Bài giảng Giám sát sinh học môi trường nước ngọt bằng DVKXS cỡ lớn

Ngrrdi la c6 thd thrrdng xuydn tim thdy dt'u vdt trong c6c hd bi rinh hrtdng do t5'c d6ng crla con nguoi ,ra Uid., adi tri nhi6n qua nhidu thd ki, mdt lrong sd cAc tnidng hqp d6 ldnhfrng

xcuyeN xuAN quYxu, CLIVE PINDER (chu bi6n)

srEVE TILLING, ptet oiNr-r ynw

).aa

Hir noi - 2402

MVc LUc

Ldi n6i ddu

'Phdn 1 Didm lai cdc phuong phdp nghiAn c{tu va lich sft quan trdc sinh hoc cdc thrty

vtc nudc chdy

l.l Gidi thi€u .

1.2 Nhfrng phuong phrip girim siit sinh hQc - -3

1.2.1 Phuong phr{p str dung phin ung c0a nhfrng lo}ri don 3

1.2.2 Phuong ph6p nghi€n criu vd da loiri - -5

, 1.3 T6m t6t lich sii vi€c su dung d6ng vAt kh6ng xuong song cd tdn trong quan tr'6c sinh hoc .; .- " - 8

1.4 V nghia cua sd li€u quan tric sinh hgc - I I 1.5 Ap dung quan trdc sinh hoc o DOng nam A 1.6 Ket 1uAn .- -11

Phdn 2 Quan trdc sinh hoc biing sft dung d6ng vdt khdng xuong so'ng cd l6n 2.1 Muc tieu .: 20

2.2 phuong phrip 20

2.2.1 Chon dia didm Iay mdu - - - - -20

2.2.2 Mo ta nhirng dia diem thu mau .- - -.21

2.2.3.Thu mAu d6ng vdt khOng xuctng song -. -22

Phdn 3 NghiAn ctiu xay dtng co s& dtr liiu ban ddu vd gidm sdt sinh hoc dViAt nam 3.1 Gidi thi0u : 29

3.2 Phuong ph,{p - : '.- . 29

3.2.1 Cdc dia di<im thu m6u -'-.-.- 30

3.2.2 56 iiQu vat ly vd h6a hQc - -. -36

3.2.3.Thu th4p vit mdu dQng vQt kh6ng xuong sdng cd lctn - - - - .- -.36

3.3 Kdt qud: nghi€n cfu . -. 37

Vq ._\i ur

:rvn cb.rre d :a; l::.9 qt

;:g::-brfu{

::u* bing

$,?[lg 3fir t

ftffing

con rn irht

e,g:br *an6

nlxdrlg Fbd Afra d

t,tr g ufra u

.:ac ,oni cft s:nh :qc I

"fdnd

rft4 'si 6

Cbiu,frn I'lcc ffi

rro,tlg vifi

dd r@i

T.on rlCi 6ffit

qui cml

klreqa h;c

gl,a Hf N

sdeog citU

quarl d

rmftqfrqg q

hnndc H

.toi@?

Lol Not sAu

fr{:ilr.i, -u;;; rrong c6c char ,iav o kha ndng pha huv h6 srnh bh6i vd' suc

,^t,\ song cia d6ng vAt 6 nhrlng

"Ot'g AO rdt thdp' Th4m chi rdt nhidu h6a chdt

bdn chr-ra dtioc ph6t hi6n mii nhflng inh hr:Eng cria chring vd md't sinh ly' c6 thd do b6c dong qua lai cua c6.c hqp chdt h6a hoc, sr-t bd sung, hgp lgc ho4c ddi kh6ng nhautheo nhring c6ch rdt phrlc tap M6c du ngly nay ngrJoi ta c6 thd gi6m s5't chdt lrtongnirdc bang c6ch phan tich h6a hoc, ,,h.trig dii du b6o mdt c6ch chic ch6n vd cdc t6'c

d6ng cua chdng aA" rro ,i"rt ,nai, ddn doi sdng cri'a sinh vA'b vh srlc kh6e con nguoi

trong nhidu ouo"*'Oq;oU" *ao nhidu kh6 khan' Srr tac ddng ciia nhrlng h6a chdL

thridng dr-toc bidu hiQn & khi nd,ng tdn tai, srlc sdng cua m6i sinh vat vh 6 mrlc d6

cao c6 ihd hfiy aiet ."0 sdng ciia sinh vat vf thd, quan lrdc sinh hoc nrt6c ngol

ngdycd'ngtr6nOnquantrongnrrr'rta'motphdn"b,dsungho[clhAmchfthaythSclro

nh,3ng'phAn tich'h6a hoc'C6cphuongph6pquantr6csinhhocc6th€jdr'tgcphAnchiathhnh:NhrlngphAn rngcuam6ilodiri6ngbi6tvdnhrlngona,,itngcuacaqudn.-i\nu''nr6ttraogdrrr

c5:c lodi chi thi, c6c sinh vat nhay .u* uu sinh vat tich lu, nhom har gdm cac chi so

