khóa luận tốt nghiệp đồng dao và vai trò của nó đối với sự hình thành các tập tính ban đầu của trẻ mầm non

Lý do sự phạm Bản thân là một người giáo viên mằm non tương lai tôi được nghiên cứu, tìm hiểu về tâm sinh lý cũng như đặc điểm phát triển của trẻ mầm non cùng với những trải nghiệm của t

LOI CAM ON Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn khoa học ThS GVC: Nguyễn Văn Mỳ

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn tập thê các thầy cô bộ môn khoa GD Tiểu học, Ban giám hiệu nhà trường đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập cũng như hoàn thiện khoá luận

Cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực hiện khoá luận

Hà nội, ngày 05 tháng 05 năm 2010

Người thực hiện

Nguyễn Thị Hằng

LỜI CAM ĐOAN Kính gửi: Hội đồng bảo vệ khoá luận tốt nghiệp Đại học năm 2010 -

2011 khoa tiểu học Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2

Tên tôi là: Nguyễn Thị Hằng

Sinh viên lớp: K32 - mam non - Khoa GD Tiểu học - Truong Dai hoc

sư phạm Hà Nội 2

Tôi cam đoan tất cả những nội dung, số liệu Đã trình bày trong khoá luận của riêng tôi, tự tôi tìm tòi, nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của Thầy giáo ThS GVC: Nguyễn Văn Mỳ và chưa từng được công bố trong bất cứ mọt

khoá luận nào khác

Hà nội, ngày 05 tháng 05 năm 2010

Người thực hiện

Nguyễn Thị Hằng

hò, tiếng la hét vang dậy cả một khoảng sân, trong trò rồng rắn lên mây hay những tiếng hò, tiếng la hét vang dậy cả một khoảng sân, trong trò rồng rắn lên mây hay thả đỉa ba ba

Chẳng những cung cấp kiến thức tự nhiên, đồng đao còn là một kho

kiến thức xã hội về đình đám hội hè, trong họ ngoài làng, về đồ ăn thức uống

với hình thức trình bày liệt kê, dừng lại ở những nét bề ngoài dễ nhớ, dễ

phân biệt kích thích trí tò mò của trẻ, dạy các em về công dụng các đồ vật,

giống vật, dạy các em học chữ

Đồng dao được các em hát trong lúc tô chức trò chơi hay hát dé chơi,

hát để ru bé ngủ Nhiều khi lời đồng dao được hát, tổ chức chơi dường như

roi rac, cau no xo cau kia, chuyện này sang chuyện khác Tuy nhiên đây chính

là kho báu cung cấp kiến thức, nội dung và phương pháp để giáo dục toàn

diện cho trẻ mâm non

1.2 Lý do sự phạm

Bản thân là một người giáo viên mằm non tương lai tôi được nghiên cứu, tìm hiểu về tâm sinh lý cũng như đặc điểm phát triển của trẻ mầm non

cùng với những trải nghiệm của tuổi thơ, lớn lên bên bầu sữa mẹ, bên cánh

võng tiếng ru của bà, bên những cây chuyền, hòn sỏi, hòn bi, hay cả những tiếng hò reo la hét vui đùa trong những buổi chiều chăn trâu , cắt cỏ cùng

chúng bạn trên cánh đồng quê thanh bình êm ả hơn ai hết tôi hiểu được ý

nghĩa của những khúc đồng đao đối với đời sống tâm hồn của một con người Những khúc đồng dao chứa đựng những bài học giáo dục vô cùng quý báu và hữu hiệu, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ, khi được tiếp cận

những khúc đồng dao trẻ không chỉ được học đọc mà trẻ còn được hát, được múa, được chơi, được cười và được thoả mãn sự hiếu động của tuổi thơ Vậy

là chưa cần tới trường, lớp, phấn bảng, mà trẻ vẫn tiếp thu kiến thức đơn giản của cuộc sống hay đúng hơn là trẻ có thê học làm người

Hiểu được điều đó, tôi đã quyết định nghiên cứu tìm hiểu về những khúc đồng dao để thêm một lần nữa khẳng định lại giá trị quý báu của đồng dao và góp một tiếng nói bé nhỏ vào việc hoàn thành mục tiêu giáo dục toàn

diện cho trẻ mâm non

2 Lich sw van đề

Đồng dao là một bộ phận quan trọng của văn học dân gian nói riêng và

văn học Việt Nam nói chung, nó có tầm ảnh hưởng rất lớn đối với người Việt

Nam, đặc biệt là đối với trẻ thơ Các bài đồng dao không chỉ phong phú về

nội dung mà còn da dang về hình thức, nó tuy mộc mạc, giản dị về ngôn ngữ,

hình ảnh nhưng lại lưu giữ, chất chứa một giá trị tinh thần rất lớn, thấp thoáng

trong nó là hình ảnh của thiên nhiên tươi đẹp, của xã hội nông nghiệp gần gũi thân thương, nó là nơi khơi nguồn tình mẫu tử, lòng thương người và hơn hết

là môi trường văn hoá văn nghệ Chơi mà học, học mà chơi của trẻ thơ Đã có

không ít những nhà nghiên cứu , phê bình tìm cảm hứng và bỏ công sức, thời gian ra tìm hiểu về các giá trị, các khía cạnh của những khúc đồng đao như: Đồng đao và trò chơi trẻ em, những hình thức giáo đục trẻ bị lãng quên

của Trân Xuân Toản

Trong báo cáo nghiên cứu khoa học sinh viên khoa Ngữ văn Trường

đại học sư phạm Hà Nội 2009

+ Tìm hiểu về nội dung hình thức nghệ thuật của đồng dao

+ Đồng đao trong thế giới âm nhạc của trẻ

+ Đồng đao trong thế giới trò chơi của trẻ

+ Đồng đao đối với sự phát triển thâm mỹ của trẻ

Đồng dao Việt Nam (Tuyên tập bình chọn) của Nguyễn Nghĩa Dân Đồng dao cho con

Có rất nhiều, rất nhiều các bài viết về đồng dao có những bài thiên về

nội dung, có những bài lại tập trung đi khai thác hình thức, mỗi bài viết mang

một phong cách viết khác nhau nhưng đều nhằm một mục đích là tìm ra đánh giá, tôn vinh giá trị, cái hay, cái đẹp của những khúc đồng dao đối với cuộc sống

