luận văn thạc sĩ nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết số đỏ của vũ trọng phụng

Đáng chú ý văn học giai đoạn này phải kể đến trào lưu văn học hiện thực được kết tỉnh ở thể loại văn xuôi với các tác giả như Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài, Ngô Tất Tố

NGUYỄN THỊ KIM DUYÊN

NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG TRONG

TIỂU THUYẾT

SO DO CUA VU TRONG PHUNG

LUAN VAN THAC Si VAN HOC

HA NOL 2010

1.1 Văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 đã đem đến cho nền văn học nước nhà một diện mạo mới làm thay đổi hẳn đời sống văn học Các xu hướng

văn học đều vận động, phát triển với một tốc độ khẩn trương mau lẹ Nói như nhà văn Vũ Ngọc Phan “Ở nước ta một năm có thể kể như 30 năm của người ”

(33; 77J Đáng chú ý văn học giai đoạn này phải kể đến trào lưu văn học hiện

thực được kết tỉnh ở thể loại văn xuôi với các tác giả như Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài, Ngô Tất Tố Đặc biệt là nhà văn trào

phúng Vũ Trọng Phụng - một trong những tên tuổi nổi bật hàng đầu của nền

văn xuôi Việt Nam trước cách mạng, một kiện tướng xuất sắc của khuynh hướng tả chân đương thời

1.2 Trong lịch sử văn học hiện đại ít có nhà văn nào mà sự đánh giá của giới nghiên cưú và bạn đọc lại phong phú như Vũ Trọng Phụng Qua những tài liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu chúng tôi thấy số lượng bài viết về Vũ Trọng Phụng khá nhiều Xung quanh sáng tác của Vũ Trọng Phụng

có rất nhiều cuộc tranh cãi nảy lửa, trong thời gian dài ông trở thành nghi án

văn học Giờ đây dần dần dư luận chung trong giới nghiên cứu đương đại đã

đặt Vũ Trọng Phụng vào đúng vị trí của mình, vị trí của một trong số những cây đại thụ của văn học Việt Nam hiện đại thế kỷ XX Trong đó, tiểu thuyết

Số đỏ được coi là tác phẩm tiêu biểu nhất, thể hiện thành công nhất bút pháp

trào phúng của Vũ Trọng Phụng Xung quanh tiểu thuyết này có rất nhiều đánh giá khác nhau, ở đây, chúng tôi xin điểm lại những ý kiến, phê bình,

nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng và tiểu thuyết Số đỏ theo trình tự thời gian

1.2.1 Thời kỳ trước cách mạng tháng Tám

Ngay từ khi xuất hiện giữa làng văn vào thập kỷ 30 của thế kỷ XX, Vũ

Trọng Phụng đã thu hút được sự chú ý của các nhà phê bình nghiên cứu và độc

Trương Tửu cho rằng: “Ông viết Giông tố, viết Làm đĩ, viết Trúng số

độc đắc, hai cái tiểu thuyết tỉ chân đến tàn ác, hai cái tiểu thuyết trào phúng

đến chua xót”[49;I07] Nhận định này về cơ bản đặt đúng địa vị của Vũ

Trọng Phụng trong văn học đương thời

Còn Vũ Ngọc Phan lại cho rằng: “Số đổ của Vũ Trọng Phụng là một

cuốn tiểu thuyết hoạt kê nhưng là một hoạt kê không lấy gì làm cao lắm”, “cái lối khôi hài của ông trong Số đỏ là một lối khôi hài nông nổi, tuy nhạo đời

nhưng không căn cứ” [33;174] Rõ ràng nhận định này chưa đánh giá đúng

được giá trị nghệ thuật cũng như giá trị tư tưởng của cuốn tiểu thuyết Tác giả cho thấy một nhận thức hời hợt, thiếu chiều sâu về cuốn tiểu thuyết bậc nhất

của thời đại

Năm 1939, Lưu Trọng Lư đã viết bài đánh giá về văn chương của Vũ

Trọng Phụng trên Tao dan số đặc biệt, tháng 12/1939: “ Vũ Trọng Phụng đối với thời đại của Vũ Trọng Phụng cũng giống như Banzac đối với thời đại của

Banzac hai nhà văn tuy có cách biệt nhưng ở đấy người ta thấy một cái giọng

chua chát bực dọc ấy ”(22:85 ) Có thể nói Lưu Trọng Lư đã có sự nhìn nhận đánh giá rất cao về tài năng cũng như nội dung văn chương của Vũ Trọng Phụng

1.2.2 Thời kỳ sau cánh mạng tháng Tám đến trước đổi mới

Sau hoà bình lập lại, đặc biệt là năm 1956 — 1957 sáng tác của Vũ Trọng Phụng được sự quan tâm chú ý với các bài viết của Nguyễn Đình Thi,

Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân Thời kỳ này xuất hiện cuốn chuyên luận khá

dày dặn của Văn Tâm - chuyên luận Vñ Trọng Phụng — nhà văn hiện thực

Cuốn sách khai thác nhiều phương diện sáng tác của Vũ Trọng Phụng, trong

đó có nghệ thuật trào phúng, đặc biệt là nghệ thuật trào phúng trong tác phẩm

Số Đỏ Theo Văn Tâm, để tiểu thuyết Số đổ “lôi cuốn say mê” “đó chính là

Trong thời kỳ đấu tranh với nhóm Nhán văn giai phẩm vào cuối những năm 1950, vấn đề đánh giá tác phẩm của Vũ Trọng Phụng mang mầu sắc chính trị, có ý kiến phê phán gay gắt thậm chí phủ nhận hoàn toàn sự nghiệp văn học của Vũ Trọng Phụng Một thời gian dài việc in ấn tác phẩm của ông

bị gián đoạn và cấm lưu hành, cấm giảng dạy trong nhà trường Không đồng tình với cách tiếp cận đó một số nhà nghiên cứu đã lặng lẽ tìm tòi trở về căn nguyên sâu xa của những mâu thuẫn trong sáng tác Vũ Trọng Phụng Trên Tap chí Văn học số 3 — 1965, Nguyễn Đăng Mạnh có bài Chủ nghĩa tự nhiên trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng Ông đã mở ra hướng đi khách quan hơn

và độ lượng hơn trong cách nhìn nhận, đánh giá tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