.i.rn no., chi so da cl4ng vd chi so trtong ddng'VanddnghiOncfusrldungd6ngvit}<h6ngxudngsdngcdldnldmsinhvAtclri

thi dd d6nh 916 ,rn *un, s6.t chat tlqng nudc ngot da drrgc

1"1," tur* t_ c6c nrldc

Chau Au trr nhrlng

'dm ddu cua rho Li zo d aay no drtoc phat tri'€!n' ngiy cdng

dr-roc hodn thi6n ti *i b6 ra co nhidu uu ditjm' B6i 16 gi6m shb sinh hoc vrla ti6n 1li

lrongvi6csr}dqng,ddi6,nk6msovoigr6ms5Lth6ahocvi'iaikhdnggayra6nhi6mddivdim6ilrr'long NhrlngndmgAnday,viocApd'ungquantrd.csrnhlroclaiTh6i

Lan vd cAc nrl6c OO"g Nam A hh6c dd drroc chir y t6i'

o Vi6t Nam, mQt quy trinh lay mau vit phdn bich sd ii6u dd drroc thidt }Ap Kdtqua c,ia nhtng

^*rricr'.,:" trong nhf,ng ndm

vr)a qua theo hrr6ng nay drtoc c6c nhhkhoa hoc thu6c lirrou sinh hoc, Tr,:dng Dai hoc Khoa hoc Tr-r nhi6n, Dai hoc QuocglaHdNQithgchiOn;d6xAydrrngn6nmQtkh6adinhlo4id6ngvAtkh6ngXddngsdng cd 16n ddn ho, m6t quy trinh ldy mau v}r mQt hQ lhdng tinh di€jm sil dung lrongquan brd.c.i"h;; ali"uicdc rtuy vrlc nd6c chiv taiVi6t Nam' c6 thd coi dav id

nhrlngnghidnc(tubanddu,ldmcos6chonhtngnghidncrlutr€ptheonhhmtr}ngbrr6c hob,n bhi6n quy trinh quan trdc d6nh g16 chdt hiong nridc thdng qua sinh va't

.iiili tu dong vai khdng xddns song 6 vi6t Nam'

PHAN 1srdrvr LAI cAc PHUoNG PHAP HCHIEI'| cuu

^3

1.1 ctot rntEu

sdng vd sudi 6 nhi6'u ndi tr6n thd gr6i dd vd dang drtoc chinh phqc dd- sil dung

cho cd,c irrfc dich khdc nhau cria con ngr:di Trong bAn b6o c6o v6'srt s6ng 6 sdng vi

sudi, Macan vd worthington (1974) dd kheng dinh rd'ng con ngrrdi d6 stt dung s6ng,r*Oi'fa* noi dd r6c thAi, th4m chi ngay bt khi ngrrdi ta m6i tdt adu cu6c sdng dinh

.u t,-,y nhi6n, 3 nhrlng vring n6ng th6n, d6.n crt thr-ta thdt, nhrlng vi6c ldm d6 kh6ng

gdy ra srl 6 nhi6m m6t cdch nghiom trong, anh hrrang i6n t6i con ngrrdi hay silc sdng

cua hQ sinh th6i nhrr ii c6c thDrnh phd ldn O d6 c6 cA sin phdm rdc thii sinh hoat

15.n rdc thAi cong nghi6p ddu duoc dd xuong nhrlng con sdng gAn nhdt, n6 khdng chidria ddn nhrlng roi ,o ng.,y hidm d6'i v6i srlc kh6e con ngudi, md cdn dAn ddn ldm

giam mQt cdch dang f.Ci r,l da dang sinh hoc, thdng qua viec ioai trri c6c lodi mAncim, vir ld.m rdng nhfrng loDri c6 uu thd chdng chiu voi nrr6c bi 6 nhi6m Ngrrdi la c6

thd thrrdng xuydn tim thdy dt'u vdt trong c6c hd bi rinh hrtdng do t5'c d6ng crla con

nguoi ,ra Uid., adi tri nhi6n qua nhidu thd ki, mdt lrong sd cAc tnidng hqp d6 ldnhfrng h6a thach cria dQng vat kh6ng xudng sdng vd thrtc v4t dr:oc ch6n sdng trongnh,rng ldp trdm tich hing ngdn ndm (Hofmann, 1988, Walker, 1993, f995)'

