hậu, bắt nguồn trực tiếp từ cuộc sống chiến đấu sôi nổi

mà hào hùng của dân tộc”

Và từ góc nhìn vận động và phát triển của thơ ca dân tộc, nhà phê bình Vũ

Quần Phương trong bài “Một đóng góp của dòng thơ quân đội vào nền thơ Việt

Nam”(Tạp chí Văn học số 6, 1979) đã chỉ ra sự kế thừa những kinh nghiệm của thơ

ca dân gian trong thơ Phạm Tiến Duật Theo Vũ Quần Phương, điều đó khiến cho

thơ Phạm Tiến Duật “ đầy rẫy những chi tiết đời sống đánh Mỹ chính xác, cụ thể

như hiện vật trong bảo tàng”

Năm 1986, Đỗ Trung Lai cũng có một bài viết rất công phu với nhan đề “Một

chặng đường thơ Phạm Tiến Duật”(Tạp chí Văn học số4, 1986) đã đánh giá, tổng

kết giai đoạn sáng tác trong chiến tranh của Phạm Tiến Duật Nhà văn đã khẳng định vai trò của thực tiễn chiến tranh đối với sáng tác của Phạm Tiến Duật

Cùng với những bài viết trên, có thể kể đến các bài viết của Thiếu Mai, Mai Hương, Hồ Phương, Hoàng Kim Ngọc… đăng tải trên các báo và tạp chí cũng từng nhắc đến và giới thiệu trong các công trình tiểu luận nghiên cứu về Phạm Tiến Duật Hầu hết các cuốn sách đều tập trung phân tích, nghiên cứu những giá trị mới mẽ mà nhà thơ Phạm Tiến Duật đã mang lại

3 Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hình tượng người lính trong các sáng tác của Phạm Tiến Duật, để từ đó làm nổi bật lên vẻ đẹp của hình tượng người lính trong thơ ông

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài này, tôi vận dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và đối chiếu

Đồng thời sử dụng phương pháp liên ngành như văn học sử, thi pháp học

5 Đóng góp của đề tài

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Phạm Tiến Duật Hầu hết tất cả công trình đều nghiên cứu về cái hay, cái mới trong

các sáng tác của ông Chưa có cuốn sách nào viết về vấn đề “Vẻ đẹp của người lính

trong thơ Phạm Tiến Duật”.Hy vọng tiểu luận này sẽ là một tài liệu tham khảo hữu

ích cho bạn đọc khi nghiên cứu thơ Phạm Tiến Duật

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài có 3 chương:

Chương I: Những vấn đề chung

Chương II: Vẻ đẹp hình tượng người lính trong thơ Phạm Tiến Duật

Chương II: Phong cách thơ Phạm Tiến Duật với sự thể hiện vẻ đẹp người lính

NỘI DUNG

Chương I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

I Phạm Tiến Duật - cuộc đời và sự nghiệp

Nhà thơ Phạm Tiến Duật sinh ngày 14 tháng 1 năm 1941 Quê gốc ở thị xã Phú Thọ tỉnh Phú Thọ, hiện nay ông đang sống và làm việc ở Hà Nôi

Ông cụ thân sinh ra Phạm Tiến Duật là nhà giáo dạy chữ Hán và chữ Pháp

Mẹ làm nông, không biết chữ Từ bé, Phạm Tiến Duật đã đi học xa nhà Ông tốt nghiệp Đại học sư phạm Hà Nội ( khoa Ngữ văn) năm 1964

Ngày 4 tháng 8 năm 1964, Phạm Tiến Duật nhập ngũ, sống và viết trong chiến tranh Phạm Tiến Duật bắt đầu làm thơ từ khi là sinh viên khoa văn, nhưng mãi đến khi nhập ngũ, hồn thơ ông mới gặp được mảnh đất màu mỡ để có thể phát triển mạnh mẽ Sự nghiệp văn chương của Phạm Tiến Duật khởi nguồn từ tuyến đường mòn vận tải Trường Sơn 559, con đường huyền thoại mạng tên Hồ Chí Minh trong cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước của dân tộc