Tuy nhiên đề tài Đẳng đao và vai trò của nó đối với sự hình thành các tập tính ban đầu của trẻ mâm non thì chưa có ai nghiên cứu, cùng với lòng yêu trẻ và mong muốn được tìm hiểu về vai trò của những bài đồng dao đối với sự phát triển của trẻ vì vậy tôi đã quyết định chọn đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Đồng dao và hệ thống đẳng dao

3.2 Đồng dao và vai trò của nó đối với sự hình thành các tập tính

ban dau cia tré mam non

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Tìm hiểu về đồng dao và hệ thông đồng dao

5.2 Đồng dao và vai trò cúa nó đối với sự hình thành các tập tính ban đầu của trẻ mắm non

6 Phương pháp nghiên cứu

6.I Phương pháp phân tích tổng hợp

6.2 Phương pháp thống kê so sánh

6.3 Phương pháp đọc sách và tài liệu

Đồng dao là những lời mộc mạc, hồn nhiên, có vần được trẻ em truyền

miệng cho nhau hoặc hát đồng thanh theo nhịp điệu đơn giản trong lúc vui chơi hoặc tiến hành các trò chơi dân gian của tuổi thiếu nhi

1.2 Hệ thống đồng dao

Đồng dao thường được các em hát dựa theo van, nhip cua thé tho dan tộc, diễn biến từ hai âm tiết trở lên, nhất là vè bốn âm tiết và lục bát Xét về

nội dung đồng dao phù hợp với lứa tuối thiếu nhi và về nghệ thuật diễn xướng

(hát, hoạt động vui chơi) những lời hát gắn với trò chơi trẻ em, những lời hát

ru, những câu đồ vui của trẻ em và cuối cùng là những lời ca dao cho trẻ

Các bộ phận nói trên của đồng dao có mối quan hệ mật thiết với nhau

về nội dung, do đó ranh giới giữa đồng dao trẻ em hát với hát ru và ca dao cho

trẻ em chỉ là tương đối với các đồng dao theo thể thơ lục bát Điều có thể

phân biệt rõ ràng giữa đồng dao trẻ em hát với đồng dao trẻ em hát, trẻ em

chơi là bộ phận đồng dao này phải có trò chơi dân gian đi kèm, hay khi phân biệt đồng dao trẻ em đồ vui với các bộ phận đồng đao khác ta có thê căn cứ vào đặc thù của câu đố cho trẻ vì câu đồ nó cũng có thi pháp riêng Ca dao

cho trẻ em cũng được xem như một loại đồng đao có thể được các em cảm

nhận từ tuổi nhi đồng và theo các em cho đến hết đời Đó là những lời ca dao

dễ hiểu đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc gắn liền với truyền thống tốt đẹp của

dân tộc với hoạt động yêu nước thương nòi, đạo đức trong sáng của nhân dân hoặc những lời ca dao về cảnh trí thiên nhiên, danh lam thắng cảnh, phong

tục, lễ hội Tén tai gần các em, nó góp phần quan trọng trong việc hình

thành phát triển nhân cách người Việt Nam ở các em

1.2 1 Đồng dao trẻ em hát, đồng dao trẻ em hát, trẻ em chơi

1.2.1.1 Ngôn ngữ đồng dao trẻ em hát, đồng dao trẻ em hút, trẻ em

chơi

Các nhà tâm lý học cho rằng, từ 3 tuổi trở đi trẻ em đạt được ba thành

tựu cơ bản có tác dụng quyết định phát triển tâm lý là: Trẻ làm chủ lối đi thẳng người, trẻ phát triển các hoạt động trong quan hệ với đồ vật, trẻ làm chủ ngôn ngữ trẻ em Việt Nam cũng nằm trong quy luật đó, tục ngữ có câu: 7é

lên ba cả nhà học nói như vậy lẫy trẻ 3 tuôi làm mốc, có thé thấy từ tuổi này

trở đi trẻ tiếp nhận những lời đồng dao trẻ em hát tiếp theo là những lời đồng

đao trẻ hát, trẻ em chơi, có thể nêu đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ bộ phận đồng dao này là: Giản dị, mộc mạc, vô tư, hồn nhiên, ngộ nghĩnh, vui tươi

Đó là ngôn ngữ gồm từ vựng cụ thê về tự nhiên và xã hội gần gũi với

tho Cé thé dé là những người gần gũi với trẻ như mẹ, bà là những bộ phận

trên cơ thể như chân tay, tai, mất, mũi là những con vật nuôi trong nhà như

chó, mèo, lợn, gà xa hơn là chim, cá, hoa, trái rồi đến thời gian budi

sáng, buổi chiều đến không gian như: trăng, sao, mưa, nắng có những bài

về được trẻ kết lại theo một đề tai nhu bai vé chim: Chim ri la di sáo sậu/Sáo

sâu là cậu bô nông/Bồ nông là ông chim chích có những từ được hiểu biết trong trò chơi, trong sinh hoạt như các lời đồng dao gọi nghé, khi tư duy, trí

khôn phát triển, ngôn ngữ phát triển cụ thể được liên kết đơn giản dễ nhận biết thường là những hoạt động như là: Con mèo mà trèo cây caw/Hỏi thăm

chủ chuột ấi đâu vắng nhà

Ngôn ngữ đến với trẻ qua đồng trước hết là từ vựng cụ thể, qua đồng dao phần nào trẻ cũng nhận biết được cấu trúc ngữ pháp đơn giản, đặc biệt là

trẻ tự đặt ra câu hỏi và tự trả lời Bong chi ?/ Bông bác/Bác chi?/Bac

hùm/Hùm chỉ?/Hùm beo trong đồng đao còn bắt gặp cấu trúc cú pháp hỏi - tra loi Rồng rắn lên mây