VD.o cudi thd ki 1g, khoa hoc nghidn ctru vd trd tat dAu phAt tridn nhrr mQt b6

phan quan rrong kh6ng thd thidu trong nghi6n citu khoa hqc (Vlacan vd'

Worthington,lg?4J vd vDro ddu thd ki ndy quan tr6c sinh hqc dd srl dung nhrlng

sinh v{t-6 nrrdc nhrr 1ir nhflng sinh vat chi thi cho srl 6 nhi6m (Lindegaard, 1995)'Vdi nhrlng nh4n thrrc v0' irrf, nrrat g cila 6 nhi6m I6n c6.c qudn xi sinh vAt & nr:dc

ngdy mdt tdng vd, mdi li6n quan cira n6 ddn phAm vi mdi tnidng r6ng hOn thi srj rJng

Jn*.n" qrrul 61a sinh hoc ngliy cing md r6ng tr] chri ydu li6n quan ddn sitc kh6e con ngubi adn t"o gdm c6 nhrSng t6.c dQng sinh th6i 16n lqi ich cir'a chfnh ho'

TrI cudi rhd kf .19 cho ddn hdt ihd ki nhy, viQc cai tidn xrl lf rac thii dd cr5

nhi6'u tidn bO va do v4y dd cii t4o dttgc chat lrrong nrrdc 6 nhidu con s6ng mi t^r6c

JU, aa bf 6 nhi6m nAng Tuy nhi6n, su tang nhanh ctra nhdng h6a chdt bdng hqp dr-roc sdn.xudt trong thdki 20 da tao ra nhidu ngudn 6 nhi6m nddc nggt mdi' Nhiduloai h6a chdt, m[c ari.ro co mflt 6 ndng dQ rat thdp nhttng lai ld nguyan nhan chinh

2

li6n quan ddn khi ndng t6c d6ng nghidm trong l6n con

sinh th6i TrI nhrlng s6'liQu nghidn crlu thrlc td vd qua

ring li nhidu 1o4i h6a chft c6 kh6 nang li6n quan ddndet A ngrrdi vd qudn thd dQng vAt (Colborn vd c6ng sr1,

I 998).

1.2 NHONG PHUONG PHAP GIAM SAT SINH HOC

ngr"ioi vd sr:c sdng cua hdcic cu6c thAo luAn thi ro viQc ph6 vd chrlc n5.ng n6i

1996; Pinder & Pottinger,

Nhrlng phrrong ph6p dr-toc srl dung trong gi5rm sdt sinh hoc c6 th€j dr:oc phdn

chia thdnh cdc loai: Srl dung nhfrng phAn itng cua c6c lodi don vi srr dung nhrlngphAn fing cria da loAi (qud.n xd).

1.2.1 Phrldng phap sr? dung phin itng ciia nhr?ng lodi don

Phriong phAp srl dung nhtlng loAi Aon dd gi6m sAt sinh hoc dr-toc chia thdnh 3

Ioai:

Srl dung nhdng lodi chi thi

Sd dung nhrlng sinh vAt lich lu

i- Nhirng lodi chi thi

N6i chung, dAnh grA chat lrrong nu6c dr:a trdn cd sd cua srl co mdb hay v6ngmdt cac loai dic tntng dd ft nhAn dttdc srl ung h6 Nhr-tng lodi nhdt dinh nhu mu6ildc Chirortotnus riparins vd g:un iL La Tubifeq tubifex vd Limnodrilus hoifmeisterL

thuong c6 rat nhi6'u 3 nhrlng ndi o nhi6m hrlu co nhrlng tuy6t nhi6n kh6ng bi gr6ihan chi trong nhfing didu l<i6n nhu vAy Nhrrng lodi khdc nhu g:un trdn Nalselinguis c6 th€j c6 nhidu 6 mot so lhoi didm trong nArn o nhrlng suoi bi d nhi5m o

Anh, nhtlng vdo mia kh6c thi co thO Ie thdnh phdn khdn g co i nghia trong khu hO

sinh vAt (Pinder vd Farr, fg87b) Nhrrng loai kh6ng chong chiu drtoc voi o nhi6mnhrr nhidu lohi phi du (Ephemeropcera), c6nh ri.p (Plecoptera) vi br:om d

(Trichoptera) c6 thd khOng c6 mdt v6i cac ly do khAc nhrr Ih mat noi sdng phr hop

hoac lir nhdng didu kiQn dia lf khdng 1i6n quan ddn chat lttong nr:6c Nhrlng lodi

hhOng chdng chiu co th€j gap 6 nhtlng noi 6 nhi6m, md 6 nhrlng dia didm cI6, cac

qud.n th€! ndy khdng th€i phat triiin va tdn tai dudc, md do chi Ie kd1 qua cua srt trdi

dat Lrl nhrlng dia didm s:.h 6 dAu con su6i ddn.

