khóa luận tốt nghiệp biện pháp thực hiện dạy học chương iii, phần ba - sinh học 10 thpt theo chuẩn kiến thức, kĩ năng

LỜI CAM ĐOAN Đề tài: “Biện pháp thực hiện dạy học chương III, phần ba — Sinh học 10 THPT chương trình cơ bản theo chuẩn kiến thức, kỹ năng ” là công trình nghiên cứu của riêng tôi đưới

NGUYÉN NGỌC BIÊN

BIỆN PHÁP THỰC HIỆN DẠY HỌC CHƯƠNG III, PHAN BA - SINH HỌC 10 THPT THEO CHUAN KIEN

THỨC, KỸ NĂNG

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học

Người hướng dẫn khoa học ThS Đỗ Thị Tố Như

Hà Nội 2011

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

LOI CAM ON

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành dé tài này tôi đã nhận được

sự hướng dẫn chỉ bảo tận tình của ThS Đỗ Thị Tố Như, cùng sự giúp đỡ của các thầy cô trong tổ Phương pháp dạy học Sinh học — khoa Sinh - KTNN trường ĐHSP Hà Nội 2; sự giúp đỡ động viên của gia đình và bạn bè

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc sự giúp đỡ quý báu đó

Trong quá trình nghiên cứu, vì thời gian có hạn, khả năng nghiên cứu còn hạn chế nên đề tài của tôi chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp tận tình của các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp đề đề tài của tôi hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 09 tháng 05 năm 2011

Sinh viên

Nguyễn Ngọc Biên

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài: “Biện pháp thực hiện dạy học chương III, phần ba — Sinh học

10 THPT chương trình cơ bản theo chuẩn kiến thức, kỹ năng ” là công trình nghiên cứu của riêng tôi đưới sự hướng dẫn của ThS Đỗ Thị Tố Như

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu của đề tài đảm bảo tính chính xác,

khách quan, không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Nêu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 09 tháng 05 nam 2011

Sinh viên

Nguyễn Ngọc Biên

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

3 Giả thuyết khoa hỌc 2 2+ 2 ©E2+E2EE2E22E2E212717127171211 21-111 xex 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2-2 ©-2+22E2+E2EEEEEE2212212232122121 2 creE 2

5 Nhiém vu nghién COU oo 3

6 Phương pháp nghiÊn CỨU << S411 E912 E1 E1 1191 11 ri, 3

7 Những đóng góp mới của để tài -s- 265cc 2x 2t 2221211211 cre, 4

PHẦN HAI: KÉT QUÁ NGHIÊN CỨU -©ccccsccxccere 5 Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học môn Sinh

học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng 2-2 ©s©xz+£+Exevrxcrxrrrs 5

Ineu vn na an 5 1.1.1 Thực hiện việc dạy học Sinh học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

ở trường phổ thông ¿2© 2+SE+ESE92E22392152121271221221E1121211 2111 1xe 5 1.1.2 Yêu cầu dạy học bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng 7 1.1.3 Mốt số phương pháp dạy học tích cực hỗ trợ dạy học theo chuẩn

S084: NNnẽ 9

1.2.1 Muc ti@u Git tra cccccccccccsssesssssssssesssesseesssessssssssesseesseesseessssessecsseees 11 1.2.2 Phương pháp điều tra cecceccccccssseessessecssesssessessesssessecssesseeseessessseeses 11 1.2.3 Két qua didu tra oecceeccccccccesssssesssesseessesssessesssessesssssessscssesssessecseeess 11 Chương 2: Biện pháp thực hiện dạy học chương II, phần ba —

Sinh học 10 THPT chương trình cơ bản theo chuẩn kiến thức, kỹ

2.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục phô thông 13

2.1.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình Sinh học 10 13

2.1.2 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương III: “Virus và bệnh truyền

2.2 Phân tích cấu trúc - nội dung chương III, phần ba — Sinh học 10

chương trình cơ bản

2.2.3 Mối quan hệ giữa các đơn vị kiến thức của chuẩn kiến thức, kỹ

năng và nội dung trong SGK của chương - - 5c ++c se +scs+essesss 17 2.2.4 Phân tích nội dung từng bài trong chương -«<++ 19

2.2.5 Quy trình thực hiện dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng 33

2.2.6 Thiết kế giáo án một số bài thuộc chương III, phần ba — Sinh

000100021015 36

KET LUẬN VÀ ĐÈ NGHỊ 2-22 2< 2SSE2E12E12112112121121 1e xe 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO 2-22-5222 SEE2EE2EE2EE2EE2EEEE2Ee2Ezrxcee 56

I0) 01 PRU Ue 0 318): 01177

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

Chương trình giáo dục phổ thông CTGDPT

Giáo dục — Đào tạo GD - ĐT

PHAN MOT: MO DAU

1 Ly do chon dé tai

Bước sang thế kỷ XXI, sự phát triển như vũ bão của khoa học và công

nghệ đã đem lại nhiều thành tựu trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra

lượng của cải vật chất không lồ, phục vụ ngày một tốt hơn đời sống của con người Đất nước ta hiện nay đang trong quá trình quá độ lên CNXH cho nên

sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ mang lại cho nước ta nhiều

thuận lợi và khó khăn, thách thức trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước Trong đó, nguy cơ tụt hậu so với các nước trong khu vực và trên thế giới về khoa học và công nghệ, về phát triển nền kinh tế thị trường là rất lớn

