bài giảng lý thuyết tài chính tiền tệ - chương 2 tổng quan về hệ thống tài chính

Cấu trúc của hệ thống tài chínhTài chính doanh nghiệp Ngân sách nhà nước Tài chính dân cư và tổ chức XH Tài chính đối ngoại TTTC và tổ chức tài chính trung gian... 2.1 Tài chính doanh ng

Chương 2

TÀI CHÍNH

I Vai trò của hệ thống tài chính

- Khái niệm:

Hệ thống tài chính là tổng thể của các bộ phận khác nhau trong một cơ cấu tài chính mà ở đó các quan hệ tài chính hoạt động trên các lĩnh vực khác nhau

nhưng có liên hệ tác động với nhau theo những qui luật nhất định.

(L ĩ nh v ự c mà các b ộ ph ậ n c ủ a h ệ th ố ng tài chính

ho ạ t đ ộ ng:

- T ạ o các ngu ồ n tài chính

II Cấu trúc của hệ thống tài chính

Tài chính doanh nghiệp

Ngân sách nhà nước

Tài chính dân

cư và tổ chức XH

Tài chính đối ngoại TTTC và tổ chức tài chính

trung gian

II C ấ u trỳc c ủ a h ệ th ố ng tài chớnh (ti ế p)

Mỗi khâu tài chính phải thoả mãn các điều kiện sau:

- Gắn liền với sự vận động của các luồng tiền tệ để

hình thành các tụ điểm tài chính

- Thể hiện tính đồng nhất về hình thức các quan hệ tài chính và mục đích của quỹ tiền tệ trong những lĩnh

vực hoạt động.

- Gắn với sự hoạt động của các chủ thể phân phối,

điều hành tổ chức quản lý nhất định.

2.1 Tài chính doanh nghiệp

2.1.1 Nguồn vốn và phương thức huy động vốn của DN

A - Vốn tự có của chủ doanh nghiệp

Tuỳ theo loại hình sở hữu của doanh nghiệp mà nguồn vốnnày được hình thành theo cơ chế khác nhau: ngân sách NN cấp, chủ sở hữu đầu tư, cổ đông đóng góp…

Ưu điểm:

- Chủ động trong đầu tư, không bị áp lực về thời gian sd,

- Tạo ra năng lực tài chính, mang lại sự an toàn, uy tín trongkd

- Tạo ra khả năng để huy động các nguồn vốn khác

B - Vốn tín dụng ngân hàng và tín dụng thương mại

- Vốn tín dụng ngân hàng

Các cách phân loại:

+ Theo thời hạn vay: vay dài hạn, trung hạn, ngắn hạn+ Theo tính chất và mục đích sử dụng: vay đầu tư

TSCð, vay vốn lưu động, vay phục vụ dự án…

Ưu điểm: đáp ứng kịp thời, lãi suất được hạch toán vàochi phí kd, ngân hàng không chi phối trực tiếp sự điềuhành kd của doanh nghiệp

Nhược điểm: điều kiện tín dụng, bảo đảm tiền vay, sự

B- Vốn tín dụng ngân hàng và tín dụng thương mại (tiếp)

- Vốn tín dụng thương mại:

Hình thành trong quan hệ mua bán chịu, trả chậm hay trả góp

Ưu điểm: rẻ, tiện lợi, linh hoạt, tạo khả năng mở rộng hợptác kinh doanh

Nhược điểm: ngắn hạn

+ Cổ phiếu ưu đãi

+ Chứng khoán có thể chuyển đổi: giấy bảo đảm, trái

phiếu chuyển đổi

D - Vốn huy động bằng phát hành trái phiếu công ty

Đặc điểm của trái phiếu:

+ Lãi suất

+ Kỳ hạn

+ Mức độ rủi ro

Một số loại trái phiếu phổ biến:

+ Trái phiếu có lãi suất cố định

+ Trái phiếu có lãi suất thay đổi

+ Trái phiếu có thể thu hồi

E- Nguồn vốn nội bộ

Là hình thức công ty sử dụng lợi nhuận để lại để tái đầu tư

Ưu điểm: phát huy được nội lực, giảm bớt sự lệ thuộcvào bên ngoài

Nhược điểm: dễ làm giảm tính hấp dẫn của cổ phiếu

trong ngắn hạn do cổ đông chỉ được nhận phần cổ tức nhỏhơn thị giá cổ phiếu giảm

2.1.2 Quản lý tài sản cố định của doanh nghiệp

Khái niệm: Tài sản cố định là những yếu tố của tư liệulao động được sử dụng trong một thời gian tương đối dài vàgiá trị tương đối lớn

2.1.2.1 Cơ cấu tài sản

+ Tài s ả n c ố đ ị nh vô hình

Gồm một số yếu tố khó xác định hình thái vật chất, thậmchí trừu tượng nhưng có ảnh hưởng quan trọng đối với sxkinh doanh:

- Chi phí thành lập, khảo sát, thiết kế

- Uy tín và lợi thế thương mại

- Quyền sở hữu công nghiệp, sở hữu trí tuệ

- Đặc quyền khai thác kinh doanh

2.1.2.1- Cơ c ấ u tài s ả n (ti ế p)

Đặc điểm: sự đánh giá giá trị TSCð vô hình phụ thuộcvào ý kiến chủ quan của người đánh giá khó chính xác;TSCĐ vô hình chỉ có lợi ích khi nó tạo ra lợi thế thươngmại

Các biện pháp quản lý và phát triển TSCð vô hình

- Tăng cường củng cố sự tin tưởng của bạn hàng

- Bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp

- Hạch toán chính xác các chi phí để tính vào giá thànhsản phẩm hợp lý

2.1.2.1- Cơ c ấ u tài s ả n (ti ế p)

+ Tài sản cố định hữu hình

Phân loại theo tính năng và công dụng có các loại sau:

- Nhóm 1: Nhà cửa, vật kiến trúc

- Nhóm 2: Máy móc, thiết bị công nghệ

- Nhóm 3: Phương tiện vận tải

- Nhóm 4: Thiết bị, dụng cụ quản lý, thiết bị đo lường,

kiểm định

Các phương pháp khấu hao

- Khấu hao đều

- Khấu hao nhanh

- Khấu hao theo sản lượng

2.1.3 Quản lý tài sản lưu động của doanh nghiệp

TSLĐ phần lớn là đối tượng lao động (các vật bị tác động

trong quá trình ch ế bi ế n b ở i lao đ ộ ng c ủ a con ngư ờ i hay máy móc: nguyên v ậ t li ệ u, nhiên li ệ u, công c ụ lao đ ộ ng nh ỏ …)

2.1.3.1 Khả năng chuyển đổi của tài sản

+ Phản ánh mức độ dễ hay khó để chuyển đổi TS đó thành tiền+ Trong 1 chu kỳ sản xuất, nguyên liệu, vật tư tham gia và

được chuyển hoá hoàn toàn vào giá thành sản phẩm

2.1.3 Qu ả n lý tài s ả n lưu đ ộ ng c ủ a doanh nghi ệ p (ti ế p)

2.1.3.2 Quản lý hàng hoá vật tư lưu kho

- Xác định nhu cầu của nguyên, nhiên liệu dự trữ

- Phương pháp điều chỉnh đơn giản

2.1.3.3 Phân tích vòng quay của vốn lưu động

- Là một chỉ tiêu phản ánh hiệu quả tài chính của vốn

- Tăng số vòng quay để khắc phục tình trạng thiếu vốn

2.1.3.4 Cơ cấu và phân loại TSLð

Phân loại theo khả năng chuyển đổi và đặc điểm kinh tế:

- Tài sản bằng tiền

- Vàng, bạc, đá quí, kim loại quí

- Các tài sản tương đương tiền

2.2 Ngân sách nhà nước

2.2.1 Vai trò của ngân sách nhà nước

Khái niệm: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước

có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong 1 năm

để đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhànước

2.2.1 Vai trò của ngân sách nhà nước (tiếp)

Bản chất của ngân sách nhà nước

- Xét về phương diện pháp lý

- Xét về bản chất kinh tế

- Xét về tính chất xã hội

Vai trò của ngân sách nhà nước

- Kích thích tăng trưởng kinh tế

- Giải quyết các vấn đề xã hội

- Góp phần ổn định thị trường, chống lạm phát

2.2.2 Thu và chi của ngân sách nhà nước

2.2.2.1 Thu của ngân sách nhà nước

Các khoản thu ngân sách là tiền đề vật chất không thể thiếu

để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước

Có nhiều cách phân loại

Phân loại theo nguồn hình thành

- Nhóm nguồn thu từ hoạt động sản xuất - kinh doanh

- Nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ

- Nguồn thu nước ngoài

2.2.2.1 Thu c ủ a ngân sách nhà nư ớ c (ti ế p)

Phân loại theo tác dụng của các khoản thu với quá trìnhcân đối ngân sách:

- Thu trong cân đối ngân sách:

+ Thuế, phí và lệ phí

+ Thu về bán và cho thuê tài sản thuộc sở hữu NN

+ Thu lợi tức cổ phần của NN

+ Các khoản thu khác theo luật định

- Thu để bù đắp thiếu hụt của ngân sách NN

+ Vay trong nước

2.2.2.2 Chi của ngân sách nhà nước

Khái niệm: Chi NS là quá trình phân phối,sử dụng quĩtheo những nguyên tắc nhất định cho việc thực hiện các

nhiệm vụ của NN

Đặc điểm:

- Chi ngân sách luôn gắn với nhiệm vụ kinh tế, chính trị,

xã hội mà chính phủ phải đảm nhận

- Tính hiệu quả của các khoản chi ngân sách được thể

hiện ở tầm vĩ mô và mang tính toàn diện

- Phần lớn các khoản chi đều là cấp phát không hoàn trảtrực tiếp và mang tính bao cấp

2.2.2.2 Chi c ủ a ngân sách nhà nư ớ c (ti ế p)

Phân loại: Tuỳ theo yêu cầu của việc phân tích, đánh giá

và quản lý NS trong từng thời kỳ

- Trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung:

+ Chi văn hoá - xã hội

+ Chi quản lý hành chính

+ Chi an ninh quốc phòng

+ Các khoản chi khác

- Trong cơ chế thị trường

+ Chi thường xuyên

2.2.2.3 Thâm hụt ngân sách nhà nước

Khái niệm: Thâm hụt (bội chi) ngân sách là tình trạng

tổng chi tiêu của ngân sách vượt quá các khoản thu khôngmang tính hoàn trả (thu trong cân đối)

Chỉ tiêu sử dụng: Tỷ lệ thâm hụt so với GDP hoặc so vớitổng thu trong ngân sách

- Nguyên nhân của thâm hụt:

+ Nguyên nhân khách quan: Chu kỳ kinh doanh, điều kiện

tự nhiên, các yếu tố bất khả kháng

+ Nguyên nhân chủ quan: Thuộc về quá trình quản lý vàđiều hành ngân sách

2.2.2.3 Thâm hụt ngân sách nhà nước (tiếp)

Ảnh hưởng của thâm hụt ngân sách đối với nền kinh tế:

- Ảnh hưởng phụ thuộc vào việc thâm hụt tác động nhưthế nào đến lãi suất, tiết kiệm, đầu tư và cán cân TM

Giải pháp để khắc phục tình trạng thâm hụt ngân sách:

- Phát hành tiền

- Sử dụng dự trữ ngoại tệ

- Vay trong nước

- Vay nước ngoài

2.2.2.4 Tổ chức hệ thống và phân cấp ngân sách NN

Tổ chức hệ thống ngân sách

HỆ THỐNG NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

NGÂN SÁCH CẤP TỈNH

(NGÂN SÁCH TP THUỘC TRUNG ƯƠNG)

NGÂN SÁCH TP NGÂN SÁCH NGÂN SÁCH THUỘC TỈNH THỊ XÃ CẤP HUYỆN

NGÂN SÁCH NGÂN SÁCH

-2.2.2.4 T ổ ch ứ c h ệ th ố ng và phân c ấ p ngân sách NN (ti ế p)

+ Phân cấp về chu trình ngân sách (quan hệ về quản lý

trong chu trình vận động của ngân sách)

2.2.2.5 Năm ngân sách và chu trình ngân sách

Năm ngân sách (còn gọi là năm tài khoá) là giai đoạn

trong đó dự toán thu - chi của Nhà nước đã được phê chuẩn

có hiệu lực thi hành

Chu trình ngân sách: Toàn bộ hoạt động từ khâu lập dựtoán đến khâu chấp hành và quyết toán ngân sách

2.3 Tài chính dân cư cư

Đặc điểm:

- Phân tán không đồng đều trong các hộ gia đình

- Tổng qui mô của nguồn vốn tiềm tàng trong các hộ giađình là rất lớn

- Có thể có quan hệ thường xuyên hoặc không thườngxuyên với các bộ phận trong hệ thống tài chính

Cần phải có biện pháp thích hợp để huy động tài chínhdân cư

2.4 Tài chính đối ngoại

Kênh của tài chính đối ngoại gồm:

- Nhận viện trợ hoặc vay vốn nước ngoài cho NSNN, chodoanh nghiệp, cho dân cư

- Nhận vốn đầu tư nước ngoài giữa các tổ chức kinh tế

trong và ngoài nước

-Tái bảo hiểm, chuyển phí bảo hiểm, thanh toán bảo hiểmđối với các tổ chức nước ngoài hoặc ngược lại

- Chuyển tiền và tài sản giữa các cá nhân trong và ngoàinước

2.5 Các tổ chức tài chính trung gian

Các trung gian tài chính huy động vốn từ những người cóvốn (người tiết kiệm) để cho những người cần vốn vay lạihoặc thực hiện các hình thức đầu tư khác nhau

Tuỳ theo lĩnh vực và phạm vi hoạt động trung gian tài chínhđược chia thành:

- Các ngân hàng thương mại

- Các tổ chức tài chính trung gian phi ngân hàng: công tybảo hiểm, công ty tài chính, quĩ đầu tư…

III

III Chính sách tài chính quốc gia

3.1 Mục tiêu của chính sách tài chính quốc gia

- Nhằm tăng cường tiềm lực tài chính đất nước, đặc biệttăng cường tài chính doanh nghiệp

- Nhằm kiểm soát lạm phát

- Nhằm tạo công ăn việc làm cho người dân, mở rộng

ngành nghề

3.2 Những quan điểm cơ cơ bản

- Tập trung chuyển hướng cơ chế quản lý chính sách tàichính-tiền tệ kiểu “động viên tập trung” sang “phân

quyền tự chủ”

- Phân biệt rõ chức năng, nhiệm vụ của tài chính nhà

nước và tài chính doanh nghiệp

- Phân biệt rõ chức năng, nhiệm vụ của tài chính nhà

nước và ngân hàng

- Thực hiện cơ chế tài chính mở lành mạnh

3.2 Nh ữ ng quan đi ể m cơ b ả n (ti ế p)

- Phải giải phóng triệt để mọi nguồn vốn trong nước và hìnhthành thị trường vốn

- Phân phối và sử dụng các nguồn tài chính để tạo ra cơ cấukinh tế hợp lý và hiệu quả