Năm 1965 trong Việt Nam văn học sử — Giản ước tân biên, tác giả Phạm Thế Ngũ đã đánh giá Vũ Trọng Phụng về nhiều mặt, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến nghệ thuật trào phúng trong Số đổ Theo ông nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng thể hiện trong Số đở không chỉ dừng lại ở tác

phẩm văn chương mà nó ngả sang sân khấu hay điện ảnh nữa

1.2 3 Thời kỳ từ năm 1987 đến nay

Vào những năm 80 của thế kỷ XX đất nước diễn ra công cuộc đổi mới

cả về kinh tế văn hoá xã hội Điều đó mang lại không khí thuận lợi cho việc

nghiên cứu và phê bình văn học Các sáng tác của Vũ Trọng Phụng từ đây

được nhìn nhận đánh giá toàn diện, riêng về tiểu thuyết Số đở đã có rất nhiều

nhà nghiên cứu đánh giá trên nhiều phương diện Các ý kiến đó đã được nhà nghiên cứu Tôn Thảo Miên chọn lọc trong cuốn Số đỏ, tác phẩm và dư luận

(xuất ban 2002 — Nxb VH) Ở đây xin điểm lại một vài ý kiến tiêu biểu Năm 1989 Phan Cự Đệ đã có bài Đánh giá lại Số đỏ trước những định kiến khi xếp Số đỏ vào truyện “ khiêu đâm ”, chỉ phê phán phong trào vui vẻ

thực của nó và khẳng định vị trí của Số đỏ trong sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng: “ Với Số đỏ Vũ Trọng Phụng đã cắm một cái mốc quan trọng trong

nghệ thuật điển hình hoá hiện thực, trong nghệ thuật trào phúng của văn xuôi Việt Nam” [9;]

Năm 1991, tác giả Nguyễn Đăng Mạnh viết Những bài giảng chọn lọc theo chương trình lớp 12, khoa Ngữ văn ĐHSP Hà Nội Trong bài viết Nguyễn Đăng Mạnh đã đánh giá cao nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số đổ của

Vũ Trọng Phụng: “Số đỏ là cuốn tiểu thuyết trào phúng được viết theo khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa Về mặt là một cuốn tiểu thuyết trào phúng, thành

công của nó là đã gây được tiếng cười, đúng hơn một chuối cười giòn giã từ đâu đến cuối thông qua một loạt tình tiết, tình huống hài hước và một loạt chân dung ký hoạ biếm hoạ hết sức độc đáo va sinh déng” [28;89] Tac gia

cho ta thấy cái nhìn sâu sắc hơn về tài năng và sức sáng tạo độc đáo của nhà văn Vũ Trọng Phụng qua tiểu thuyết Số đỏ

Ngoài ra còn nhiều vấn dé về tiểu thuyết Số đở và Vũ Trọng Phung

được đặt ra với những tìm tòi mới, vừa có nhận định khái quát về sự nghiệp

của tác giả, vừa tập trung vào những phương diện cụ thể, những thành công

của cuốn tiểu thuyết này Đỗ Đức Hiểu nhấn mạnh: “Những lớp sóng ngôn từ trong Số đở”, Hoàng Ngọc Hiến phát hiện nghệ thuật “?rào phúng của Vũ

Trọng Phụng trong Số đỏ “, Võ Thị Quỳnh phát hiện “Số đổ và sự phá sản

của ngôn ngữ" Ngoài ra còn rất nhiều bài nghiên cứu của tác giả khác như:

Hoàng Thiếu Sơn, Peter Zinoman, Nguyễn Hoành Khung Nhìn chung những nhận định đó phần nào đã nêu bật được nội dung tư tưởng cũng như

phong cánh nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết bậc thầy này Nó cho thấy cái

Trong việc trả lại vị trí xứng đáng trên Văn đàn cho Vũ Trọng Phụng

phải kể đến vai trò hàng đầu của các nhà nghiên cứu, những người nhận thấy

rõ nhu cầu cấp bách phải đưa tác phẩm của Vũ Trọng Phụng vào giảng dạy trong nhà trường Vận dụng nhiều phương pháp tiếp cận, các giáo sư nhà giáo: Trương Chính, Văn Tâm, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Hoành Khung, Phan

Cự Đệ đã bỏ công sức nghiên cứu đánh giá đúng các giá trị về tư tưởng và

nghệ thuật trong các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng

Vận dụng các phương pháp tiếp cận phong cách học, thi pháp học, so sánh học, một loạt các khoá luận cử nhân, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ đã

đi sâu vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng nói chung và tiểu

thuyết Số đỏ nói riêng một cánh toàn diện Có thể kể đến luận văn thạc sỹ: Không gian, thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết hiện thực của Vũ Trọng Phụng (Phạm Hồng Lan), Thi pháp tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng (Phạm Thị

Minh Luong), Tim hiểu lịch sử nghiên cứu Vũ Trọng Phụng (Nguyễn Thị Dung), Những nét đặc sắc trong nghệ thuật tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng

(Nguyễn Mạnh Quỳnh) Các luận án tiến sỹ: Tiếng cười Vũ Trọng Phụng

(Nguyễn Quang Trung), Ba phong cách trào phúng trong văn học Việt Nam thời kỳ 1930 — 1945: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao (Trần Văn Hiếu)