Vì vậy Đảng và Nhà nước ta đã để ra mục tiêu: " Đến năm 2020, nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa " Đề thực hiện được mục tiêu trên Giáo dục Việt Nam đóng một vai trò hết sức to lớn đó là: "

Cung cấp nguồn nhân lực có chất lượng cao phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước " Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lan tht VIII da khang định: "Giáo dục và Đào tạo là quốc sách hàng đầu, phát triển giáo dục nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những động lực quan trọng thúc đây sự

nghiệp CNH - HĐH, yếu tố cơ bán để phát triển xã hội, tăng trưởng kinh tế

nhanh và bền vững" Song thực tế dạy học mây năm gần đây nhiều GV cố dạy làm sao cho hết nội dung SGK, không dám bỏ bắt kì nội dung nào của SGK dẫn đến tình trạng quá tải trong dạy học bộ môn, HS không hứng thú học tập

Chương trình GDPT về dạy học theo chuân kiến thức, kỹ năng đã được

ban hành và triển khai đến tất cả các trường và giáo viên phổ thông Tuy nhiên, nhiều giáo viên vẫn không sử dụng hoặc sử dụng không có hiệu quả

Trong quá trình dạy học nhiều giáo viên trong tổ bộ môn chưa thống

nhất trong việc dạy như thế nào? Dạy những nội dung gì? Rèn luyện những kĩ

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

khỏe cộng đồng Tuy nhiên, việc dạy học môn Sinh học THPT nói chung và

chương này hiện nay ở các trường phố thông vẫn chưa bám sát theo chuân kiến thức, kỹ năng mà Bộ Giáo dục và Đào tạo để ra Giáo viên van day theo

nội dung trong SGK nên kiến thức mà giáo viên truyền tải đến học sinh

thường quá tải, dẫn đến thiếu thời gian đề tổ chức các hoạt động học tập tích cực cho học sinh Kết quá là học sinh vẫn chưa hứng thú trong học tập

Xuất phát từ những lý do trên và mong muốn tạo sự thống nhất về mức

độ đạt được trong việc dạy học Sinh học THPT về kiến thức và kĩ năng và

góp phần nâng cao chất lượng dạy học chương III, phần ba - Sinh học 10 THPT chương trình cơ bản, chúng tôi đã chọn đề tài : “Biện pháp thực hiện dạy học chương III, phần ba - Sinh học 10 THPT theo chuẩn kiến thức, kỹ nang"

2 Mục đích nghiên cứu

Hướng dẫn thực hiện dạy học bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng trong dạy học chương III, phần ba - Sinh học 10 THPT chương trình cơ bản

3 Giá thuyết khoa học

Nếu thực hiện được dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng thì sẽ tạo ra

sự thống nhất về mức độ đạt được về kiến thức, kỹ năng trong dạy học Sinh

học THPT và góp phần nâng cao chất lượng dạy học chương III, phần ba - Sinh học 10 chương trình cơ bản

4 Đối tượng nghiên cứu

- Chương III, phần ba - Sách giáo khoa Sinh học 10 chương trình cơ bản

- Biện pháp để thực hiện dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

5.2 Nghiên cứu thực trạng dạy học chương III, phần ba - Sinh học 10 chương trình cơ bản ở một số trường phô thông

5.3 Phân tích nội dung, cấu trúc chương III, phần ba - Sinh học 10 chương

trình cơ bản làm cơ sở cho việc thiết kế một số giáo án dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

5.4 Đề xuất quy trình thực hiện dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

5.5 Thiết kế giáo án một số bài thuộc chương III, phần ba - Sinh học 10

chương trình cơ bản bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu một số tài liệu tham khảo làm cơ sở lí luận và thực tiễn

của đề tài như: Hướng dẫn chuẩn kiến thức, kỹ năng; Tài liệu tập huấn giáo

viên thực hiện dạy học và kiểm tra đánh giá theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

chương trình giáo dục phố thông; sách giáo khoa Sinh học 10

6.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra thực trạng dạy học theo chuân kiến thức, kỹ năng môn Sinh học ở một số trường phô thông hiện nay

6.3 Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

- Lấy ý kiến chuyên gia về thực trạng dạy học môn Sinh học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng ở trường phô thông hiện nay

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

6.4 Phương pháp thống kê

- Xử lí kết quá thu được từ quá trình điều tra, đánh giá kết quả của giờ

dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

7 Những đóng góp mới của đề tài

7.1 Góp phần hệ thống cơ sở lí luận của việc dạy học Sinh học I0 chương

trình cơ bản theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

7.2 Xác định được thực trạng của việc dạy học Sinh học 10 chương trình cơ

bản theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

7.3 Thiết kế được giáo án một số bài thuộc chương II, phần ba — Sinh học 10

chương trình cơ bản theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

PHAN HAI: KET QUA NGHIEN CUU

CHUONG 1: CO SO LY LUAN VA THUC TIEN CUA VIEC DAY HQC MON SINH HOC THEO CHUAN KIEN THUC, KY NANG

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Thực hiện việc dạy học Sinh học theo chuẩn kiến thức kỹ năng ở

trường phố thông

- Ngày 5/5/2006, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ký quyết định

số 16/2006 QĐ/BGDĐT về việc ban hành CTGDPT là một kế hoạch sư phạm

gồm:

+ Mục tiêu giáo dục

+ Phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục

+ Chuẩn kiến thức và kỹ năng và yêu cầu về thái độ của từng môn học, cấp học

+ Phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục

+ Đánh giá kết quả giáo dục từng môn học ở mỗi lớp, mỗi cấp

- Điểm mới của chương trình giáo dục phổ thông lần này là đưa chuẩn kiến thức, kỹ năng vào thành phần của chương trình giáo dục phô thông, đảm

bảo việc chỉ đạo dạy học, kiểm tra, đánh giá theo chuẩn kiến thức, kỹ năng,

tạo nên sự thống nhất trong cả nước, góp phần khắc phục tình trạng quá tải trong giảng day, hoc tập Chuẩn kiến thức, kỹ năng được áp dụng rộng rãi ở

tất cả các cấp học và môn học

Vì vậy thực hiện việc dạy học Sinh học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

ở trường phô thông là một nhu cầu cấp thiết và phù hợp với chủ trương đổi

mới phương pháp dạy học của Bộ GD & ĐT

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

1.1.1.1 Khái niệm về chuẩn

- Chuẩn là những yêu cầu, tiêu chí tuân thủ những nguyên tắc nhất định được dùng đề làm thước đo đánh giá hoạt động, công việc, sản phẩm của lĩnh

vực nào đó Đạt được những yêu cầu của chuẩn là đạt được mục tiêu mong muốn của chủ thể quản lý hoạt động, công việc, sản phẩm đó

- Yêu cầu là sự cụ thể hóa, chỉ tiết, tường minh chuẩn, chỉ ra những căn

cứ để đánh giá chất lượng Yêu cầu có thể được đo thông qua chỉ số hiện thực, yêu cầu được xem như những điểm "chốt kiểm soát" để đánh giá chất lượng đầu vào, đầu ra cũng như quá trình thực hiện

1.1.1.2 Bản chất, vai trò của việc dạy học Sinh học theo chuẩn kiến thức,

kỹ năng

- Khắc phục tỉnh trạng dạy học chưa bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình Giáo dục phô thông, tình trạng dạy học quá tải về nội dung kiến thức

- Giúp giáo viên kết hợp sử dụng có hiệu quả giữa Chương trình Giáo

dục phổ thông, SGK, SGV và các loại tài liệu tham khảo

- Tạo sự thống nhất về mức độ đạt được trong việc dạy học về kiến

thức và kỹ năng trong từng mục, bài, chương của lớp học, cấp học

- Là căn cứ để kiểm tra, đánh giá nội dung kiến thức về khối lượng

cũng như mức độ kiến thức của các đơn vị kiến thức, kỹ năng

1.1.1.3 Những đặc điểm của chuẩn kiến thức, kỹ năng

- Chuẩn kiến thức, kỹ năng được chỉ tiết, tường minh bằng các yêu cầu

cụ thé, rõ ràng về kiến thức, kỹ năng

- Chuẩn kiến thức, kỹ năng có tính tối thiểu, nhằm đảm bảo mọi học

- Chuẩn kiến thức, kỹ năng là thành phần của chương trình giáo dục phô thông Trong chương trình giáo dục phổ thông; chuẩn kiến thức, kỹ năng

và yêu cầu về thái độ đối với người học được thể hiện, cụ thể hóa ở các chủ

đề của chương trình môn học theo từng lớp và ở các lĩnh vực học tập; đồng

thời, chuẩn kiến thức, kỹ năng và yêu cầu về thái độ cũng được thể hiện ở

phần cuối chương trình mỗi cấp học

1.1.2 Yêu cầu dạy học bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng

* Yêu cầu chung

- Căn cứ chuân kiến thức, kỹ năng đề xác định mục tiêu bài học Chú trọng dạy học nhằm đạt được các yêu cầu cơ bản và tối thiểu về kiến thức, kỹ

năng, đảm bảo không quá tải và không quá lệ thuộc hoàn toàn vào SGK, mức

độ khai thác sâu kiến thứ, kỹ năng trong sách giáo khoa phải phù hợp với khả

năng tiếp thu của học sinh

- Sáng tạo về phương pháp dạy học phát huy tính chủ động, tích cực, tự giác học tập của học sinh Chú trọng rèn luyện phương pháp tư duy, năng lực

tự học, tự nghiên cứu, tạo niềm vui, hứng khởi, nhu cầu hành động và thái độ

tự tin trong học tập cho học sinh

- Dạy học thể hiện ở mối quan hệ tích cực giữa GV& HS, giữa học sinh

và học sinh, tiến hành thông qua việc tô chức các hoạt động học tập của học

sinh, kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác, làm việc theo nhóm

- Dạy học chú trọng đến việc sử dụng có hiệu quả phương tiện, thiết bị dạy học được trang bị hoặc do giáo viên và học sinh tự làm : quan tâm ứng

dụng công nghệ thông tin trong dạy học

- Dạy học chú trọng đến việc động viên , khuyến khích kịp thời sự tiến

bộ của học sinh trong quá trình học tập, đa dạng hóa nội dung, các hình thức

đánh giá và tăng cường hiệu quả việc đánh giá

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

* Yêu cầu đối với giáo viên

- Bám sát chuẩn kiến thức, kỹ năng để thiết kế bài giảng, với mục tiêu

cần đạt được các yêu cầu cơ bản, tối thiêu về kiến thức, dạy học không quá tải

và không quá lệ thuộc hoàn toàn vào SGK Việc khai thác sâu kiến thức, kỹ

năng phải phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh

- Thiết kế, tổ chức, hướng dẫn HS thực hiện các hoạt động học tập với

các hình thức đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn phù hợp với đặc trưng bài

học, với đặc điểm và trình độ của học sinh, với điều kiện cụ thể của từng lớp,

trường và từng địa phương

- Động viên, khuyến khích, tạo cơ hội và tạo điều kiện cho học sinh được tham gia một cách tích cực, chủ động sáng tạo vào quá trình khám phá,

phát hiện, đề xuất, lĩnh hội kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng đã có ở học sinh,

tạo niềm vui, hứng khởi, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập

cho học sinh, giúp học sinh phát triển tối đa năng lực, tiềm năng của bản thân

- Thiết kế và hướng dẫn cho HS thực hiện các câu hỏi, bài tập phát triển

tư duy và rèn luyện kỹ năng, hướng dẫn sử dụng các thiết bị dạy hoc, t6 chức

có hiệu quả các giờ dạy thực hành, hướng dẫn học sinh có thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giái quyết các vấn đề thực tiễn

- Sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách hợp

lý, hiệu qủa linh hoạt, phù hợp với đặc trưng của từng cấp học, môn học, nội dung, tính chất của bài học, đặc điểm và trình độ HS, thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học cụ thể của từng dia phuong

1.1.3 Một số phương pháp dạy học tích cực hỗ trợ dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

1.1.3.1 Dạy học lấy học sinh làm trung tâm

+ PPDH tích cực đề cao vai trò của người học, học sinh vừa là đối tượng, vừa là chủ đề của quá trình dạy học

+ Tôn trọng lợi ích của người học, mục tiêu, nội dung và phương pháp

dạy học đều xuất phát từ những nhu cầu, lợi ích của người học

+ Dạy học tích cực không dừng ở mục tiêu giúp học sinh lĩnh hội được

kiến thức mà còn phát triển năng lực tư duy, rèn luyện phương pháp tự học, tự

nghiên cứu kích thích khả năng chủ động, sáng tạo trong hoạt động học tập

bằng các giác quan làm nảy sinh nhu cầu nhận thức, kích thích hoạt động độc

lập, tự giác khám phá đối tượng dé lĩnh hội kiến thức

+ GV hướng dẫn học sinh hoạt động theo con đường của các nhà nghiên cứu khoa học đã khám phá ra tri thức nhưng đã được lựa chọn những đối tượng điển hình và các phương pháp tiếp cận hiểu qủa nhất

1.1.3.3 Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu

+ Dạy học tích cực, HS phải tự khám phá tri thức bằng chính hoạt động

của mình GV chỉ là người gợi ý, hướng dẫn, tạo điều kiện để HS tự tìm tòi con đường đi tới kiến thức Thông qua đó, HS được rèn luyện phương pháp tiếp cận và giải quyết vấn đề, phương pháp tự học, tự nghiên cứu

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

1.1.3.4 Dạy học hợp tác và cá thể hóa

- Chương trình dạy học tích cực gồm ba giai đoạn:

+ Giai đoạn tự học: HS độc lập hoạt động với đối tượng, tự rút ra

những nhận xét Đây là giai đoạn cá thể hóa cao độ

+ Giai đoạn học bạn: HS được trao đổi trong nhóm, đối chiếu sản phẩm thô của mình với bạn đề chính xác hóa và hoàn thiện sản phẩm của mình

+ Giai đoạn học thầy: thông qua thảo luận chung cả lớp dưới sự hướng dẫn của giáo viên, với vai trò là trọng tài giáo viên chính xác hóa kiến thức

Như vậy trong dạy học tích cực, học sinh được hoạt động độc lập đồng thời cũng được đối thoại với thầy, với bạn nên việc học ở thầy, ở bạn sự hợp

tác được thê hiện rõ nét trong hoạt động nhóm và thảo luận chung của cả lớp,

học sinh được học ở bạn cả nội dung, kiến thức và phương pháp tự học, biết

được nhiều cách giải quyết vấn đề

1.1.3.5 Dạy học đề cao đánh giá và tự đánh giá

- Trong dạy học tích cực việc đánh giá được thường xuyên và luôn luôn

tạo điều kiện để HS tự đánh giá bằng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan

- Như vậy trong phương pháp dạy học tích cực người giáo dục trở thànhn người tự giáo dục không chỉ nâng cao trình độ cho người học mà còn

nâng cao trình độ, năng lực sư phạm cho người thầy

1.2 Cơ sở thực tiễn

Chúng tôi tiến hành điều tra việc thực hiện dạy học theo chuẩn kiến

thức, kỹ năng môn Sinh học ở một số trường phổ thông như: THPT Mỹ Lộc — Nam Định, THPT Bắc Kiến Xương - Thái Bình, THPT Hàn Thuyén — Bac

Ninh, THPT Nguyễn Viết Xuân — Vĩnh Phúc

1.2.1 Mục tiêu điều tra

- Nêu được thực trạng dạy học Sinh học THPT theo chuẩn kiến thức,

kỹ năng của giáo viên

1.2.2 Phương pháp điều tra

- Phiếu lấy ý kiến của giáo viên về thực trạng dạy học theo chuân kiến

thức, kỹ năng hiện nay

- Phong van lấy ý kiến giáo viên về việc thực hiện dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng

- Dự giờ một số tiết dạy tại trường THPT Mỹ Lộc — Nam Định

1.2.3 Kết quả điều tra

Qua điều tra chúng tôi nhận thấy: Trong thực tế dạy học mấy năm gần đây nhiều GV cố dạy làm sao cho hết nội dung SGK, không dám bỏ bắt kì nội dung nào của SGK dẫn đến tình trạng quá tái trong dạy học bộ môn, HS không hứng thú học tập