Trên cơ sở học hỏi từ vựng cụ thể với năng lực quan sát của bé được

phát triển Ngôn ngữ đồng dao miêu tả chỉ tiết sinh động hoặc kết hợp miêu tả

với tự sự linh hoạt, các em thường thích các loài vật và cả những đồ vật gần

mình trong trạng thái hoạt động Con cua mà có hai càng/ Đầu tai không có bò ngang cả ngay hay Con voi con voi/ Cai vòi đi trước/Hai chân trước đi trước/Hai chân sau ấi sau/Còn cái đuôi di sau rot là những bức tranh rất sinh động theo phương thức miêu tả tự sự của các em

Ngôn ngữ đồng dao tuy mộc mạc, giản đị nhưng cũng giàu âm thanh đặc biệt trong khá năng bắt chước, mô phỏng âm thanh phát ra từ đồ vật hoặc loài vật Theo tâm lý học trẻ em thì thính giác và thị giác của trẻ em phát triển rất sớm trong đó thính giác phát triển mạnh hơn còn thị giác phát triển có tinh định hướng Có không ít đồng dao mô phỏng âm thanh của gà, lợn, trâu, bò,

ếch, nhái Con gà cục tác lá chanh/Con lon un in mua hành cho tôi Có lời

đồng dao kèm theo trò chơi như Đệt vải, kéo cưa lừa xẻ những lời này được

trẻ em chú ý về mặt âm hơn về mặt ngữ nghĩa Nhiều khi đó như là lệnh bắt

đầu hoặc kết thúc trò chơi của trẻ Dung dang,dung dé hay Nu na nu nong Đặc biệt nhất là ngôn ngữ đồng dao trẻ em hát, đồng dao trẻ em hát, trẻ

em chơi, bao giờ cũng vui tuơi, ngộ nghĩnh mang đậm đặc trưng ngôn ngữ trẻ

em Đó có thê là ngôn ngữ nói ngược Con lợn thì kêu meo meo/Con mèo tin in

mà theo vô chuồng Đó có thê là ngôn ngữ nói lái Hai bai, hai bát không

nơ/ Còn một miếng cháy kéo co vỡ nỗi Có thê là cách nói lặp Con kiến mà leo cành đa/ Leo phải cành cụt leo ra leo vào/ Con kiến mà leo cành đào/ Leo phải cành cụt leo vào leo ra Có thê là lời nói vòng tròn dựa theo cách gieo

vần Lúa ngô là cô đậu nành/ đậu nành là anh dưa chuột Có thể là cách nói

ngoa dụ gây cười Ngôi buôn nói chuyện láo thiên/ Hồi tôi còn nhỏ rủ ẩi khiêng ông trời/ Ra đường thấy muỗi đớp rơi/Bọ hung đám giỗ đi mời ông voi Trong đồng dao trẻ em hát, đồng dao trẻ em hát, trẻ em chơi còn có ngôn ngữ chỉ có lời mà không có nghĩa Chè la chè lít, Chỉ chỉ vít ví Những từ này có thê gây hứng thú cho trẻ về mặt âm thanh, nhịp điệu cũng có thé do phat 4m

của trẻ ở thời kỳ tiền ngôn ngữ

Tóm lại ngôn ngữ đồng dao trẻ em hát, đồng đao trẻ em hát trẻ em chơi thực sự là ngôn ngữ của trẻ Trong khi chơi trẻ hát cùng thế giới tự nhiên, xã hội xung quanh mình, qua đó làm cho tiếng nói của trẻ phát triển đặc biệt về

từ vựng, dù ở hình thức nói xuôi, nói ngược, nói lái xét đến cùng đều để

các em được vui chơi, được giao tiếp với nhau và cùng để các em nắm bắt ngày càng tốt hơn tiếng mẹ đẻ

1.2.1.2 Kết cấu của đồng dao trẻ em hát, đồng dao trẻ em hát trẻ

em chơi

Nhìn chung đồng dao trẻ em hát, đồng đao trẻ em hát, trẻ em chơi có

kết cấu phong phú đa dạng, đơn giản, tự nhiên, vần vè nhằm mục đích vui

chơi là chính và phần nào cảm nhận theo tư tưởng của trẻ

Két cau Dat dây từ vật này chuyên sang vật khác, từ chuyện này chuyển sang chuyện khác, liên kết với nhau bằng vần của ngôn ngữ Cốc cốc

keng keng/ Mu sén di cho/ Mu rồ ở nhà/ Bắt gà làm thịt rồi nói chuyện Cøn

ruỗi có cánh, đòn gánh có mắu/ Con sấu có tai tiếp theo là Chuyện bánh trưng, rá mói, hàng trẫu, hàng cau cuỗi cùng là Hàng hương, hàng hoa/ Là hang 6ng Ban

Két cau Xdu chudi kết các sự vật, hay sự kiện cùng loại với nhau, có liên kết nhưng lỏng lẻo, tiện đâu xớu đấy ta thường bắt gặp vè hoa trái, cá, bánh, chim Thấy nắng hay phơi là con diệc mốc/ Lăn theo mấy gốc là

chim thằng chài/ Lông lá thật dai la con chim phướn/ Ránh cá bốn huớng là

con bồ câu

Kết cấu đối đáp mà nôm na là hỏi và trả lời thường gặp trong đồng dao trẻ em hát trong lúc chơi trò choi dan gian Rong ran lên mây, Xia cá mè Kết cấu xuôi ngược có hai chiều zói xuổi và nói ngược được liên kết bằng một nguyên nhân để chuyên nội dung xuôi thành nội dung ngược Buổi sáng ngủ dậy/ Bắt một con còng/ Đem biếu ông/ ông cho quả thị/ Đem biểu

chị / Chị cho bánh khô/ Đem biếu cô/ Cô cho banh ti/ Dem biểu chú/ Chú cho

buổng cau Thê rồi Nay chú thím giận nhau do đó Trả buông cau cho chú/ Trả bánh ui cho cô/ Trả bánh khô cho chị/Trả quả thị cho ông và bắt con công

về nhà như vậy kết cấu xuôi và ngược ở đây là cho và nhận cho gi tra nay theo trình tự, đúng vật đúng người