Tóm lại qua lịch sử nghiên cứu và phê bình trên đây, chúng tôi thấy từ

trước đến nay vấn đề nghiên cứu về nghệ thuật tiểu thuyết nói chung, về nghệ

thuật trào phúng trong tiểu thuyết nói riêng và cụ thể hơn là nghệ thuật trào

phúng trong tiểu thuyết Số đở, đã có nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu đặt ra Thực tế trên kết hợp với sự ngưỡng mộ phong cách một nhà văn

anh tài và dũng cảm là một trong những lí do khiến chúng tôi mạnh dạn

nghiên cứu đề tài này

9 năm 1983), là tác phẩm được đánh giá vào loại xuất sắc nhất của văn xuôi

Việt Nam kể từ khi có chữ Quốc ngữ Để góp phần khám phá những giá trị

ngày càng toả sáng trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, chúng tôi chọn Nghệ thuật trào phúng như một mũi đột phá nhằm tìm hiểu sâu hơn một phương

diện phong cách của cây bút văn xuôi bậc thầy

Đặc biệt, đây cũng là tác phẩm được giảng dạy chính trong trường phổ

thông và đại học, chọn đề tài này chúng tôi cũng mong muốn nhìn nhận đánh

giá một cách tổng quát “Nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số đổ” góp

phần phục vụ cho công việc giảng dạy văn học trong nhà trường

2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc tìm hiểu phân tích tiểu thuyết Số đổ từ góc độ nghệ

thuật trào phúng trên các phương diện: nghệ thuật xây dựng cốt truyện, các

mâu thuẫn, tình huống trào phúng, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và

giọng điệu trào phúng, luận văn đóng góp thêm một tiếng nói khẳng định vị trí

và những đóng góp của Vũ Trọng Phụng đối với tiến trình phát triển của nên

văn học Việt Nam hiện đại

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn dựa trên cơ sở tiếp thu những ý kiến của những người đi trước,

đi sâu vào tìm hiểu Kĩ hơn tiếng cười của Vũ Trọng Phụng mà cụ thể là “Nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số đỏ” Trong quá trình nghiên cứu, khi cần thiết chúng tôi có sự liên hệ, so sánh với các nhà văn hiện thực cùng thời

để làm rõ tài năng và phong cách nghệ thuật đặc sắc của ông

4 Đối tượng, phạm vỉ nghiên cứu

4 I Đối tượng

Đối tượng mà chúng tôi tập trung nghiên cứu là Nghệ thuật trào phúng trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng qua nghệ thuật xây dựng cốt

văn qua cách tổ chức chất liệu cuộc sống

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn đi sâu vào nghiên cứu Nghệ thuật trào phúng, để thấy được

tiếng cười nhiều gam độ trong tiểu thuyết Số đở Trong khuôn khổ một luận

văn thạc sĩ, chúng tôi chỉ có thể khảo sát trên một số tài liệu nhất định Một số cuốn sách chính mà chúng tôi sử dụng làm tài liệu tham khảo :

- Bản sắc hiện đại trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng (Viện Văn học,

Nxb Van Hoc, 2003 )

- Vũ Trọng Phụng về tác gia và tác phẩm (Nguyễn Ngọc Thiện, Hà

Công Tài, tuyển chọn và giới thiệu, Ñxb Giáo dục, 2000 )

- Số đỏ - tác phẩm và dư luận (Tôn Thảo Miên, tuyển chọn và giới

thiệu, NXB Văn học, 2002)

- Một số công trình, bài viết liên quan đến Số đỏ nói riêng, sáng tác của

Vũ Trọng Phụng nói chung đăng trên các tạp chí trong nước và một số luận

văn, luận án

5 Phương pháp nghiên cứu

Để luận văn có thể triển khai một cách khoa học chúng tôi đã sử dụng

các phương pháp nghiên cứu sau:

1 Phương pháp phán tích

2 Phương pháp khảo sát thống kê

3 Phương pháp so sánh đối chiếu

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy, nghiên cứu về

Vũ Trọng Phụng, về trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930 - 1945 nói riêng và văn học Việt Nam nói chung.

NỘI DUNG

Chương 1

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ CÁC MÂU THUẪN,

TÌNH HUỐNG TRÀO PHÚNG TRONG SỐ ĐỎ

1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

1.1.1 Khái niệm cốt truyện

- luận văn sử dụng khái niệm cốt truyện theo cuốn Từ điển thuật ngữ

văn học( Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khác Phi) Theo các nhà nghiên

cứu cốt truyện là “Hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng

và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các thể loại tự sự và kịch về

phương diện kết cấu và quy mô nội dung, nhìn chung có thể chia cốt truyện thành hai loại;cốt truyện đơn tuyến và cốt truyến đa tuyến Dù mọi dạng, cốt truyện đêu trải qua một tiến trình vận động có hình thành phát triển và kết thúc Vì vậy cốt truyện bao gồm các thành phần; trình bày, khai đoạn( thắt nút), phát triển, đỉnh điểm( cao trào) và kết thúc( mở nút) Tuy nhiên không phải bất cứ cốt truyện nào cũng bao hàm đây đủ các thành phần như vậy ”{38;88]

Nhà văn có thể qua cốt truyện thể hiện sự tổ chức, sắp xếp các sự kiện

biến cố theo trình tự hợp lí để nêu bật chủ đề tư tưởng của tác phẩm

1.1.2 Cốt truyện Số đổ

Với Số đỏ, Vũ Trọng Phụng đã chọn kiểu cốt truyện được xây dựng trên cơ sở miêu tả những hành động bên ngoài của nhân vật, diễn biến theo thời gian, không gian, tạo thành hệ thống hoàn chỉnh các sự việc, giữa Xuân với nhân vật khác, giữa Xuân với hoàn cảnh sống trong xã hội thượng thượng

lưu để duy trì sự phát triển của cốt truyện

Vũ Trọng Phụng còn xây dựng kết cấu cốt truyện như một vở hài kịch, trong đó mỗi chương là một màn kịch nhỏ