Phạm Tiến Duật đã từng giữ chức phó trưởng đối ngoại hội nhà văn Việt Nam và là tổng biên tập tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam Ông đã được nhận giải nhất cuộc thi thơ tuần báo văn nghệ 1969-1970, giải nhà nước về văn học nghệ thuật (2002)

Những tác phẩm đã xuất bản: “ Vầng trăng quầng lửa”( thơ 1970), “ thơ một chặng đường thơ” ( thơ, 1971), “ Ở hai đầu núi” ( thơ 1981), “ Vầng trăng và những quầng lửa” ( thơ 1983), “ Thơ một chặng đường” ( tuyển tập, 1994), “ Nhóm lửa” ( thơ 1996), “ Tiếng bom và tiếng chuông chùa” ( trường ca, 1997), “ Đường dài và những đốm lửa” ( tuyển tập sau chiến tranh)

II Vẻ đẹp về hình tượng người lính trong thơ trẻ chống Mỹ

Cuộc kháng chiến chống Mỹ đã kết thúc thắng lợi, khoảng thời gian tuy ngắn ngủi nhưng cũng đủ để nhìn lại những đóng góp của một chặng đường thơ Thơ chống Mỹ tiếp nối hai giai đoạn thơ kháng chiến chống Pháp và xây dựng chủ nghĩa

xã hội- đây là một giai đoạn mà thơ có nhiều thành tựu mới

Thơ đánh Mỹ mang theo nhiều phẩm chất tốt đẹp, vừa giàu lý tưởng, vừa giàu chất hiện thực, có bề rộng của cuộc đời lẫn chiều sâu tâm trạng, có những tìm tòi sáng tạo nội dung lẫn hình thức nghệ thuật Nhiều nhà thơ xem đây là giai đoạn thử thách cao nhất mà mỗi người đều vượt lên mình trong sáng tạo nghệ thuật Nhiều thế

hệ nhà thơ đã có mặt trong cuộc chiến đấu với những đóng góp xứng đáng Tố Hữu viết “ Ra trận” “ Máu và hoa”, Chế Lan Viên với “ Hoa ngày thường, chim báo bảo”, Xuân Diệu có: “ Hai đợt sóng” “ Tôi giàu đôi mắt”, Chính Hữu viết “ Đầu súng trăng treo”, Nông Quốc Chấn với “ Dòng thác” và “ Đèo gió” Thế hệ các nhà thơ lại lớn lên trong thời kỳ chống Mỹ cũng có nhiều đóng góp quan trọng: Giang Nam viết

về “ Quê hương”, Thanh Hải với “ Những đồng chí trung kiên”, Lê Anh Xuân với “ Hoa dừa” và “ Trường ca Nguyễn Văn Trỗi”, Phạm Tiến Duật với “ Vầng trăng quầng lửa”, Xuân Quỳnh với “ Hoa dọc chiến hào” và “gió lào cát trắng”, Dương Hương Ly với “ Mảnh đất nuôi ta thành dũng sỹ”… Điều quan trọng là trong những tác phẩm tiêu biểu trên đọng lại nhiều bài thơ hay, kết tinh được những tình cảm, tâm trạng của thế hệ nhà thơ chống Mỹ

Thơ ở giai đoạn này biểu hiện sâu sắc tư tưởng yêu nước, lòng tự hào về truyền thống, về thắng lợi của hiện tại và tinh tưởng ở tương lai Chủ nghĩa anh hùng cách mạng là nội dung chủ yếu, là cảm hứng chư đạo được thơ khai thác và biểu hiện với nhiều sắc thái Đề tài được mở rộng đến nhiều mặt của cuộc sống nhưng đề tài bao quát, trung tâm của thơ chống Mỹ cứu nước chính là đề tài về Tổ quốc Cảm

xúc chân thành nồng cháy và suy nghĩ chính chắn, các nhà thơ biểu hiện như là sự nhận thức lại Tổ quốc mình một cách sâu sắc, đầy đủ về nhiều mặt Từ đó hiện lên hình tượng Tổ quốc Việt Nam có bề dày lịch sử và chiều cao hiện tại, có những truyền thống vinh quang của nhân dân và sự tích anh hùng cách mạng Tùy theo mức