Kết cấu vòng tròn, kết cấu nói ngược ta cũng thường gặp trong đồng

đao trẻ em hát, đồng dao trẻ em chơi tạo hứng thú cho trẻ vừa chơi, vừa hát,

trẻ có thê chơi thường xuyên, liên tục phủ hợp với tâm lý của trẻ

Kết cấu đơn giản tự nhiên là điển hình nổi bật của chùm đồng dao Goi

nghé don gian va tu nhién như công việc mà trẻ em thôn quê nước ta thường

chia sẻ với cha mẹ, đơn giản và tự nhiên như tình cảm của các em đối với con

bê, con nghé vui tươi, hóm hỉnh chạy theo bò mẹ, trâu mẹ kết cấu đơn giản của lời gọi nghé thê hiện nhiều quan hệ giữa nghé với trâu mẹ như phải biết nghe lời mẹ, không đi chơi xa từ đó giúp trẻ lĩnh hội

1.2.2 Đồng dao hát ru va ca dao cho tré em

1.2.2.1 Ngôn ngữ đồng dao hát ru và ca dao cho trẻ em

Điều đầu tiên cần khẳng định lời hát ru, lời ca đao là sáng tác của người lớn sáng tạo Như đã nói ở trên, nội dung và nghệ thuật lời của hát ru

và ca dao cho trẻ em không có ranh giới rõ ràng, có chăng chỉ có ở một số lời

hát ru được bắt đầu bằng Ru hỡi hoi ru hoac Ru con con ngủ được xem như tín hiệu của hát ru mà thôi, còn khi ru em, ru con, người chị, người mẹ có thể

hát những bài ca dao với giai điệu uyên chuyển để ru con, ru em Đối với trẻ

em, ngôn ngữ hát ru và ngôn ngữ ca dao cho trẻ em có thể tìm hiểu trong hai

thời kỳ phát triển tâm sinh lý cho trẻ em: Thời kỳ tuổi thơ và thời kỳ tuổi nhỏ

Ngôn ngữ lời hát ru ca dao cho trẻ em thời kỳ tuổi thơ : Theo kết quả nghiên cứu của ngành tâm lý học trẻ thơ thì giai đoạn này chính là hình thái khởi đầu của việc trẻ tìm hiểu ngôn ngữ Như vậy ta có thé khang định /ởi hát

ru rat ich lợi đối với trẻ trước hết là phan nhac điệu và ngữ âm của lời hát ru

Cùng với tình cảm thân thương của mẹ vùa bỂ vừa ru, vừa hát tuy trẻ không biết gì về ngữ nghĩa của lời ru nhưng đó là những lời vô nghĩa êm dịu gây ân tượng sâu sắc đối với thính giác và thần kinh của trẻ Những âm thanh nhịp

điệu cùng với tình cảm của mẹ, hình ảnh ngôn ngữ của lời ru tác động tích

cực tới trẻ làm cho trẻ phát triển nhiều mặt về tâm lý, chuẩn bị tốt cho trẻ

cùng năm tháng, tiếp cận thời kỳ tuổi thơ với dấu mốc quan trọng là làm chủ được ngôn ngữ, như vậy ở thời kỳ này giá trị thực tiễn của hát ru trước hết là ngữ âm, là âm nhạc đi cùng lời hát ru hơn là ngữ nghĩa của ngôn ngữ lời hát

mu

Ngôn ngữ lời hát ru, ca dao cho trẻ em thời kì tuổi thơ hay tuổi thiếu

nhi bắt đầu từ giai đoạn trẻ từ 3 tuổi đến 15 tuổi Thời kỳ này trẻ em tiếp xúc với đồng dao nhiệt tình hơn là tiếp xúc với hát ru và ca dao cho trẻ em vì đồng dao cho trẻ em và đồng dao trẻ em hát trẻ em chơi là sáng tác của chính các

em, nó phủ hợp với nhu cầu ngôn ngữ của trẻ trong giai đoạn này

Ngôn ngữ lời hát ru và ca dao cho trẻ em giản dị nhưng không mộc mạc, kết hợp ngôn ngữ đời thường với ngôn ngữ thi ca, có thể là ngôn ngữ gần gũi với trẻ: Em tôi buỗn ngủ buỗn nghê/ Buôn ăn cơm nếp, cháo khê, thịt gà/ Cũng có thể là ngôn ngữ giầu chất thơ 7rong đâm gì đẹp bằng sen/ Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng

Ngôn ngữ lời hát ru và ca dao cho trẻ em sinh động, gợi cảm, miêu tả

bằng nhiều biện pháp tu từ của tiếng việt Nhiễu điều phủ lấy giá gương /Người trong một nước thì thương nhau cùng

Lời hát ru ca dao cho trẻ thường mang sắc thái địa phương Tên các địa phương, danh lam thắng cảnh, sản vật địa phương Gió đưa cành trúc la đà/Tiếng chuông chấn vũ canh gà thọ xương ai về Tuy Phước ăn nem ghé qua Hưng Thịnh mà xem Tháp Chàm

Như vậy ngôn ngữ lời hát ru và ca dao cho trẻ em bằng tiếng nói của

dân tộc có thể là nhân tố quan trọng nhất, có tác động trực tiếp đến việc hình

thành nhân cách trẻ

1.2.2.2 Kết cấu của đồng dao hát ru và ca dao cho trẻ em

Hát ru và ca dao cho trẻ là ca dao có màu sắc trữ tình, tình cảm mà

người chị người mẹ, người lớn truyền sang cho trẻ là tình mẫu tử về lòng yêu nước thương nòi, về quan hệ đạo đức truyền thống

Trong hát ru và ca dao cho trẻ ít thấy lối kết đối đáp, kết cấu phô biến

Khác với kết cấu của đồng đao trẻ em hát, trẻ em hát trẻ em chơi, kết

cấu của hát ru của ca dao cho trẻ em khá chặt chẽ có lời lẽ về một câu truyện vui Bà còng đi chợ trời mưa/ Cái tôm cái tép đi đưa bà còng/ Đưa bà đến quãng đường cong/ Đưa bà đến tận ngõ trong nhà bà Có lời kế địa danh phong phú Rủ nhau ấi khắp long thành/ Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai

Tóm lại, kết cấu kế chuyện trong hát ru hoặc ca dao cho trẻ em phần nhiều kết hợp sự việc với cảm nghĩ của con người, kế chuyện không tách dời

tả cảnh, tả tình

1.2.3 Đồng dao trẻ em đố vui

1.2.3.1 Ngôn ngữ đồng dao trẻ em đồ vui

Như ta đã biết đồng đao trẻ em đồ vui là một bộ phận của đồng dao, nó

cũng khá phù hợp với tâm sinh lý của trẻ em, như vậy ngôn ngữ của đồng dao trẻ em đồ vui ngoài những đặc điểm chung còn mang những đặc điêm riêng Ngôn ngữ của đồ vui là ngôn ngữ súc tích, đa nghĩa nhiều ẩn dụ nặng

về lý trí, khêu gợi trí thông minh óc tìm tòi của trẻ Khác với bộ phận đồng dao khác ngôn ngữ đồng dao trẻ em đồ vui không chỉ giúp trẻ vui chơi, phát triển ngôn ngữ, tình cảm thâm mĩ tình cảm đạo đức mà đồng dao trẻ em đố vui còn giúp trẻ em phát triển trí tuệ, khi tham gia giải các câu đồ, tìm đáp án, tìm các câu trả lời cho câu đố, trẻ không thê dùng cảm giác mà trẻ phải tư

duy, phải tìm tòi khám phá Từ đó góp phần làm giàu vốn hiểu biết cho trẻ, trẻ

nam được các quy luật vận động, biến đôi của tự nhiên, xã hội

1.2.3.2 Kết cầu của đồng dao trẻ em đồ vui

Khác hắn với kết cấu đồng dao, kết cấu đố vui do tính chất kỳ đj của

những hình ảnh tạo nên, vì vậy các nhân tố của kết cấu có thể gồm một hình

ảnh hoặc nhiều hình ảnh, được gọi là kết cầu đơn hoặc kết cầu kép Câu đố có kết cấu đơn có vật đồ là một hình ảnh với một hoặc nhiều đặc điểm 7rong nhà

có bà ăn cơm Trắng là cái bình vôi, một đặc điểm là Cơm trắng ân dụ là Cái

bình vôi Câu đỗ có kết câu kép với vật đố gồm nhiều bộ phận cho nên có nhiều ấn dụ phức hợp: Bón bê có thành luÿ/Có sông nước, có ngựa xe qua lại,

có voi đến sông thì dừng lại, có tướng, có quân là cái bàn cờ

Câu đồ có thể có kết cấu hỏi đáp gồm hai về một về hỏi và một về trả

lời

Cái gì trên non

Cái gì nhiều con

Cái gì thì son

Cái gì thì tròn

Đáp Mày ơi tao giảng mày hay Trầu nào không cay

Vôi này thì nồng

Thuyền bè dưới sông

Thóc lúa trên đồng

Hươu vượn trên non

Gà mái nhiều con

Cái chỉ thì son Cái gương thì tròn 1.3 Tính chất, chức năng, tác dụng cuả đồng dao

1.3.1 Tính chất

Đồng dao là một bộ phận của văn học dân gian, gần gũi với ca dao nên

nó có dầy đủ tính chất truyền miệng, nhiều đị bản và tập thể vì đồng dao là của trẻ em nên đồng dao còn có tính chất vui chơi phù hợp với tâm lý trẻ em Phần lớn đồng dao do tự trẻ em sáng tạo trong lúc vui chơi, cùng hát đồng thanh, truyền miệng cho nhau từ xóm thôn này, vùng này qua xóm thôn khác, vùng khác Do truyền miệng nên đồng dao tất nhiên có tính di bản Ví đụ như

đồng đao về chim, cá, hoa có tới 5 - 6 dị bản khác nhau Tính tập thể của đồng

dao thể hiện quan hệ giữa trẻ em và người lớn Ngoài ra đồng dao còn có tính chất gắn liền với trò chơi, tính chất này là đặc trưng của đồng dao trẻ em hát trẻ em chơi

1.3.2 Chức năng và tác dụng của đồng dao

Đồng dao có 3 chức năng: Nhận thức, thâm mỹ và giáo dục ở mức độ

phù hợp với tâm lý của trẻ em, nhận thức của trẻ qua đồng dao thường là nhận thức cảm tính quan sát tiếp cận môi trường tự nhiên xã hội gần gũi với mình,

có thể thấy được, nghe được nhưng chưa phân tích, chưa suy luận được Bằng phương thức Chơi mà học, học mà chơi đồng dao có chức năng giáo dục trẻ một cách nhẹ nhàng sinh động qua hát vui, qua trò chơi kèm theo lời hát Nói chức năng giáo dục của đồng đao tức nói đến tác dụng chung của đồng đao

trong việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ Xét tác dụng cụ thể,

những bài hát đồng dao giáo dục cảm xúc cho các em quan hệ với thiên nhiên,

xã hội, với sinh hoạt cộng đồng trước hết là môi trường hoạt động vui chơi của trẻ, qua đó rèn óc quan sát, rèn luyện ngôn ngữ

Nếu các lời hát ru có tác dụng giáo dục tình cảm cho trẻ em không phải bằng lời mà chủ yếu bằng âm nhạc qua điệu hát thì đồng dao trẻ em hát - trẻ

em chơi, những câu đồ vui lại có tác dụng rèn trí tưởng tượng, trí thông minh

kỹ năng suy đoán, liên tưởng, rèn luyện sức khoẻ, nhanh tay nhanh mắt Ngoài ra các em còn được giáo dục về lòng kiên trì, tính trung thực, lòng dũng cảm