1.1.3 Số đỏ - kết hợp giữa tiếng cười truyền thống và hiện đại

Một trong những tài năng nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng là kết hợp

hài hòa giữa tiếng cười truyền thống và tiếng cười hiện đại, đó là tiếng cười

độc nhất vô nhị trong văn học nước ta

1.1.3.1 Số đổ kế thừa tiếng cười dân gian đặc biệt là truyện Trạng Việt Nam

Đọc Số đỏ ta thấy rất nhiều yếu tố dân gian như ca dao hài hước, hề chèo những yếu tố này góp phần làm nên tiếng cười bất hủ cho thiên tiểu

thuyết Đặc biệt tác phẩm chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyện Trạng Lợn, chủ

yếu thể hiện ở cấp độ nghệ thuật

Có thể nói từ Truyện Trạng Lợn, Vũ Trọng Phụng đã sáng tạo cái

riêng, cái mới mà chỉ Xuân tóc đỏ mới có Đó là quá trình tiếp nhận và sáng

tạo, sự sáng tạo này đã làm nổi bật vai trò chủ thể của nhà văn Bởi nhà văn

phải có bản lĩnh nghệ thuật, tư tưởng tiến bộ mới có thể tiếp thu và cải biến như vậy

1.1.3.2 Tiếng cười Số đổ mang màu sắc phương Tây

Văn hóa phương Tây ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển tài năng văn học của ông đặc biệt là nghệ thuật trào phúng mà có lẽ tiêu biểu nhất

là âm hưởng của nghệ thuật picaresco và humour

Chất Picasco và humour hòa quyện với chất trào phúng phương đông tạo nên chất giọng đặc biệt chỉ có trong tiếng cười Vũ Trọng Phụng Đó là khi đối tượng trào phúng được người đọc người đọc cảm nhận cùng một lúc ở

nhiều chiều tạo ra những tiếng cười kép, mà cả tác phẩm là một hệ thống dày

đặc những cấu trúc tiếng cười ấy

Nhìn chung với cách nhìn đời sâu sắc, đa dạng, giàu tính triết lý, cùng khả năng tư duy logic, Vũ Trọng Phụng đã tạo ra trong Số đở một chuỗi cười

đài nhiều giọng điệu, cung bậc, sắc thái và mang một sức mạnh tố cáo sâu

rộng Với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, phương đông và phương

tây, tiếng cười Vũ Trọng Phụng mang một tầm khái quát tổng hợp mới, tạo ra nét riêng độc đáo trong phong cách trào phúng của nhà văn

1.2 Các mâu thuẫn, tình huống gây cười trong Số đỏ

Là một nhà văn hiện thực, đặc biệt lại là nhà văn trào phúng, Vũ Trọng Phụng rất chú trọng xây dựng các mâu thuẫn tình huống trào phúng sao cho

đa dạng, phong phú và độc đáo

1.2.1 Khái niệm trào phúng

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: Trào phúng là “ một loại đặc biệt của

sáng tác văn học và đông thời cũng là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật

trong đó các yếu tố của tiếng cười mía mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương, hài hước v.v được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích, tố cáo, phản

kháng những cái tiêu cực, xấu xa, lôi thời, độc ác trong xã hội

Trào phúng theo nghĩa từ nguyên là dùng lời lẽ bóng bẩy, kín đáo để

cười nhạo, mỉa mai kẻ khác, song trong lĩnh vực văn học, trào phúng sắn liền

với phạm trà mĩ học và cái hài với các cung bậc hài hước umua, châm

biếm”{38:602} Như vậy nói trào phúng, người ta không chỉ nhắc đến tiếng cười chung chung, mà ở đó tập hợp sự đa dạng và phong phú của tiếng cười

được bắt nguồn từ sự phong phú và đa dạng của cuộc sống

Số đỏ là một tác phẩm thành công đặc biệt về nghệ thuật trào phúng bởi

đã gây được những tiếng cười giòn giã đồng thời đã dựng lên những mâu

thuẫn tình huống hài hước thật đặc biệt

1.2.2 Các mâu thuẫn trào phúng

Có thể nói mâu thuẫn chính là hạt nhân của tiểu thuyết trào phúng, là cơ

sở bền vững cho tiếng cười trào phúng Đọc Số Đở của Vũ Trọng Phụng, ta thấy tài năng quan sát và vạch ra mâu thuẫn của đối tượng

1.2.2.1 Mâu thuẫn giữa hình thức - nội dung

Mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung là một mâu thuẫn phổ biến đậm đặc trong Số đở Ở đó, các nhân vật tự bản thân nó toát ra mâu thuẫn hoặc

được các nhân vật khác phong tặng những cái bản thân không có, tạo nên sự xung đột giữa nội dung và hình thức

Qua đây nhà văn cho ta thấy tính chất bát nháo nhố nhăng, rởm hợm của xã hội mà con người không thể ý thức được đúng — sai hay ý nghĩa tồn tại của mình Chúng tha hồ đóng kịch để che đậy bản chất xấu xa thối nát

1.2.2.2 Mâu thuẫn giữa hành động - tình huống

Trong Số đở, một trong những mâu thuẫn mà phần lớn các nhân vật mắc phải đó là mâu thuẫn giữa hành động và tình huống Để làm nổi bật mâu thuẫn này, nhà văn đã để các nhân vật luôn có sự lặp lại một cử chỉ, một hành

động, một lời nói duy nhất áp dụng cho bất kì một trường hợp nào, một hoàn cảnh nào để từ đó lột trần bản chất của chúng

Qua đó, ông dùng tiếng cười để phanh phui sự xuống cấp về giá trị,

nhân cách, nhận thức cũng như sự suy thoái về ý thức và tỉnh thần của con

người trong xã hội lúc bấy giờ

1.2.2.3 Mâu thuẫn giữa bản chất — biểu hiện

Trong Số đỏ, tiếng cười ào ạt, trùm lấp, bao phủ lên mọi trò cải lương bịp bợm của chính quyền đương thời Tất cả những gì oái oăm, vô lý lại trở