độ, khi khái quát, khi cụ thể, Tổ quốc Việt Nam, đất nước Việt Nam trong thơ trở thành một biểu tượng thiêng liêng Huy Cận ( Tổ quốc), Xuân Diệu ( Hỡi hùng khí nước Việt Nam muôn thuở), Hoàng Trung Thông ( Việt Nam ơi, ta hát)… Đều nói đến một đất nước kiên cường, tự hào qua bốn ngàn năm xây dựng và chiến đấu, giữ gìn độc lập dân tộc

Bên cạnh đề tài về Tổ quốc thì đề tài về chiến đấu được triển khai ở hầu hết các nhà thơ trẻ chống Mỹ Nhiều người đã viết về tiền tuyến lớn, những miền đất, những vùng trời lấp lánh chiến công Nhiều bài thơ viết về hậu phương vừa chiến đấu vừa sản xuất, về hạnh phúc gia đình, về tình yêu chung thủy sắt son và cả những

hy sinh tổn thất Trong thơ, hình ảnh người chiến sĩ, người lính thu hút nhiều bút lực Anh giải phóng quân mang theo nhiều vẻ đẹp qua thơ Lê Anh Xuân, Nguyễn Thu Bồn, Dương Hương Ly… …Tố Hữu nhiều lần ca ngợi: “ Thạch Sanh của thế kỉ XX” Người lính trong thời lỳ chống Mỹ xuất hiện ở một tư thế đẹp, tài hoa, dũng cảm Có một dấu nối rất đẹp giữa người chiến sỹ thời chống Pháp và chiến sỹ thời chống Mỹ cứu nước:

Hỡi người anh giải phóng quân Hai mươi năm chẳng dừng chân bên đường Vẫn đôi dép lốp chiến trường

Vẫn vành mủ lá coi thường hiểm nguy

Gắn bó, gần gũi nhưng người chiến sĩ hôm nay có them chiều cao, có tầm vóc chưa hề thấy:

Anh đi xuôi ngược tung hoành Bước dài như gió lay thành chuyển non Mái chèo một chiếc thuyền con

Mà song nước dậy sóng cồn đại dương

(Tố Hữu)

“Cồn cỏ” với thể thơ 5 chữ gọn, chắc, dứt khoát như hành động và cuộc sống của các chiến sĩ ở đảo Cồn cỏ ở xa ngoài trùng dương luyện mình trong chiến đấu, chiến sĩ quyết tâm giữ đảo, hiên ngang trước quân thù, cuộc sống các chiến sĩ khẩn trương mà vẫn ung dung, thanh thản:

Người chiến sỹ nơi đây Tay trồng cây xuống đá Tay ấn đạn lên nòng Mắt trông vào con mắt Ngực xáp vào lồng ngực Chân xỏ giày tấn công Chân bước lên đầu giặc Con chim lain liệng vòng

Xáp mặt quân thù đánh tuyệt hơn

Không quân Việt Nam trẻ, chiến đấu đã thắng lợi vấn đề không phải chỉ ở vũ khí chiến đấu hiện đại, ở trình độ nắm vững khoa học mới mà ở đây cái chính là

chúng ta có sức mạnh tiềm tàng, có sức mạnh tổng hợp từ cơ sở xã hội ưu việt, có sức mạnh từ cuộc chiến đấu anh dũng của nhân dân Việt Nam

“ … Từ tuổi thơ tôi bay lên

Từ chủ nghĩa xã hội tôi bay lên

Từ nửa nước, miền Nam tôi bay lên

(Bay lên – Tế Hanh)