- Xây dựng và thực hiện chính sách tài chính cần đặt trongmối quan hệ với các chính sách khác

- Phải chú trọng khảo sát, nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng

và thực hiện chính sách tài chính của các quốc gia khác

- Củng cố và nâng cao tính pháp lệnh của hoạt động tài chính

3.3 Nội dung cơ cơ bản của chính sách tài chính quốc gia 3.3.1 Chính sách về vốn

- Vốn là điều kiện tiên quyết để duy trì và phát triển sảnxuất, là cơ sở để phân phối lợi nhuận và đánh giá hiệu quảkinh tế

- Chính sách tạo và sử dụng vốn phải được xây dựng vàthực hiện theo qui luật tất yếu của kinh tế thị trường

3.3.1 Chính sách về vốn (tiếp)

- Vốn là điều kiện tiên quyết để duy trì và phát triển sảnxuất, là cơ sở để phân phối lợi nhuận và đánh giá hiệuquả kinh tế

- Chính sách tạo và sử dụng vốn phải được xây dựng vàthực hiện theo qui luật tất yếu của kinh tế thị trường

- Các nguồn lực có thể huy động: vốn đầu tư kinh tế củanhà nước, vốn tự có của các doanh nghiệp, vốn bằng tiền

và tiền nhàn rỗi của dân cư, vốn của DN và tổ chức

TC quốc tế

3.3.1 Chính sách về vốn (tiếp)

Để huy động được mọi nguồn vốn của xã hội:

- Các doanh nghiệp phải đóng vai trò chủ đạo trong việctạo vốn để phát triển sản xuất kinh doanh

- Thúc đẩy quá trình cổ phần hoá các doanh nghiệp nhànước

- Phát triển thị trường tài chính

- Thu hút vốn đầu tư nước ngoài

3.3.2 Chính sách tài chính đối với doanh nghiệp

- Các doanh nghiệp nhà nước thuần tuý kinh doanh tự huyđộng nguồn vốn trong xã hội hoặc tín dụng ngân hàng đểđảm bảo bình đẳng với các thành phần kinh tế khác

- Doanh nghiệp không phân biệt qui mô và thành phần kinh

tế đều có khả năng vay vốn tín dụng ưu đãi

- Có cơ chế phân biệt về quyền lợi, nghĩa vụ và điều kiệnhoạt động kinh doanh giữa các loại hình doanh nghiệp

- Tiến hành cổ phần hoá doanh nghiệp

3.3.3 Chính sách đối với ngân sách nhà nư nư ớc

- Để kiểm soát lạm phát, cần chấm dứt việc cho vay trựctiếp từ ngân hàng trung ương đối với ngân sách NN

- Thiếu hụt ngân sách cần được kiểm soát trong giới hạnnhất định, giảm dần và tiến tới cân bằng thu chi

- Đổi mới hệ thống thuế

3.3.4 Chính sách về tài chính đối ngoại

- Cần huy động tối đa nguồn vốn nước ngoài cho đầu tư pháttriển

- Tạo ra và tận thu các nguồn thu ngoại tệ

- Nhà nước phải quản lý ngoại tệ, nhất là ngoại tệ mạnh

- Xoá bỏ độc quyền trong việc tham gia các hoạt động kinh tếđối ngoại

- Mở rộng quan hệ tài chính với các nước để tranh thủ viện trợ

- Sử dụng hiệu quả mọi khoản viện trợ

- Tạo môi trường pháp lý và xã hội hấp dẫn nhà đầu tư nướcngoài

3.3.5 Chính sách về tiền tệ và tín dụng

Mục tiêu:

Kiểm soát lạm phát, ổn định sức mua đồng tiền, tạo điềukiện huy động vốn phát triển kinh tế, phát triển hệ thốngngân hàng

Biện pháp:

+ Kiểm soát lượng tiền cung ứng

+ Chính sách tín dụng