Ẩn”

thành có lý trong xã hội “ chó đều” này, đều được Vũ Trọng Phụng khai thác

triệt để và phơi bày

Từ đó, ông phát hiện ra những mâu thuẫn đối lập, ngược đời của các

hiện tượng tạo nên giá trị hài cho tác phẩm

1.2 3 Cac tinh huống trào phúng

Tiểu thuyết Số đỏ với hai mươi chương như là hai mươi tình huống trào phúng đặc sắc tạo nên “ một chuỗi những tình huống, những mâu thuần kế tiếp

nhau, móc xích nhau, với nhiều tầng nghĩa khác nhau, tạo thành hệ thống phong phú, phúc tạp `{48;106}

1.2.3.1.Tình huống rủi hoá may

May rủi là một hiện tượng ngẫu nhiên trong cuộc sống, đặc biệt là

trong một xã hội đầy biến động thì cái ngẫu nhiên càng phát triển, càng phổ

biến đối với số phận mỗi cá nhân Vũ Trọng Phụng đã khai thác lợi thế của cái ngẫu nhiên bổ sung vào nghệ thuật trào phúng trong sáng tác của mình Với hiện tượng Xuân tóc đỏ, cái ngẫu nhiên đã tìm được hạt nhân hợp lý của hiện thực xã hội thời nhiễu loạn và nhãn quan vô nghĩa lí trước cuộc đời

Bằng thủ pháp phóng đại, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cái ngẫu nhiên và cái tất yếu, Vũ Trọng Phụng đã làm nên những trận cười nghiêng ngả mà vẫn

mang tính chân thực

1.2.3.2 Tình huống ngược đời

Ngược đời bao giờ cũng dễ gây cười, vì nó vi phạm logic hiện thực

Trong Số đở, tình huống ngược đời xuất hiện rất nhiều, điều đó tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm Nhà văn đã phát hiện ra mâu thuẫn để xây dựng lên

tình huống trào phúng, đặc biệt là những tình huống ngược đời nhằm phơi bày cuộc đời hiện ra như một trò hề: người - vật, tốt — xấu, hay — dở cứ lộn tùng phèo cho thấy sự đểu giả của những con người trong xã hội tư sản thành thị

Việt Nam buổi giao thời

1.2.3.3 Tình huống cãi lộn

Đối thoại là một trong những mặt mạnh, tiêu biểu của nghệ thuật xây

dựng kết cấu tác phẩm của Vũ Trọng Phụng trong Số đở Tác giả có ý thức để

cho nhân vật của mình nói nhiều, nói tràn lan và qua đối thoại chúng tự bộc lộ

mình và làm nảy sinh những mâu thuẫn Do đó dễ dẫn đến xô xát cãi cọ, đấu

khẩu với nhau, làm nảy sinh tình huống cãi lộn, đem đến cho người đọc những trận cười bất tận.

Chương 2

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT Số Đỏ

2.1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Số đỏ

Văn học không thể thiếu nhân vật, đó là hình thức cơ bản để cho người

nghệ sĩ tái hiện cuộc sống, khái quát hiện thực

2.1.1 Khái niệm nhân vật

* Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả thể hiện

trong tác phẩm bằng phương tiện văn học”{23:277} Văn học không thể thiếu nhân vật vì nó là hình thức cơ bản để người nghệ sĩ tái hiện cuộc sống, khái

quát hiện thực

Vậy, nhân vật văn học là hình thức khái quát đời sống Đọc tác phẩm cần tìm hiểu nội dung đời sống và nội dung tư tưởng thể hiện trong nhân vật 2.1.2 Thế giới nhân vật trào phúng phong phú và độc đáo

Số đỏ đã dựng lên một thế giới vô cùng phong phú, độc đáo, phản ánh

đây đủ bộ mặt tiêu biểu của xã hội thành thị đang chạy theo phong trào Âu

hóa vào những năm ba mươi của thế kỉ XX với cảm hứng vừa hài hước, vừa

châm biếm, vừa đả kích sâu cay

2.1.2.1 Những con người bình dân ngô nghê, ngớ ngẩn

Đối tượng trào phúng được bàn tới ở đây là những người bình dân nghèo khổ và đốt nát Dưới ngòi bút sắc sảo của Vũ Trọng Phụng, họ tự bộc lộ những hiểu biết của mình một cách ngây thơ, vô tư không cần che dấu

Nhà văn tuy lấy những con người bình dân ngô nghê dốt nát làm đối

tượng trào phúng nhưng ẩn sau tiếng cười ấy vẫn là sự mỉa mai chế giễu bọn

thượng lưu trí thức rởm buổi Âu hóa, còn sự ấu trĩ dốt nát của những người lao

động thì gắn với cảm hứng bông lơn

2.1.2.2 Giới thượng lưu Hà Thành dâm đãng, hãnh tiến, huênh hoang, bip bom

Qua nghiên cứu tác phẩm, tiếp thu ý kiến của những người đi trước chúng tôi khẳng định giới thượng lưu, trí thức rởm với những thói tật của nó là đối tượng trào phúng chính của tác phẩm, đối tượng này gắn với cảm hứng châm biếm đả kích sâu cay

của nhà văn

Có thể nói, Số đỏ là bức tranh rộng lớn bao gồm đủ mọi hạng người trong xã hội

thành thị đương thời

2.1.3 Thế giới nhân vat — su phan chiếu xã hội đương thời

Với khả năng chiếm lĩnh hiện thực nhanh chóng, cùng với trí tưởng

tượng phong phú, độc đáo kết hợp với hư cấu khái quát cao độ, Vũ Trọng Phụng đã ” /hông qua vận mệnh của thằng Xuân, đã phát hiện bản chát bịp

bợm và cái cơ chế bịp bom ay cua tầng lớp những ông chủ bà chủ của xã hội

Những vấn đề mà Vũ Trọng Phụng đặt ra trong Số đở về xã hội đương

thời tưởng như bịa đặt nhưng hoàn toàn đúng với bản chất và quy luật vận

động của xã hội thành thị Việt Nam vào những năm 1930 của thế kỉ XX 2.2 Các thủ pháp xây dựng nhân vật