Tuỳ theo lứa tuổi theo phương châm Chơi mà học, học mà chơi theo

thang bậc từ thấp đến cao, từ gần đến xa, từ dễ đến khó , tác dụng giáo dục

của hệ thống đồng dao đối với trẻ em có khác nhau ở tuổi tiền học đường, tác dụng rõ rệt của đồng dao với các em là hát ru, những lời hát đồng dao mộc mạc trong sáng ở tuổi mẫu giáo lớn, tiểu học những đồng dao trẻ em hát - trẻ

em chơi, những đồng đao đồ vui tác động mạnh mẽ tới nhân cách các em Sống trong nguồn nước trong lành của hát ru, của đồng dao vừa hát vừa chơi, tinh cảm và lý trí phát triển, trong tuôi thiếu niên, các em có thê hiểu được ý nghĩa của đồng dao sống lại thời thơ ấu với bao kỉ niệm tốt đẹp Tuối thiếu

niên rất cần tiếp xúc với văn học dân gian đặc biệt với ca dao trẻ em, đó là

một kênh thông tin không thể thiếu góp phần hình thành nhân cách chuẩn bị cho các em bước vào tuôi cao hơn

1.4 Nội dung cúa đồng dao

Nhìn một cách tông quát, hệ thống đồng dao Việt Nam dựng lên một

cuốn phim hiện thực của thiên nhiên và xã hội Việt Nam với nền kinh tế nông nghiệp lâu đời mà tác giả và đạo diễn , người diễn xướng là Xã hội trẻ em với

cảm nghĩ vô tư, trong sáng, tư duy ngộ nghĩnh nhưng giầu tưởng tượng, thông minh và sáng tạo biết bao màu sắc tươi sáng của đất trời, cỏ cây hoa lá, biết

bao âm thanh vui nhộn của muôn loài hoà lẫn với tiếng ru êm dịu tha thiết của

mẹ hiền Qua cảm nhận ấu thơ đồng dao đã đi vào lời hát, trò chơi của trẻ

như những đòng suối trong lành bắt nguồn từ truyền thống lao động, truyền thống nhân đạo lâu đời của dân tộc góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam từ tấm bé hệ thống đồng dao Việt Nam tuy có nhiều bộ phận cấu thành nhưng thống nhất về nội dung, biểu hiện ở một số chủ đề lớn

1.4.1 Một thiên nhiên tươi đẹp sinh động dưới đôi mắt trẻ thơ

Từ ngàn đời xưa và có lẽ đến hôm nay, trẻ em Việt Nam, nhất là trẻ em

nông thôn rất gần gũi với thiên nhiên Điều kiện khí hậu nhiệt đới làm cho

thiên nhiên nước ta tươi đẹp, phong phú, khi biết cảm nhận môi truờng thì trong đầu các em xuất hiện hàng chục thắc mắc và hàng trăm câu hỏi: cây gì

đây? quả gì đây? Con gì đây? Có ăn được không? thế rồi có sự quan sát, với

trí tưởng tượng thiên nhiên trở thành bạn bè gần gũi với các em, cùng hát,

cùng vui chơi với các em ví dụ như về hoa, có chục loài hoa, loài nào cũng có

mau sac cé dic diém riéng Hoa bay hay liéng/ La hoa chim chim/ Xuong nước

mà chùm/Là hoa bông đá/Làm bạn với cá/Là hoa san hô Hay về trái: Nào là

Cùng với cỏ cây hoa lá sinh vật trên rừng đưới biển trẻ em vùng này

gần gũi với chim chóc, muôn thú, trẻ em vùng kia biết các sinh vật của ao hồ,

sông suối, dẫn dắt chúng vào đồng dao hát cùng với chúng, truyền miệng cho nhau nghe qua không gian va thời gian dé ngày nay đâu đâu trên đất nước ta,

dù miền ngược hay miền xuôi, các em đều có cá bộ sưw ứập sinh động chim trời, cá nước, mà đôi khi các nhà nghiên cứu chưa chắc biết đến Đồng dao

hiện ra trước mắt các em như một vườn bách thú với nào voi, hd, cdo, chim,

cá

Với các em thiên nhiên còn có trời cao, có mặt trời nóng gắt, có sắm sét

đùng đùng, có mây, có gió, khi nhẹ nhàng khi hung tợn Các em cũng có thể

thuộc lòng các bài hát theo kinh nghiệm người lớn như: Chuổn chuôn bay

thấp thì mưa/ Bay cao thì nắng/Bay vừa thì râm Với các em đẹp nhất là ông trăng với cây đa, chú cuội quen biết và như các em có nhiều lần thả trâu ăn lúa bị la mắng, thậm trí bị bắt vạ và ngay ông trăng cũng vậy Ông lười đi trâu/ Mẹ ông đánh đau/ Ông ngôi ông khóc trăng đã từng là cảm hứng sáng

tác của nhiều nhà thơ nhà văn như Tố Hữu, Hồ Chí Minh, Tản Đà Nhưng

tat cả đều không thắm thiết bằng các em Ông giảng ông giăng/Xuống chơi với

tôi/ Có bẩu có bạn/ Có ván cơm xôi/ Có nỗi cơm nếp/ Có tệp bánh chưng/Có

lưng hũ rượu có lẽ trẻ em yêu thiên nhiên, chan hoà với đất trời trăng sao tha

thiết vô tư, giàu cảm xúc hơn bất cứ một nhà thơ nào

1.4.2 Một xã hội nông nghiệp gần gũi thân thương với trẻ em

Có thể nói môi trường nông nghiệp, địa bàn nông thôn là nơi sản sinh, nơi ca hát vui chơi diễn xướng của đồng dao Trẻ em nông thôn từ miền xuôi đến miền ngược cứ sáu bảy tuổi trở lên đã tham gia lao động với cha mẹ: chăn

trâu, cắt cỏ, mò cua, bắt ốc, bế em, cho gà ăn vừa lao động trực tiếp các em

vừa vui chơi, vừa quan sát Chiêu nỉ em đi câu cá/ Về cho má nấu canh chua/

Ô kìa con cua/ Có hai cái càng / Có tám cái ngoe/ Nó nâng cái bụng/ Nó đi

xàng xê/ Em bắt nó về ./ Làm quen với nông nghiệp các em cùng hát ca dao

với cha mẹ, đó là Công việc nhà nông quanh năm cầu cho mưa thuận gió hoà,

lúa tốt được mùa Ơn trời mưa nắng phải thì/ Nơi thì bừa cạn nơi thì cày sâu/

Công lênh chẳng quản bao lâu/ Ngày nay nước bạc ngày sau com vang ./ Nông lâm, ngư nghiệp là ba hoạt động cơ bản của kinh tế nước ta, thông qua