Nhờ sức mạnh ấy mà không quân ta mỗi lần xuất kích lại giáng cho không quân Mỹ những đòn sấm sét Các nhà thơ đã thường trực chiến đấu bằng ngòi bút,

có khi cả bằng xương máu của mình Khói lửa chiến tranh không đốt cháy được mầm non nghệ thuật Với lý tưởng sống, lý tưởng thẩm mỹ đã tạo sức mạnh cho các cây bút biểu hiện hết tài năng bút lực của mình Hiện thực chiến tranh đã đi vào thơ với những dáng vẻ phong phú, cụ thể chi tiết và sắc sảo Với sự đóng góp của nhiều cây bút trẻ thời chống Mỹ đã làm hoàn thiện bức chân dung về người lính nói riêng,

Tổ quốc Việt Nam nói chung Chính vẻ đẹp của những phẩm chất anh hùng, dũng cảm, yêu đời của người lính trong thơ trẻ chống Mỹ sẽ mãi trường tồn, tỏa sáng đến hôm nay và mai sau

CHƯƠNG II: VẺ ĐẸP VỀ HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH TRONG THƠ PHẠM TIẾN DUẬT

Viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ là đòi hỏi của dân tộc và thời đại, đồng thời cũng là đòi hỏi của chính nền thơ chống Mỹ Nhiều nhà thơ có tên tuổi thuộc nhiều thế hệ đã viết về chiến tranh bằng cách nhìn riêng, in đậm dấu ấn cá tính sáng tạo cá nhân Tuy nhiên, bức tranh toàn cảnh về cuộc kháng chiến chống Mỹ vẫn cứ còn thiều hụt một mảng, người độc vẫn khát khao đọc những vần thơ của những người trực tiếp cầm súng – những vần thơ như còn vương bụi đất chiến trường và nồng nặc mùi khét lẹt của bom đạn Giữa lúc đó, Phạm Tiến Duật xuất hiện, đem đến cho thơ trẻ chống Mỹ một tiếng nói, một phong cách riêng

Thơ Phạm Tiến Duật đưa người đọc đi thẳng vào giữa hiện thực của cuộc chiến tranh, đến những nơi gian khổ, nóng bỏng, ác liệt nhất Thơ ông phản ánh được một phần cái không khí khẩn trương, dồn dập, ác liệt, sôi động và hào hùng của những năm tháng sục sôi đánh Mỹ Ây là vì tuổi trẻ của ông gắn bó sâu sắc, đã sống hết mình, đã hòa nhập thực sự với những con người sống và chiến đấu trên đường Trường Sơn Cái nhìn trong thơ Phạm Tiến Duật không nghiêng về phía miêu

tả khốc liệt, cái dữ dội của chiến tranh mà chủ yếu là thể hiện những con người mạng trong mình dòng máu của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, giàu lồng lạc quan, thiết tha yêu đời trong hoàn cảnh chiến đấu vô cùng gian khổ, hiểm nguy Cái khốc liệt của chiến tranh chỉ là cái phông, cái nền làm nổi bật chân dung của người lính ra trận Vẻ đẹp về hình tượng người lính trong thơ Phạm Tiến Duật là vẻ đẹp anh hùng, dũng cảm, lạc quan, yêu đời…

I Người lính trong thơ Phạm Tiến Duật với vẻ đẹp của lý tưởng, của sự hiến dâng

Phạm Tiến Duật đến với đề tài người lính bằng sự trải nghiệm của chính cuộc đời mình Người lính trong thơ không chỉ là con người lý tưởng mà là con người của đời thường với đời sống nội tâm phong phú Họ nhận thức sâu sắc trách nhiệm của mình đối với đất nước Phần lớn những người lính còn rất trẻ, nhưng tuổi đời của họ không ngăn cản ý thức trách nhiệm với Tổ quốc Họ cùng lên đường gánh

vác nhiệm vụ chung, cả một thế hệ cầm súng, một thế hệ dàn hàng “gánh đất nước

trên vai” Đến với chiến trường nơi đạn bom khốc liệt nhưng họ hiểu vì sao hộ phải

chiến đấu Đất nước này còn đến mai sau phụ thuộc vào chính thế hệ những người cầm súng ấy Vì thế họ chấp nhận sự mất mát, hy sinh Hy sinh tuổi thanh xuân, hy sinh cả tinh thần của mình nhưng họ biết sự hy sinh của mình không vô ích:

Mười năm sống xa phố xa làng Tám năm sống trong núi trong hang Tất cả riêng chung

Tất cả cho miền Nam, tất cả…

(Tiếng cười của đồng chí coi kho)

Nhận thức được trách nhiệm của mình, người lính trong thơ Phạm Tiến Duật

sẵn sàng dâng hiến tuổi thanh xuân: “ Để lại trong rừng những gì quí nhất – mất mọi

thứ để nhân dân không mất” (Đi trong rừng) Họ chiến đấu để hướng tới “một ngày

mai thanh bình”, để lứa đôi được dắt tay nhau để đến “những miền quê yên ả” để được “thắp đèn chơi trăng ngoài thềm” Nhưng để thực hiện được những ước mơ

chân chính và giản dị ấy, các thế hệ người Việt Nam đã phải đánh đổi bằng máu và nước mắt bằng hạnh phúc của mỗi cá nhân Những gian khổ, hy sinh mà họ phải chịu là có thật, hiện hữu từng ngày từng giờ

Trong thơ Phạm Tiến Duật, anh bộ đội trở thành những con người lý tưởng của thời đại Họ đại diện cho giai cấp, cho cộng đồng trực tiếp làm nhiệm vụ mà sứ mệnh dân tộc đã trao vào tay họ Chân dung anh bộ đội luôn hiện diện ngời sáng, nổi bật trong thơ Trường Sơn, biểu trưng cho sức mạnh của dân tộc Làm nên điều kỳ lạ

ấy chính là “mấy chục vạn người” đã gắn bó, sống chết với Trường Sơn, đã bền chí,

bền gan chiến đấu giữa Trường Sơn

Phạm Tiến Duật đã đến với những con người anh hùng của thời đại từ nhiều phương diện, nhiều góc độ Có khi họ là những tập thể, cũng có khi là những cá nhân, chiến sĩ đang chiến đấu… Dù ở đâu, người chiến sĩ vẫn ngời sáng phẩm chất anh hùng cách mạng Đọc thơ Phạm Tiến Duật thì hình ảnh người lính lái xe, lính công binh, pháo thủ… luôn gây được ấn tượng mạnh mẽ, đặc biệt

Hình ảnh người chiến sĩ lái xe được tác giả tập trung thể hiện sâu nhất , đậm nhất và nổi bật nhất Bản thân nhà thơ là người trong cuộc nên ông viết về mình, về đồng đội chân thực, hồn nhiên hơn ai hết Giữa cảnh đạn réo bom rơi, chiến trường

ngổn ngang cây đổ, giữa tiếng gầm gào của đại bác… Dù ở hoàn cảnh nào thì “xe

vẫn chạy vì miền Nam phía trước” Chân dung người chiến sĩ lái xe mưu trí dũng

cảm đối diện với quân thù luôn luôn làm xúc động lòng người:

Ta bật đèn pha ô tô trong chớp lóe ánh đạn Rồi tắt đèn xe quay

Đánh lạc hướng giặc rồi ta lại lái xe đi

(Lửa đèn)

Những câu thơ gần với văn xuôi như kể lại một câu chuyện bình thường và với những chiến sĩ ấy đó cũng là chuyện gian lao nối tiếp gian lao, nguy hiểm chồng chất nguy hiểm nhưng họ vẫn vượt qua tất cả Họ có thể rất khác nhau về tính nết, cá tính nhưng họ có một điểm rất chung: chung mục đích , chung lý tưởng Những điểm chung ấy giúp họ vượt qua được nhưng giới hạn đời thường để trở thành một

khối đoàn kết, trở thành sức mạnh vô song Ý chí và nhận thức của họ đã được chuyển hóa thành những hành động cụ thể:

Bỗng nhiên bên rừng bom nổ Chiếc xe bùng cháy bất ngờ Chúng tôi lao vào dập lửa Biết nơi cần đạn đang chờ

(Đồng chí lái chính, lái phụ và tôi)

Hành động quyết liệt cứu xe, cứu hàng của người chiến sĩ, của đồng chí lái chính, lái phụ có cội rễ từ trong tiềm thức Hành động ấy không hề bị yếu tố cá nhân nào chi phối, cho dù trước đó họ không đồng tình với nhau về chuyện vừa gặp một

cô gái giữa đường Có lẽ chân dung anh bộ đội lái xe được tác giả tập trung miêu tả,

thể hiện qua bài: Bài thơ về tiểu đội xe không kính Hiện thực đời sống đã được đưa

vào trong thơ:

Không có kính không phải vì xe không có kính Bom giật bom rung kính vỡ mất rồi

(Bài thơ về tiểu đội xe không kính)

Không chỉ không có kính, xe không có mui, thùng xe có xước… tất cả đều thiếu hụt, mất mát Dù Phạm Tiến Duật không hề miêu tả sự dữ dội, ác liệt của chiến tranh, nhưng sự dữ dội, ác liệt ấy vẫn hiện hữu trước mắt bạn đọc Trên cái nền hiện thực ấy, chân dung của người lính lái xe hiện lên thật rõ nét Họ là những con người bình thường nhưng rất anh dũng Dù khó khăc, khốc liệt là vậy nhưng những tiểu đội

xe vẫn tiến thẳng trên đường ra trận:

phun tóc trắng như người già” rồi “mưa tuôn mưa xối như ngoài trời” là điều không

thể tránh khổi được Song điều quan trọng chính là tinh thần vượt lên gian khổ, khó khăn Không lên gân, không hô khẩu hiệu, không sử thi hóa người chiến sĩ, chân dung người cầm lái hiện lên thật gần gũi, bình dị Sức mạnh của người cầm lái chính

là chủ nghĩa anh hùng cách mạng, là ý chí đấu tranh thống nhất đất nước

Trên đường Trường Sơn “trùng trùng như rừng thẳm” bên cạnh người lính lái

xe còn biết bao những người lính khác vẫn ngày đêm đối diện với quân thù Đó là những người lính công binh, lính pháo thủ, lính thông tin, lính coi kho… Như một nhà nhiếp ảnh tài ba, Phạm Tiến Duật đã ghi lại chân dung của họ một cách sinh động Trong thơ Phạm Tiến Duật những con người ấy thật đáng yêu Ông không chỉ

có tài trong việc quan sát những biểu hiện bên ngoài mà quan trọng hơn là nhưng diễn biến tâm trạng Đây là bức tranh về những người chiến sĩ trước lúc vào trận đánh:

Rơi từ mây những cánh bướm đen Cậu chiến sĩ bên tôi ngồi xuống, đứng lên Sốt ruột vì nghe nứa nổ

Người cán bộ già bên bãi cỏ Đăm đắm nhìn tàn lá đang rơi

(Những mãnh tàn lá)

Giặc điên cuồng bắn phá rừng tàn lá rơi, cái ác hiện hình biến thành chủ nghĩa… tất cả đều tác động đến những người lính Họ đứng ngồi không yên, họ nóng lồng, sốt ruột được tấn công, được xông lên tiêu diệt kẻ thù Người lính trẻ nôn nóng không còn bình tĩnh, người lính giá ném cái nhìn vào những tàn lá đang rơi Cuộc sống chiến trường không được Phạm Tiến Duật tô điểm qua cái nhìn lãng mạn hóa mà bình dị và chân thực như nó đã và đang diễn ra