Ở tiểu thuyết Số đỏ phân tuyến nhân vật có thể theo tiêu chí nhân vật có

nghĩa lý - nhân vật vô nghĩa lý Nhưng dù có nghĩa lý hay vô nghĩa lý thì

nhân loại trong Số đở chủ yếu là nhân vật phản diện Các nhân vật phản diện

trong Số đỏ đã trở thành những điển hình nghệ thuật, được khắc họa bởi các

thủ pháp nghệ thuật độc đáo

2.2.1 Ky hoa chan dung

Trong Số đỏ, xã hội tư sản thành thị xa hoa, dâm đãng bịp bợm, được khắc họa qua một loạt các chân dung biếm họa sinh động

Khi xây dựng những bức chân dung hí họa độc đáo này,Vũ Trọng

Phụng không thiên về khám phá thế giới nội tâm nhân vật mà chủ yếu ông đi vào miêu tả nét bên ngoài và hành vi nhân vật Chỉ cần một vài nét phác họa các nhân vật của ông hiện lên với đây đủ tính cách của chúng Những dung mạo ấy, đã trở thành những điển hình bất hủ khiến người đọc không thể không

cười, đó là tiếng cười mỉa mai châm biếm, đả kích, cười để hạ bệ đối tượng 2.2.2 Vật hoá nhân vật

Trong nghệ thuật trào phúng, người ta thường sử dụng thủ pháp vật hóa, nghĩa là biến nhân vật thành có tính đồ vật Ở Số đở, Vũ Trọng Phụng đã

xây dựng các nhân vật dựa trên sự mâu thuẫn giữa cái máy móc và cái sinh động tạo nên một kiểu nhân vật như những con rối vô hồn vô cảm, vô tri, vừa

là những cá thể sinh động với những cá tính độc đáo, tạo nên tính hài hước

cho tác phẩm

2.2.3 Bút pháp phóng đại

Trong Số đở, Vũ Trọng Phung đã sử dụng nghệ thuật phóng đại hết sức thoải mái, tạo nên những hình tượng kỳ quái phi lý

Có thể nói, để cho Số đổ trở thành một thiên tiểu thuyết hiện thực trào

phúng, cùng với viêc sử dụng tài tình các biện pháp nghệ thuật, phóng đại là

thành công nổi bật của tác phẩm ở phương diện nghệ thuật Vũ Trọng Phụng

kết hợp hài hòa giữa một bên là những chỉ tiết phi lí bịa đặt ai cũng dễ nhận thấy với một bên là sự phản ánh chân thực sâu sắc con người và cuộc sống xã hội đương thời.

Chương 3

NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRÀO PHÚNG TRONG SỐ ĐỎ

3.1 Ngôn ngữ trào phúng trong Số đổ

Trong Số đở, chúng tôi chỉ dừng lại ở hai dạng thức mang đậm phong cách trào phúng của nhà văn đó là ngôn ngữ trần thuật và ngôn ngữ đối thọai 3.1.1 Ngôn ngữ trần thuật hài hước

Với Số đỏ, một tiểu thuyết trào phúng, Vũ Trọng Phụng đã cho thấy

một tài năng lớn trong việc sử dụng ngôn ngữ, trong đó có ngôn ngữ trần

thuật, để tạo hiệu quả mĩ học cho cái cười

3.1.1.1 Quan điểm trần thuật

Trần thuật theo trường nhìn tác giả là hướng chủ đạo trong Số đở của

Vũ Trọng Phụng Với lối trần thuật này nhà văn đã khắc họa được nhân vật

như chính nó theo nguyên tắc tả chân của chủ nghĩa hiện thực

3.1.1.2 Ngôn ngữ trần thuật

Trong tiểu thuyết Số đở ngôn ngữ trần thuật được Vũ Trọng Phụng sử

dụng phong phú và đa dạng Nhưng nhìn chung có hai đặc điểm nổi bật là Ngôn ngữ luôn chứa đựng yếu tố mâu thuẫn, nghịch lí cùng nhịp điệu gấp gáp, khẩn trương, dồn dập với những biến cố này bao trùm biến cố kia, sự kiện này

chưa kết thúc đã ập đến sự kiện mới Điều đó góp phần làm nên những chuỗi

cười dài xâu chuỗi nhau đa thanh đa dạng Đồng thời Ngôn ngữ trần thuật còn

hàm chứa yếu tố báo trước, yếu tố bất ngờ, gây ra sự đột ngột tạo hiệu quả

nghệ thuật cao

Ngôn ngữ trần thuật trong Số đở đã góp phần đắc lực trong việc tạo không khí trào phúng cho tác phẩm

3.1.2 Ngôn ngữ đối thoại sinh động

Một trong những biện pháp mà Vũ Trọng Phụng đã rất thành công ngoài ngôn ngữ trần thuật còn có ngôn ngữ đối thoại.

3.1.2.1 Nhân vật lặp lại những từ và mệnh đề quen thuộc

Đọc Số đỏ ta thấy tác giả dựng nhiều màn đối thoại vô nghĩa lí sống

động và đầy tính hài hước Đó là những đối thoại đứt đoạn, khập khiéng bởi

nhân vật chỉ lặp lại những mệnh đề vốn đã quen thuộc lại không ăn khớp gì

với người đối thoại Những mệnh đề này không có tác dụng thúc đẩy cuộc

thoại phát triển mà đẩy nó đến chỗ bế tắc Mượn hình thức đối thoại này, Vũ

Trọng Phụng đã làm tăng thêm cá tính nói năng của người tham gia đối thoại

Như vậy, khi xây dựng những nhân vật đối thoại lặp lại những mệnh đề

quen thuộc vừa giúp nhà văn lột tả được bản chất nhân vật vừa tạo hiệu quả

khôi hài cho tác phẩm

3.1.2.2 Nhân vật nhại ngôn ngữ của nhân vật khác

Trong cuộc thoại, một nhân vật nói bằng chính giọng của mình, còn

người đối thoại thì nhại giọng người khác Nhưng đây là kiểu nhại không có ý thức nhại, tạo nên những màn đối thoại khập khiéng rat sinh động