đó các em tiếp cận nhẹ nhàng nhưng sâu sắc thông qua đồng dao Cha chải,

mẹ lưới, con câu/ Thằng rể di tip con dau di mo déng dao đi liền với trò chơi

đã mô phỏng các hoạt động sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp gián tiếp tập cho các em thành người lao động Trò chơi dân gian kèm theo đồng dao gắn bó chặt với hoạt động nông nghiệp, thủ công nghiệp như chơi

Trồng đậu, trồng cà, câu ếch, kéo cưa lừa xẻ, đệt vải Cũng như các trò

chơi khác trò chơi dân gian vẫn có chức năng cơ bản là thoả mãn và phát triển

nhu cầu chơi và năng lực sáng tạo của trẻ em Tính chất các trò chơi của trẻ

chỉ mang tính mô phỏng tượng trưng, tuy nhiên nhờ đó mà trẻ tích lũy kinh nghiệm hoạt động trong tương lai Hiện nay với nền kinh tế ngày càng phát triển, ngoài việc giữ gìn và phát huy đồng dao gắn với trò chơi mang tính nông nghiệp cần hướng dẫn cho các em nông thôn hiểu biết về đời sống công nghiệp hoá trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hoá hiện nay Hay chang dây điện/ Là con nhện con/Không cân cỏ non/ Là con trâu sắt Rông phun nước bạc/ Là chiếc máy bơm Việc sáng tác đồng dao cần phù hợp với tâm sinh lí trẻ em lời đồng đao phải trong sáng , mộc mạc, hồn nhiên

1.4.3 Đồng dao - Môi trường văn hoá văn nghệ Học mà chơi, chơi

mà học của trẻ em

Từ sau cách mạng tháng tám năm 1945 nhân dân ta đã quen dần với phương châm Choi mà học, học mà chơi trong lý luận giáo dục trẻ em, nhưng trên thực tế trẻ em hát, trẻ em chơi đã tồn tại từ lâu đời trong truyền thống văn hoá của dân tộc ta cùng hệ thống đồng dao với nhiều hình thức,

nhiều thể loại, đã được trẻ em sáng tạo, truyền miệng, kế thừa và phát triển

phong phú từ thế hệ này sang thế hệ khác với sự hướng dẫn của người lớn theo tỉnh thần chơi mà học, học mà chơi nhằm phát triển tình cảm tư duy từ

thấp đến cao phù hợp với tâm sinh lý trẻ, chơi đối với trẻ mang đậm tính chất

tự nhiên, trẻ không chơi thì không phát triển được, các nhà tâm lý học cho

rằng chơi là cuộc sống thực của trẻ Trẻ có thể chơi với mọi đồ vật trong nhà

và cũng có thể chơi nhiều trò chơi phong phú theo lứa tuổi của các em khi chơi trẻ thường hoạt động, thường chơi hết mình và thường rất chủ động, khi chơi các em cũng suy nghĩ, tưởng tượng, ước mơ mong muốn làm được theo tưởng tượng theo ước mơ của mình Trẻ cần chơi cũng như trẻ cần ăn đề nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành và phát triển nhân cách Đối với trẻ em trò chơi

dân gian kích thích trẻ vừa chơi vừa rèn luyện toàn diện từ cơ thể đến trí thông minh, sáng tạo phát triển trí tuệ Khi chơi các em vui đâu hát đó, nhớ

đâu hát đó có thể là cỏ cây hoa lá, có thể là chim muông, là muôn thú, cũng có

thể là chú cuội ông trăng Trò chơi dân gian của trẻ khá phong phú về hình thức có loại trò chơi không hát và có loại có kèm theo hát đồng dao Những

trò chơi của trẻ như Nhảy dây, nháy vào nhảy ra, chim bay, bit mdt bắt dê

là những trò chơi trẻ không có hát kèm theo Trò chơi có hát hoặc không có hát kèm theo đại bộ phận do trẻ em sáng tác, giao lưu lan truyền từ nơi này sang nơi khác, trẻ em nơi nào thấy hợp thì tiếp thu, phát triển và cải tiễn cách chơi cho phù hợp Do đó trò chơi dân gian trẻ em có tính tập thẻ rất rõ Trong

số các trò chơi dân gian thì số lượng trò chơi không kèm theo lời hát chiếm tỉ

lệ nhỏ còn đại đa số các trò chơi có kèm theo lời đồng dao Sau khi nghiên cứu tính chất của lời đồng dao trong các trò chơi đó là lời có vần, tính nhạc rat it giúp trẻ rèn luyện bôi dưỡng tiếng nói, ngữ nghĩa không phải là yếu tổ được các em quan tâm duy nhất mà các em chú ý nhiều đến nhữ âm nhịp và

vẫn, thao tác trò chơi phải đều đặn và đông loạt Người ta kết luận lời đồng

dao có những đóng góp quan trọng để thực hiện nội dung giáo dục và chức

năng vui chơi với nhiệm vụ rất đa dạng: luyện phát âm, cung cấp từ ngữ, giáo

dục nhận thức, bồi dưỡng tình cảm, giữ nhịp cho thao tác chơi, thay cho hiệu lệnh kết thúc và hiệu lệnh xuất phát Chọn người đóng vai chính Bên cạnh

những lời đồng dao khớp với trò chơi thì có những lời đồng dao không quan

hệ hoặc quan hệ rất ít đến trò chơi nhu tro choi Nu na nu néng/ / Chân ai sạch sẽ/ Gót đỏ hỗng hào/ Được vào đánh trắng còn các lời khác có các câu

cuối là Tè he chân rạt cho nên có một số trò chơi có kèm theo lời đồng dao

chỉ mượn trò chơi để vừa chơi trò chơi này nhưng lại học nội dung khác như trong trò chơi chuyển thẻ các em không chỉ được học cách đếm Chuyên chuyền đôi/ Đôi chúng tôi/ Đôi chúng nó/ Đôi chúng chó/ Đôi chúng mèo/ Đôi lên 3/ mà còn được dùng đề phát triển từ vựng mình hát bạn chơi, chúng mình cùng hát cùng thuộc trò chơi chuyền thẻ còn rèn luyện trí nhớ, rèn bàn tay khéo léo, tính trung thực trong khi chơi