Chương trình GDPT về hướng dẫn thực hiện đạy học theo chuẩn kiến

thức, kỹ năng đã được ban hành và triển khai đến tất cả các trường và giáo viên phổ thông Tuy nhiên, nhiều giáo viên vẫn chưa có trong tay cuốn tài liệu

hướng dẫn việc thực hiện dạy học theo chuẩn kiên thức, kỹ năng hoặc có

nhưng không sử dụng hoặc sử dụng không có hiệu quả

Trong quá trình dạy học nhiều giáo viên trong tổ bộ môn chưa thống

nhất trong việc dạy như thế nào? Dạy những nội dung gì? Rèn luyện những kĩ

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

năng gì đối với học sinh dan đến tình trạng GV chưa thống nhất với nhau về kiến thức và kĩ năng trong từng mục, bài, chương của lớp học, cấp học

Trong kiểm tra đánh giá học sinh giáo viên chưa thống nhất trong nội dung kiểm tra về khối lượng kiến thức cũng như mức độ kiến thức của các đơn vị kiến thức, kĩ năng

Trong dự giờ giáo viên của các cấp quản lý giáo dục cũng chưa thống nhất trong tiêu chí đánh giá giáo viên về kiến thức, kĩ năng của giờ dạy

CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

DAY HỌC CHƯƠNG III, PHẢN BA - SINH HỌC 10 THPT CHƯƠNG

TRINH CO BAN THEO CHUAN KIEN THUC, KY NANG

2.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình giáo dục phố thông

- Chuẩn kiến thức, kỹ năng và yêu cầu về thái độ của Chương trình Giáo dục phổ thông (CTGDPT) được thể hiện cụ thể trong các chương trình môn học, hoạt động giáo dục và các chương trình cấp học

- Đối với mỗi môn học, mỗi cấp học, mục tiêu của môn học, cấp học

được cụ thê hóa thành chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình môn học, cấp học

- Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình Sinh học phổ thông là các

yêu cầu cơ bản, tối thiểu về kiến thức, kỹ năng của môn Sinh học mà học sinh cần phải và có thể đạt được sau mỗi đơn vị kiến thức

- Chuân kiến thức, kỹ năng và yêu cầu về thái độ của CTGDPT bảo đảm tính thống nhất, tính khá thi, phù hợp của CTGDPT, đảm bảo chất lượng

và hiệu quả của chương trình giáo dục

2.1.1 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình Sinh học 10

» Về kiến thức

- Trình bày được những kiến thức phố thông, cơ ban, hiện đại, thực tiễn

về cấp độ tô chức cơ thể của thế giới sống

- Học sinh hiểu và trình bày được các kiến thức cơ bản về thành phần

hóa học, vai trò của nước, cấu trúc và chức năng của các hợp chất hữu cơ chủ yếu cấu tạo nên tế bao, trình bày được cấu trúc và chức năng các thành phần của tế bào nhân sơ, tế bảo nhân thực

- Học sinh phân biệt được sự khác nhau giữa nguyên tổ đa lượng và nguyên tổ vi lượng, sự khác nhau giữa tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

- Học sinh nêu và giải thích được các cơ chế vận chuyên các chất qua

màng sinh chất, phân biệt được hình thức vận chuyền chủ động và vận chuyên thụ động, phân biệt được xuất bào với nhập bào

- Học sinh hiểu và trình bày được khái niệm, bản chất của hô hấp, quang hợp xảy ra ở bên trong tế bảo Phân tích được mối quan hệ giữa quang

hợp và hô hap

- Học sinh năm được khái niệm về chu kỳ tế bào, phân biệt được

nguyên phân và giám phân, hiểu được nguyên lý điều hòa chu kỳ tế bào, có ý nghĩa lớn trong lĩnh vực y học

- Học sinh hiểu và trình bày được khái niệm vi sinh vật, các kiểu dinh

dưỡng và ứng dụng của vi sinh vật trong đời sống

- Học sinh hiểu và trình bày được tính quy luật sinh trưởng trong nuôi cấy liên tục và không liên tục

- Học sinh nắm được kiến thức cơ bản về virus, phương thức sinh sản của vivus, ứng dụng của virus trong thực tiễn Đồng thời học sinh cũng nắm

được khái niệm miễn dịch và bệnh truyền nhiễm

- Trên cơ sở nắm vững các kiến thức cơ bản, học sinh biết vận dụng các kiến thức vào thực tiễn sản xuất và đời sống, hiểu và vận dụng để giải thích các hiện tượng thực tế

- Củng cố niềm tin vào khả năng của khoa học hiện đại trong việc nhận thức bản chất và tính quy luật của các hiện tượng sinh học

- Củng cố cho học sinh quan điểm duy vật biện chứng về thế giới sống, bồi đưỡng cho học sinh lòng yêu thiên nhiên và bảo vệ thiên nhiên, có thái độ

và hành vi đúng đắn đối với chính sách của Đảng và Nhà nước về dân số, sức

khỏe sinh sản, phòng chống HIV/AIDS, vấn đề ma túy và tệ nạn xã hội

« Về kỹ năng

- Học sinh thành thạo kỹ năng quan sát, mô tả các hiện tượng sinh học

- Học sinh thành thạo kỹ năng thực hành sinh học

- Rèn luyện cho học sinh tư duy biện chứng, tư đuy hệ thống

- Học sinh biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống

- Học sinh thành thạo các kỹ năng học tập, đặc biệt là kỹ năng tự học

(biết thu thập, xử lí thông tin, lập bảng biểu, vẽ đồ thị, làm việc cá nhân hay làm việc theo nhóm, làm báo cáo nhỏ )