Hiện tượng nhại ngôn ngữ trong Số đỏ đã giúp tác giả có điều kiện cười

đùa và biến những con người trong cuộc đời thành những con rối trong văn

học, để người đọc phán xét bằng cả trí tuệ và tình cảm

3.1.2.3 Nhân vật đối thoại kịch tính

Là một tiểu thuyết trào phúng, đối thoại giàu kịch tính trong Số đỏ góp

phần khắc họa tính cách nhân vật và tạo hiệu quả khôi hài Đồng thời nó còn

tạo nhịp điệu gấp gáp khẩn trương cho tác phẩm, gợi không khí ngột ngạt, dồn nén của một xã hội bát nháo, đầy lừa lọc gian trá Nhà văn không cần phải bình luận, giải thích mà cái bản chất tự nó đã phơi bày trước người đọc

3.2 Giọng điệu trào phúng trong Số đổ

Qua khảo sát ngôn ngữ tác giả sử dụng trong Số đở, chúng tôi nhận

thấy đây là một hiện tượng đa giọng điệu, giàu sắc thái phê phán và mang đậm

cá tính sáng tạo

3.2.1 Khái niệm giọng điệu

Luận văn sử dụng khái niệm giọng điệu Theo cuốn Tử điển thuật ngữ

văn học Như vậy có nghĩa trong một tác phẩm có thể bao gồm nhiều giọng

điệu khác nhau tùy vào tư tưởng tình cảm của tác giả trong từng tình huống cụ

thể

Số đỏ được xem là một tiểu thuyết trào phúng mà giọng điệu đạt đến

“tính chất đa thanh, đa âm, đa giọng điệu ”

3.2.2 Các kiểu giọng điệu trào phúng trong Số đổ

Với Số đở, ta thấy mỗi câu, mỗi đoạn, mỗi chương và trong toàn bộ tác

phẩm luôn đầy ắp tiếng cười lớn nhỏ Tiếng cười ấy được dệt nên, kết thành bởi những giọng điệu trào phúng phong phú và đa dạng

3.2.2.1 Giọng giễu nhại

Vũ Trọng Phụng đã dùng tiếng cười nhại để lộn trái đối tượng, bắt đối

tượng trơ ra cái mặt thật đằng sau cái mặt nạ che đậy của chính nó Đọc Số đỏ,

thấy yếu tố nhại xuất hiện ở hầu hết các chương của tiểu thuyết cười dài này, trên hầu như tất cả các cấp độ nghệ thuật Nó trở thành giọng điệu bao trùm, thành chủ âm của tác phẩm

Có thể nói, toàn bộ Số đở là tiếng cười nhại mang tầm cỡ lớn lao đối với

xã hội tư sản thành thị Việt Nam trong buổi giao thời

3.2.2.2 Giọng hài hước

Đọc Số đỏ, ta thấy giọng văn trào phúng của Vũ Trọng Phụng không phải

lúc nào cũng nghiệt ngã mà còn rất vui, rất trẻ và tinh nghịch Nó làm dịu đi

những cú sốc, những căng thẳng ngột ngạt của xã hội tư sản thành thị đầy

những cái nhố nhăng bip bợm, giả dối

Cùng với Nguyễn Công Hoan và kho tàng tiếu lâm Việt Nam, Vũ Trọng Phụng đã bổ sung, góp phần vào văn học Việt Nam một giọng điệu hài

hước, hóm hỉnh, bất tận, thông qua ngôn ngữ bông lơn không kém phần sắc sao

3.2.2.3 Giong cham biém da kich

Ở thiên tiểu thuyết này, giọng châm biếm đả kích sâu cay được phát hiện qua những tình huống, mâu thuẫn và được trình bày bằng những lời lẽ thâm thúy, cay độc hoặc những ngôn ngữ pha tạp, lộn xộn, phi lôgíc nhằm

vạch trần thực chất xấu xa của đối tượng Tất cả những nhân tố ấy góp phần

vào việc hình thành giọng điệu châm biếm đả kích sâu cay của nhà văn và nó cũng là yếu tố góp phần bộc lộ tư tưởng, quan niệm của Vũ Trọng Phụng Giọng châm biếm đả kích không những tạo ra thành công về mặt nghệ thuật trào phúng mà còn giúp người đọc thấu hiểu được nội dung

3.2.2.4 Giọng điệu phẫn uất, hàn học

Như ở trên đã phân tích, các giọng điệu như giễu nhại, hài hước, châm

biếm đả kích, đều hướng tới đối tượng miêu tả để bình giá, phê phán thì phẫn

uất, hằn học lại bộc lộ tâm trạng chủ quan của tác giả

Xuyên suốt tiểu thuyết Số đỏ, có rất nhiều giọng điệu phẫn uất của tác giả Có khi tác giả “ mượn lời” nhân vật này để nguyễn rủa, chửi bới cái xấu

xa, tội lỗi của nhân vật khác, nhưng phổ biến nhất vẫn là lời trực tiếp của nhà

văn được thể hiện với mức độ quyết liệt, với tính chất tiêu diệt đối tượng

KẾT LUẬN

1 Vũ Trọng Phụng là nhà văn lớn, có vị trí quan trọng đối với nền văn học nước nhà Tuy cuộc đời hoạt động văn học ngắn ngủi nhưng ông đã để lại dấu ấn khó phai mờ trong đời sống văn học Là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc nhất giai đoạn 1930 — 1945, với quan niệm “văn chương phải

phơi bày được thực trạng xã hội với những vấn đề to lớn cấp thiết của hiện thực ”, ông đã không ngần ngại “0đ thực cái xã hội khốn nạn, công kích cái xa hoa dâm đãng của bọn người có nhiều tiên” Các tác phẩm của Vũ Trọng