Trên con đường Trường Sơn lịch sử, hình tượng người lính công binh trong thơ Phạm Tiến Duật được khắc họa thật đặc sắc:

Những đồng chí công binh lầm lì Mùi bộc phá trộn vào trong tiếng hát Trên áo giáp lấm đầy đất cát

Lộp bộp cơn mưa bỉ sắc đuối tầm

(Vầng trăng và quầng lửa)

Hiện thực máu lửa trên con đường huyết mạch Trường Sơn trong những năm tháng chống Mĩ không làm chùn bước chân của các chiến sĩ Mà ngược lại, đó chỉ là môi trường tôi luyện lồng can trường, lồng dũng cảm của những người lính Những người lính công binh đối diện với gian lao, thậm chí là cái chết cận kề, tận mắt

chứng kiến cảnh “cơn mưa bỉ sắt” nhưng họ vẫn vượt lên bằng tinh thần “tiếng hát

át tiéng bom” Ở họ có một niềm tin mãnh liệt khiến người đọc phải cảm phục:

Hun hút đường khuya rì rầm rì rầm Tiếng mạch đất hai miền hòa làm một

Và vầng trăng, vầng trang đất nước Mọc qua quầng lửa mọc lên cao

(Vầng trăng và quầng lửa)

Chiến tranh đi liền với sự khốc liệt! Chiến tranh là thứ lửa khắc nghiệt nhất để thử vàng của long người Khi phải đối diện với sự mất còn, phải tính toán đến lợi ích

cá nhân, tập thể, sự sống, cái chết thì con người mới chứng tỏ hết sự thật nhân cách của mình Ai đã từng thấy hết những gian khổ, mất mát có lẽ mới hiểu sâu sắc về điều đó Trong thơ Phạm Tiến Duật rất nhiều sự thật về chiến trường đã được ông đề cập đến Trong đó có một sự thật cao cả đó là ý chí kiên cường, bất khuất của con

người, một tinh thần “ Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” Song điều quan trọng hơn,

sự thật cao cả vĩ đại ấy lại diễn ra bằng cảm xúc chân thật, hiền lành:

Bom giật liên hồi

Lỗ tai chảy máu

Xông lên phá đường Mặc cho áo cháy

(Ngãng thân yêu)

Thật ra, “Ngãng” không phải là một cái tên riêng mà là cái tên chung cho những người lính công binh ở Seng Phan – những con người đã bị bom Mỹ làm điếc Cái tai sinh học bị điếc nhưng còn cái tai tinh thần chiến đấu lại vô cùng nhạy cảm Tinh thần cảnh giác, tinh thần chiến đấu đã đi vào tiềm thức của những người lính công binh Cho dù chiến tranh có ác liệt đến mấy cũng không làm lay chuyển được họ

Sự xuất hiện hình tượng nhân vật cô thanh niên xung phong như kiện toàn thêm về hình tượng người lính trong thơ Phạm Tiến Duật Mấy chục vạn nữ thanh niên xung phong Việt Nam đã đi vào tuyến lửa đạn Họ là những cô gái mở đường, giao liên, là văn công, là y tá… và họ cũng là bộ đội Những cô gái ấy đã đi vào văn học và trở thành những nhân vật nữ đẹp nhất của văn học cách mạng thế kỷ XX Hình tượng cô thanh niên xung phong luôn trở đi trở lại trong những trang thơ của Phạm Tiến Duật ngay cả khi chiến tranh đã kết thúc Cái đặc sắc trong thơ ông là

ông đã phát hiện ở họ một “vẻ đẹp kép”: vẻ đẹp của người phụ nữ và vẻ đẹp của người anh hùng Họ là nhưng người phụ nữ anh hùng của thời đại “Gữi em cô thanh

niên xung phong”, “Niềm tin có thật”, “Cô bộ đội ấy đi rồi”, “Nghe em hát trong rừng” là những bài thơ tiêu biểu tác động mạnh đến tâm trí người đọc bở hình tượng

những người con gái trẻ trung, đang ngày đêm hiến dâng tuổi thanh xuân của mình cho đất nước