2.1.2 Chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương III: “Virus và bệnh truyền nhiễm”

+ Về kiến thức

- Trình bày khái niệm và cấu tạo của virus

- Nêu tóm tắt được chu kì nhân lên của virus trong tế bào chủ

- Nêu được tác hại của virus, cách phòng tránh Một sỐ ứng dụng của

virus

- Trinh bày được khái niệm bệnh truyền nhiễm, miễn dịch, inteferon,

các phương thức lây truyền của bệnh truyền nhiễm và cách phòng tránh

» Về kỹ năng

- Tìm hiểu một số bệnh truyền nhiễm thường gặp ở người, động vật và thực vật ở địa phương

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

2.2 Phân tích cấu trúc - nội dung chương III, phan ba — Sinh học 10

chương trình cơ bản

2.2.1 Cấu trúc chương

Đây là chương thứ ba trong tông số bốn chương thuộc phần ba “Sinh học

vi sinh vật” Gồm 5 bài từ bài số 29 đến bài số 33 Cụ thể như sau:

e_ Bài 29: Cấu trúc các loại virus

e_ Bài 30: Sự nhân lên của virus trong tế bào chủ

e Bai 31: Virus gay bệnh và ứng dụng của virus

e_ Bài 32: Khái niệm về bệnh truyền nhiễm và miễn dịch

e_ Bài 33: Ôn tập phần ba

2.2.2 Nội dung của chương

- Đề cập đến rất nhiều kiến thức liên quan đến đời sống thực tiễn, sức khỏe của con người như:

+ Khái niệm về virus, cấu trúc chung của virus, các giai đoạn của quá trình nhân lên của virus trong tế bào chủ

+ Cung cấp các kiến thức về virus HIV, các con đường lây truyền của HIV, các giai đoạn phát triển của bệnh AIDS và biện pháp phòng ngừa

+ Học sinh còn được tìm hiểu về các loại virus kí sinh ở vi sinh vật,

thực vật, động vật Cung cấp cho học sinh con đường xâm nhiễm của virus,

tác hại của virus và ứng dụng của nó trong thực tiễn đời sống

+ Giới thiệu cho học sinh vốn hiểu biết về bệnh truyền nhiễm và miễn

dịch học

2.2.3 Mối quan hệ giữa các đơn vị kiến thức của chuẩn kiến thức, kĩ năng

và nội dung trong SGK của chương

Chúng tôi so sánh nội dung trong chuẩn kiến thức, kỹ năng CTGDPT

với nội dung trong SGK để tìm ra độ vênh về kiến thức được thể hiện ở bảng

niệm và cấu tạo

của virus, nêu

tóm tắt được chu

kỳ nhân lên của

virus trong tế bảo

trong chuẩn SGK trả lời không có

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

Bai 32: Bénh

truyén nhiém va miễn dịch (Từ trang 125 — 128)

Co:

+ Trong chuẩn có

đề cập đến virus

kí sinh ở người và động vật nhưng mục I trong SGK không đề cập đến

SGK không có bài thực hành:

Tìm hiểu một số

bệnh truyền

nhiễm phổ biến ở địa phương

+ GV giới thiệu

cho HS về tác hại của những bệnh

do virus gây ra ở người và động

của inteferon

+ GV yêu cầu HS đến một số cơ sở

Như vậy dạy học phải tuân thủ theo chương trình và chuẩn KT - KN

Có những nội dung có trong chương trình mà SGK không có thì GV phải hướng dẫn HS trong khi dạy học thông qua tìm hiểu các tài liệu liên quan Ngược lại có những nội dung không có trong chương trình mà SGK có thì GV

có thể hướng dẫn HS tự học trong khi đạy học

2.2.4 Phân tích nội dung từng bài trong chương

Bài 29: Cấu trúc các loại virus

I Mục tiêu

1 Kiến thức

- Mức 1: (đạt chuẩn)

+ Trình bày khái niệm virus

+ Nêu được cấu tạo chung của virus

+ Quan sát tranh hình phát hiện kiến thức

+ Phân tích, tổng hợp, khái quát kiến thức

+ Vận dụng kiến thức giải thích các hiện tượng thực tế

II Phan tich nội dung cua bai

1 Kién thire trong tam

- Cau tao cua virus

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

2 Phân tích nội dung

- Đây là bài có nội dung khó và dài Trọng tâm là mục I “Cấu tạo của

virus” Tuy nhiên, cũng cần giới thiệu cho học sinh về khái niệm virus, đặc điểm cơ bản của virus khác biệt so với các nhóm sinh vật khác Giải thích tại

sao virus được coi là dạng trung gian giữa sự sống và cái chết

Mục I:

- Khái niệm:

+ Virus là dạng sống chưa có cấu tạo tế bào, có kích thước siêu nhỏ

(trung bình từ 10 — 100 nm) và có cấu tạo rất đơn giản, hệ gen chỉ chứa một loai axit nucleic (ADN hoac ARN mạch đơn hoặc mạch kép) được bao boc

boi phan tw protein

- Đặc điểm của virus khác với nhóm sinh vật khác:

+ Có kích thước siêu nhỏ, không có cấu tạo tế bào

+ Chỉ chứa một loại axit nucleie (ADN hoặc ARN) trong khi đó các tế

bào có cả 2 loại

+ Không có hệ thống trao đối chất và sinh năng lượng riêng nên phải sống kí sinh bắt buộc