Phụng vì thế đã dựng lên được bộ mặt thật của xã hội Việt Nam những năm

ba mươi của thế kỉ XX từ nông thôn đến thành thị Đặc biệt, tiểu thuyết Số đỏ,

được coi là một kiệt tác văn chương, ở đó kết tỉnh tài năng và phong cách của

một bút lực hiếm có trong nên văn xuôi hiện đại Việt Nam Với Số đổ người đọc có thể khám phá khả năng phản ánh hiện thực đời sống một cách chân

thực, sâu sắc của nhà văn, khám phá sự hiểu biết về con người trong một hoàn

cảnh cụ thể và khám phá một tài năng nghệ thuật trào phúng độc đáo của một

cây bút trào phúng bậc thầy

2 Tiểu thuyết Số đỏ được viết theo khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa,

cốt truyện tự nhiên sinh động, miêu tả những mâu thuẫn và xung đột của xã hội thượng lưu thành thị, xoay quanh Số đở của Xuân — một kẻ ma cà bông đầu đường xó chợ nhờ may mắn được bước vào thế giới thượng lưu trở thành

đốc tờ, thi sĩ, anh hùng cứu quốc Là một tác phẩm trào phúng, thành công nhất của tác phẩm này là đã gây được một tiếng cười lớn, đúng hơn là một chuỗi cười giòn giã từ đầu đến cuối Bằng tài năng sáng tạo độc đáo của một nhà tiểu thuyết bậc thầy, Vũ Trọng Phụng đã khéo léo khi kết hợp tiếng cười

dân gian nhẹ nhàng, thâm trầm với cái cười phương Tây đa nghĩa giàu chất trí

tuệ, cùng khả năng tư duy logic đã tạo nên tiếng cười riêng, tiếng cười chỉ có ở Thiên Hư Đồng thời, ông đã phát hiện và xây dựng được những mâu thuẫn trào phúng Đó là những tương phản, đối nghịch giữa bản chất và biểu hiện,

giữa hành động và tình huống, giữa hình thức và nội dung Những mâu thuẫn

này vừa phổ biến và điển hình, vừa tưởng như không thể có được trong đời sống nhưng nó vẫn xảy ra trong Số đở Từ những mâu thuẫn được phát hiện một cách tài tình nhà văn đã dựng lên những tình huống trào phúng, ở đó các

nhân vật hiện lên với đầy đủ tính chất, phi lí, cọc cạch của nó Qua đây, bản

chất giới thượng lưu Hà thành buổi Âu hóa hiện lên với những đểu giả, bịp bợm, nhố nhăng, hãnh tiến mặc dù chúng cố tình tô vẽ cũng không che lấp nổi cái bản chất xấu xa, đồi bại của mình Từ đó, Vũ Trọng Phụng đã dẫn dắt

cốt truyện lên tới đỉnh điểm căng thẳng đầy kịch tính, hấp dẫn người đọc

3 Thành công của Số đó còn được khẳng định bởi tài năng sáng tạo độc

đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Thế giới nhân vật được phản ánh

trong Số đỏ vô cùng độc đáo và đa dạng Bằng tài năng sáng tạo của mình, Vũ Trọng Phụng đã sử dụng linh hoạt các thủ pháp nghệ thuật khi xây dựng thế giới nhân vật ấy Tiêu biểu là biệt tài xây dựng những bức chân dung hý họa, vật hóa nhân vật, cùng thủ pháp phóng đại, có tác dụng gây hài, Vũ Trọng

Phụng đã dựng lên cả một thế giới những thằng hề con rối tiêu biểu trong

xã hội thượng lưu tư sản thành thị đang chạy theo phong trào Âu hóa nhố

nhăng, từ đó tấn công trực diện vào vỏ bọc hào nhoáng của bọn tư sản rởm

đời, hãnh tiến, đểu cáng, bịp bợm Tác phẩm đã đem lại những trận cười hả

hê sảng khoái về sự thối nát, giả dối của xã hội đương thời và lột trần bộ

mặt thật của xã hội đó Đọc Số đở, người đọc được đắm chìm vào thế giới ấy, vui buồn, cười khóc, cùng tác giả, với nhân loại ấy, tỏ thái độ hả hê hoặc bực

bội trước cái xã hội bấy giờ Để cuối cùng khi khép cuốn tiểu thuyết lại, người đọc được chiếu rọi thêm một thứ ánh sáng mới để nhìn lại cuộc đời, để cảm

nhận cuộc đời và suy ngẫm

4 Ngôn ngữ chiếm một vị trí quan trọng trong sáng tác văn học Với sức mạnh biểu cảm của nó, ngôn ngữ là trợ thủ đắc lực cho tiếng cười Số đổ cất vang Tiểu thuyết Số đỏ, Vũ Trọng Phụng đã cho ta thấy tài năng sử dụng

ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng bậc thầy để tạo nên hiệu quả mĩ học cho tiếng cười Ở đó mỗi chữ, mỗi câu, mỗi trang ông viết đều ẩn hiện những tiếng cuời, những sắc điệu cười, để cuối cùng bật lên chuỗi cười lớn đa thanh

đa điệu

Có thể nói, sắc thái ngôn ngữ trào phúng trong Số đỏ là đa cung bậc, giàu âm điệu, được hình thành như một giàn hợp xướng đánh tới tấp vào xã hội thượng lưu trưởng giả Bằng ngôn ngữ trần thuật độc đáo luôn chứa đựng

những yếu tố mâu thuẫn, nghịch lí, làm cho tiếng cười kết chuỗi vang lên tạo thành một “ tiểu thuyết cười dài” Số đở còn cho thấy một tài năng xây dựng

đối thoại sinh động, giàu kịch tính mà hạt nhân là quan niệm về một cuộc đời

vô nghĩa lí, tất cả chỉ là một tấn trò, một sân khấu hài kich Qua những cuộc