Trong hệ thống đồng dao còn có chơi đồ vui, câu đố có lời vần về ám

chi vật đố, người giải đồ phải đoán đề trả lời Câu đố cũng là một loại đồng

dao chơi mà học, học mà chơi manh tính rèn luyện suy nghĩ của trẻ em Để

giải một câu đồ trẻ phải vận dụng trí thông minh, óc liên tưởng, liên hệ, so

sánh, suy đoán để giải đố ví dụ đồ về cái bánh chưng Một thửa đất vuông/Bốn

phía xây thành/ Xung quanh trồng chuối/ Giữa tỉa đậu xanh/ Ngoài thành trồng giang câu đỗ vui cho trẻ thường đơn giản gần gũi Nó không trực tiếp truyền dạy tri thức cho trẻ mà chỉ đem đến cho trẻ một cách nhìn mới lạ đối với sự vật hiện tượng xung quanh do đó câu đố vui cho trẻ cũng là một phương tiện giáo đục rất có hiệu qua cho trẻ

1.4.4 Nơi khơi nguồn của tình mẫu tử, lòng thương người, môi trường hình thành, bồi dưỡng nhân cách cho tré

Nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian cho rằng ranh giới giữa hát ru

và ca dao cho trẻ em về mặt nội dung thật khó phân biệt, do vậy người ta đã

xếp ca dao cho trẻ em vào hệ thống đồng dao Mà hát vui chơi của trẻ em gần với hát ru , hát ru lại gần với ca đao cho trẻ em có chăng khi hát ru ta thường thêm 4 ơi ru hỡi hời ru bông bông, bóng bóng ở đằng trước câu hát do đó

chúng rất gần gũi với nhau Hát ru như nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian khẳng định đó là văn hoá mẹ truyền tình mẫu tử cho trẻ em rồi bằng lời

ca truyền vào tiềm thức của trẻ văn hóa truyền thống của dân tộc về tình thương, về nhân ái, về đạo đức trong sáng Cứ như thế thấm dần vào tâm

hồn trẻ thơ mà nếu thiếu nó tâm hồn trẻ phải chịu nhiều thiệt thòi không gì bù

đắp được Có thể nói hát ru có sức mạnh của âm nhạc và thi ca đối với tâm hồn trẻ thơ, truyền cảm xúc cho các em và đi theo các em từ thủa ấu thơ tới

lúc trưởng thành

Hát ru là tình thương, là mong ước của mẹ, của chị, của bà về các em

và hát ru cũng là hồi ức về thời thơ ấu, là hồi âm, là khúc tâm tình của mẹ,

của bà từ thủa nào nhân vật trữ tình trong các khúc hát ru có thê là hình ảnh của các phụ nữ trong một xã hội thấp thoáng an hién trong hinh anh con

cò, cái kiến, cái bồng

Hát ru và ca dao cho trẻ em thường thống nhất trên nhiều chủ đề Rất nhiều phong cánh đất nước ấn mình trong ca dao Gió đưa cành trúc la da/ Tiếng chuông Chấn Vũ canh gà Thọ Xương/ Mịt mù khói toả ngàn sương/ Nhịp chày Yên Thái mặt gương Tây Hồ trong kháng chiễn nó cũng có thể là

lời đặn dò Con ơi con ngủ cho say/ Me di phục kích canh hai mẹ về đó là

long me, là tỉnh mẹ và đó cũng là truyền thống dân tộc qua lời ru mẹ truyền lại cho con đó là tình thương yêu đồng bào, đồng chí, là tinh thần đoàn kết dân tộc Nhiễu điều phú lấy giá gương/ Ngươi trong một nước phải thương nhau cùng truyền thống yêu quý lao động Cày đẳng đang buổi ban trưa/ Mô hồi thánh thót như mưa ruộng cày/ Ai ơi bưng bát cơm đây/ Réo thom mét hat đẳng cay muôn phân Còn bao lĩnh vực khác như hội hè, đình đám, thuần

phong mỹ tục, quan hệ trong gia đình, làng xóm, thầy bạn còn sống mãi trong ca dao mà khi bước chân tới nhà trường các em tiếp nhận như những dòng nước trong lành từ nguồn dân tộc

Trong mục /4/ ru em Vũ Ngọc Phan viết Nội dung những bài hát ru

em rất phong phú, có thể là những cảnh vật xinh xinh, những ý nghĩa thơ ngây phù hợp với tuổi nhỏ, nó cũng có thể là những tình cảm thắm thiết của những người phụ nữ biểu lộ trong bài ca, phù hợp với tâm tình người hát, nó cũng có thể là tư tưởng đá kích giai cấp phong kiến

Trên đây là nội dung của hệ thống đồng dao Việt Nam được nhìn nhận

và đánh giá không theo nội dung từng bộ phận cấu thành của hệ thống đồng

dao mà nhìn tổng hợp theo nội dung của bốn chủ đề nêu trên

1.5 Nghệ thuật của đồng dao

* Thi pháp với tư cách là tổ hợp những đặc điểm hình thức nghệ thuật của tác phẩm ngôn từ

* Cũng như các thể loại văn học khác thì đồng dao không chỉ phong phú về nội dung mà cũng khá phong phú về các hình thức nghệ thuật Ta có

thể tìm hiểu về một số nghệ thuật cơ bản của đồng dao như sau:

1.5.1 Thể hai chữ

Thể thơ hai chữ thường gặp trong đồng dao với kết cấu hỏi đáp như

Chú gì/ Chú chuột/ Chét gì/ Chốt tre/ Bè gì/ Bè muống Thể hai chữ này

giúp phát triển ngôn ngữ cho các em rèn cho các em cá về ngữ âm và ngữ nghĩa Một số bài đồng dao được viết theo thé hai chữ: Nanh ngô sữa, cỏ me, thôi nôi, quên nhớ, dụng dằng, thưa gửi, sao khé, đãi đậu đãi cà, tập tập tàng tang, lạt gió, kế sao, đo quân áo lá, một bong