- Cấu tạo của virus:

+ Lõi là axít nucleic, có thể là ADN hoặc ARN mạch đơn hay mạch

kép

+ Vỏ là phân tử protein (gọi là capsit): Được cấu tạo từ các đơn vị hình thái gọi là capsôme

+ Té hop axit nucleic và vỏ capsít gọi 14 nucléocapsit

- Giáo viên cân lưu ý học sinh:

+ Một số virus còn có thêm vỏ bao ngoài vỏ capsít, cấu tạo từ lớp kép lipid và protein gọi là vỏ ngoài Trên mặt vỏ ngoài có các gai glicoprotein đóng vai trò là kháng nguyên và giúp virus bám lên bề mặt

tế bào chủ

+ Virus không có vỏ ngoài gọi là virus trần

+ Virus chưa có cấu tạo tế bào nên gọi là hạt virus Ở ngoài tế bảo virus tạo thành tinh thé

Mục II : Hình thái của virus

- GV yêu cầu HS quan sát hình 29.2 và đọc SGK để phân biệt 3 dạng

cấu trúc: xoắn, khối, hỗn hợp

- Giáo viên lưu ý: Trong ba loại cấu trúc trên trên thì các phagơ có cấu trúc phức tạp nhất

- Con so đồ thí nghiệm của Franke và Corat GV phân tích cho HS bằng

sơ đồ hình 29.3 (dành cho HS khá, giỏi)

III Thông tin bỗ sung

- Kích thước của HIV vô cùng nhỏ bé, chỉ vào khoảng 80 — 120nm (Inm = 10° m).Do vay ta chi nhin thay n6 dưới kính hiển vi điện tử phóng đại hàng triệu lần Nhờ kích thước nhỏ bé này mà HIV có thể thâm nhập vào cơ

thể thông qua các vết xước rất nhỏ và có thể qua cả niêm mạc

- Khả năng biến đổi (thay hình đối dang) của virus HIV rất lớn nên hiện nay trên thế giới có nhiều chủng HIV khác nhau Đây là khó khăn lớn nhất đối với việc nghiên cứu, chế tạo vắcxin chống HIV/AIDS Do đó, hiện nay vẫn chưa tìm ra vắcxin phòng chống HIV/AIDS

- Trong các phagơ, phagơ kí sinh ở E.coli được nghiên cứu kỹ nhất vì chúng có vai trò quan trọng trong kĩ thuật đi truyền (KTDT) Các phagơ được

chú ý nghiên cứu nhiều là các phago T ( đặc biệt là T›, Tạ, T; )

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

+ HS trình bày được các quá trình lây nhiễm và phát triển của HIV

trong cơ thê người

Mục I: Đây là nội dung trọng tâm cua bài, GV tập trung phân tích 5 giai đoạn nhân lên của virus

- Giai đoạn hấp phụ: GV lưu ý cho HS tất cả các virus (trần hoặc có vỏ ngoài) đều gắn các gai glicoprotein hoặc protein bề mặt của mình vào các thụ thé đặc hiệu trên bề mặt tế bào

Quá trình hấp phụ xảy ra khi có mối liên kết đặc hiệu giữa thụ thé của

virus với thụ thể của tế bào Điều này giải thích tại sao chỉ có những virus nhất định mới có thể gây nhiễm vào các tế bào nhất định

Ví dụ: Virus polio chỉ hấp phụ được trên bề mặt tế bào người và linh trưởng không hấp phụ lên tế bào động vật khác vì không có thụ thể phù hợp cho chúng

Nên tính đặc hiệu là rào cản không cho virus hấp phụ lên bất kỳ tế bào nào ngoài tế bào có thụ thể đặc hiệu

- Giai đoạn xâm nhập: GV lưu ý đối với mỗi loại virus có cách xâm nhập vào tế bào chủ là khác nhau

+ Đối với phagơ, chỉ phần axit nucleic được bơm vào còn phần vỏ ở

ngoài

+ Đối với virus động vật: Đưa cả nucleocapsit vào tế bào chất, sau đó mới cởi bỏ vỏ đề giải phóng axit nucleic

- Giai đoạn sinh tổng hợp:

Virus tién hành tổng hợp hệ gen cho virus mới và protein cho riêng mỉnh nhờ sử dụng enzim và nguyên kiệu của tế bảo

Quá trình tổng hợp protein gồm 2 giai đoạn tùy thuộc vào sự tổng hợp

mARN

- Giai đoạn lắp ráp: Quá trình lắp ráp axit nucleic với protein vỏ dé tao thành virus hoàn chỉnh xảy ra ở các vị trí khác nhau bên trong tế bào

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

- Giai đoạn phóng thích:

Virus pha v6 té bao dé 6 at chui ra ngoài

Khi virus nhân lên mà làm tan tế bào gọi là chu trình tan

Khi axit nucleic gắn xen vào NST của tế bào và nhân lên cùng với hệ

gen của tế bào mà không phá vỡ tế bào gọi là chu trình tiềm tan

Trong những điều kiện nhất định, virus có thê chuyền từ chu trình tiềm

tan sang chu trình sinh tan và ngược lại

Mục II: HIV/AIDS

Phần này GV nêu câu hỏi hướng dẫn, HS đọc SGK tìm hiểu để trả lời

- HIV là gì? Tại sao lại nói HIV gây hội chứng suy giảm miễn dịch ở người? Hội chứng này dẫn đến hậu quả gì?