Nét đẹp làm xúc động lồng người của các cô thanh niên xung phong trong thơ Phạm Tiến Duật trước hết là sự trẻ trung hồn nhiên, là tuổi xuân, là thì con gái tràn trề sức sống Phạm Tiến Duật đã nhận ra cái hương, cái duyên của người con gái

Trường Sơn giữa nguy hiểm, bom đạn, giữa khó khăn khốc liệt nhưng họ vẫn không quên mình là con gái Chất nữ tính của họ làm xao xuyến bao người:

Em là cô bộ đội lái xe Giặc nhằm bắn bốn bề lửa cháy Cái buồng lái là buồng con gái Vẫn cành hoa mềm mại cài ngang

Nhưng cô thanh niên xung phong đã đi vào thơ, vào nhạc bở chính cuộc đời

của họ rất nên nhạc, nên thơ Những con người ấy như những “bông hoa không hỏi”

để làm rạo rực lồng người Sự xuất hiện của những “ người con gái ở rừng”, những

cô thanh niên xung phong lấp hố bom mở đường khiến những chàng trai không còn

lý giải được sự xao động trong cảm xúc của mình:

Có lẽ nào anh lại mê em Một cô gái không nhìn rõ mặt Đại đội thanh niên đi lấp hố bom

Áo em hình như trắng nhất

(Gửi em cô thanh niên xung phong)

Gửi em cô thanh niên xung phong có thể xem là bản tình ca, bản anh hùng ca

tuyệt vời nhất của Phạm Tiến Duật viết về “những người con gái ở rừng” Bài thơ

trải dài trong cảm xúc miên man, trong hành trình đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi:

“Có lẽ nào anh lại mê em – Một cô gái không nhìn rõ mặt” Đúng là chiến tranh –

một bối cảnh khác thường, nó khiến cho những điều không thể đều trở thành có thể

Ai có thể tin người con gái đang độ tuổi thanh xuân như ngọc, như hoa, đang tuổi đi xây dựng hạnh phúc lại từ giã quê hương đến chốn mưa bom bão đạn này Ai có thể tin một người con gái lại có thể lái xe đi trong tầm bom rơi, vượt qua ngàn trùng gian nguy hiểm để tiếp lương, tải đạn ra chiến trường? Nhưng những điều đó hoàn toàn có thật! Chiến trường ác liệt chỉ là cái phông nền làm sáng lên phẩm chất của người con gái anh hùng Nguyễn Đình Thi cũng đã từng có những vần thơ đẹp về những người con gái ấy:

Gặp em trên cao lộng gió Rừng trường Sơn ào ào lá đỏ

Em đứng bên đường như quê hương Vai áo bạc quàng súng trường…

(Lá đỏ)

Từ góc nhìn của những người lính hành quân ra mặt trận, Nguyễn Đình Thi đã cảm nhận sự ấm áp quân ra mặt trận, Nguyễn Đình Thi đã cảm nhận sự ấm áp kiên trung của những cô gái thanh niên xung phong như điểm tựa vững chãi của những đoàn quân ra trận Phạm Tiến Duật lại khác, ông cảm nhận tâm hồn của những người con gái ấy bằng một tâm hồn rất trẻ và bằng một ánh nhìn thật gần gũi, trìu mến và đồng cảm Nhà thơ đã nhìn ra được một điều thật thú vị nhưng cũng thật giản dị: bom đạn, sốt rét không ngăn được nụ cười con gái, một chút làm duyên tinh nghịch

dễ thương:

Đêm ranh mãnh ngăn cái nhìn đưa đón

Em đóng cọc vào quanh hố bom Cái miệng em ngoa cho chúng bạn cười giòn

(Gữi em cô thanh niên xung phong)