- Nêu các con đường lây nhiễm HIV?

- Kể tên và nêu đặc điểm các giai đoạn phát triển của virus HIV?

- Nêu các biện pháp phòng tranh HIV?

III Thông tin bỗ sung

- Nhiệt độ dưới 0°C, tia X, tia cực tím không giết được HIV Tuy nhiên

khi ở ngoài cơ thể, dưới tác động của nhiệt độ và các chất sát trùng thông

thường HIV lại bị tiêu diệt Ví dụ: HIV bị tiêu diệt sau 30 phút ngâm trong cén 70°, dung dịch Cloramin 1%, nước Javen 1% Do vay, néu ta ngâm dụng

cụ tiêm chích trong cồn 70° hoặc quần áo, đồ vải dính máu nhiễm HIV vào

dung dịch Cloramin 1% trong 30 phút là có thê tiêu diệt được HIV

- AIDS (Cách viết tắt từ các chữ cái đầu của cụm từ tiếng Anh: Aquired Immuno Deficiency Syndrome) hay SIDA là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV Thời gian từ khi

có nhiều trường hợp có thê kéo đài hàng chục năm nếu người nhiễm HIV biết

cách giữ gìn sức khỏe và không có hành vi lây nhiễm HIV

- Trong những năm gần đây, các nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục (STI: Sex Transmitted Infection) co xu hướng gia tang Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) trên bình điện toàn cầu trung bình mỗi ngày

có khoảng 1 triệu người bị STI ( tính cả nhiễm HIV được phát hiện) Cùng với sự gia tăng của STI, đại dịch HIV/AIDS cũng lan tràn khắp thế giới Tại

Hoa Kỳ, sự lan truyền HIV qua đường tình dục diễn ra song hành với sự gia

tăng của một số bệnh STI như giang mai, herpes, HPV (Human Papillomo Virus) Ở Châu Phi, tỷ lệ nhiễm HIV qua đường quan hệ tình dục là cao nhất (50%) Có thể nói rằng quan hệ tình dục không được bảo vệ đù bằng phương

thức nào vẫn là con đường lây lan chủ yếu của HIV Nguy cơ lây nhiễm HIV

qua con đường tình dục phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng quan trọng nhất là quan hệ với người bị STI Nhiều nghiên cứu cho thấy có mối quan hệ chặt chẽ giữa HIV/AIDS và STI đặc biệt là các bệnh có loét ở cơ quan sinh dục (giang

mai, herpes, HPV, hạ cam, ) Ở đâu có tỉ lệ STI cao ở đó có sự gia tang

HIV/AIDS Ngược lại, vùng nao can thiệp, phòng chống STI tốt tỷ lệ nhiễm HIV sé rat thấp Như vậy có thể nói STI vừa là bạn đồng hành, vừa là yếu tố

nguy cơ, vừa là yếu tố chỉ điểm của HIV/AIDS

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN

+ Trình bày được các đặc điểm và tác hại của những bệnh do virus gây

ra ở vi sinh vật, côn trùng, thực vật, động vật và con người Từ đó có biện

pháp phòng tránh cũng như thấy được ứng dụng của virus trong thực tiễn

+ Phân tích cơ sở khoa học của kĩ thuật di truyền và cơ sở khoa học của

dịch bệnh do virus gây ra ở người, gia súc và cây trồng Từ đó có ý thức và biện pháp phòng tránh

2 Kỹ năng

- Rèn một số kỹ năng như:

+ Nghiên cứu thông tin, tranh hình phát hiện kiến thức

+ Phân tích, so sánh, tông hợp

+ Tư đuy logic, khái quát kiến thức

+ Vận dụng lí thuyết giải thích hiện tượng thực tế

+ Hoạt động nhóm

IL Phan tích nội dung của bài

- Chỉ ra các virus gây hại và ứng dụng của virus

2 Phân tích nội dung

Mục I:

1 Virus kí sinh ở vi sinh vật (phagơ)

- Học sinh phải nắm được những nội dung sau:

+ Số lượng bệnh do phagơ gây ra: Hiện biết khoảng 3000 phagơ gây bệnh ở vi sinh vật

+ Đối tượng kí sinh: Nhiều loại vi sinh vật nhân sơ và nhân thực, song

được nghiên cứu ki hon ca 1a cac phago cua E.coli

+ Tac hai va tmg dung cua phago: Gay tén thất lớn cho nhiều ngành công nghiệp vi sinh (san xuất mì chính, sinh khối, thuốc trừ sâu sinh học, thuốc kháng sinh) Ngoài ra phagơ có ưu điểm là nó đã trở thành công cụ

thuận lợi cho sự phát triển của kĩ thuật gen

2 Virus kí sinh ở thực vật

- Học sinh cần nắm được những nội dung sau:

+ Số lượng bệnh do virus gây ra ở thực vật 600 — 1000 bệnh

+ Virus tự nó không có khả năng xâm nhập vào tế bào thực vật Phần

lớn gây nhiễm nhờ côn trùng (bọ trĩ, bọ rầy, )

+ Con đường lây nhiễm và cách nhân lên

+ Biểu hiện của bệnh và tên một số bệnh phổ biến, thường gặp nhất

+ Biện pháp xử lý khi phát hiện bệnh và biện pháp phòng tránh

- Giáo viên gợi ý cho học sinh trả lời lệnh: Trong trồng trọt thường có

hiện tượng bệnh tật do virus gây ra? (Bệnh khảm ở cây thuốc lá, dưa chuột,

súplơ, khoai tây, cà chua )