Nhrlng nhAn x6t tr0n cldy dd lim cho nhidu nhd sinh hoc nu6c ngot tri) ndn hodi

nghi vd 1gi ich cua "cAi goi ld" nhrlng lodi chi bhi Vi du, Roback (1974) d5 c6 quan

di€jm ld "sd c6 mAt hay vdng mat cria bat cit lodi cdn trr)ng ndo brong m6t con su6i

(Knr nor den dreu odt loi) khdng hon khdng l<r6m chi ld mdt su that hi€in nhi6n ld srr c6 md.,t hay vdng mat cia n6" Tuy nhi6n, ong d5 tidp luc nghiOn crru vi hhing dinh

mdt, quan didm, md nhi6-u nhd sinh hoc nddc ngot dd lAn thdnh v6i quan di€im d6 ldhdu hdt nhrlng lodi con trr)ng drroc tim thay trong nrldc c6 d6 phir dr:dng trung binh

c6 thd chdng chiu 6 m6t pham vi khe r6ng cria c6c di6'u ki6n sdng (vat lf vd h6a

hqc).

ii Nhfrng sinh vdt nhay ctim

Nhrlng nghiQn crru vd loar ndy ld d6nh gt6 t6c ddng cri'a nhrlng chdt gAy d

nhi6m thdng qua inh huiing cria no 1dn mAt dO, sV ph6t tridn vd sinh Iy cria cdc

sinh vAt IJu rhd dnc bi0t cr3.a phr-iong phep ndy Ib kh6 nang ph6b hi6n ra nhrlng

6.nh hrrfing cria c6c chat gay d nhi6m 6 nhrlng ndng dd kh6c nhau, mac dri nhtl ihd

s6 c6 t6c d6ng c6 hAi doi vdi cac sinh vAb Khi c6 nhrlng Anh hrrdng cu thd vdi mitc d6

6 nhi6m ndo d6 thi m6t phAn rrng Ludng rtng cria sinh v6.t v6i srr tdng hodc giim

.ndng dd cria su d nhi6m c6 thaj s6 xiy ra.

Di6'u ndy d5 dUoc Donkin vd Widdows (1996), xem nhu ld m6t dung cu quan

tric bao gdm nhdng d[c didm sau dAY:

Nhay cAm d6'i vdi thay ddi bdt thrrdng cria m6i trttdng, srr 6 nhi6m c6 pharn

vi rdng cho srt phin r1ng, ttl didu ki6n tdi rru ddn didu kiQn gAv

chdt- C6 mdt sd dinh lrrong, kha ning dr: b6o 1i6n quan ddn irhtrttg chdt gAy d

nhi6m

SU phdt tridn binh hay thay doi cua h-l nhi6n ld mdt phan rrng chung c6 Lhd

het hop voi nhdng inh huSng d6c hai ddc Lrtlng hon o mrlc d6 id bdo vh sinh tron

cua hd thdng

PhrtOng phAp sri dung sinh vAl nhay cam cring drfOc ip dung lrong nhrlng

pghi6n crru 1i6n quan ddn nhrlng didu t<h6c thrldng vd hinh thei d ddng vAt, n6 cri

thd phuc vu dd b6o cho cAc nhd sinh vAt hoc vd srl co mdb crla cac chat gAy 6 nhi6m

gAy ra phd vd srr ph6t tridn binh lhrtong, c6 hoac kh6ng c6 srl t6c d6ng ro rDrng i6n

cdc qudn thd Phrrong phAp ndy da dr:oc 6p dung lrong c6c nghiOn crlu 1i6n quarr

ddn srJ ph6 vd tuydn nQi tidt ciia cac co lhd, vi dq nhrlng anh hrrong cua chdt tao

tinh cAi (feminisation) trong c5 (Sumpler, 1995), n6 ctng Id ngudn d6c hq.i tidm

ndng ddi vdi sitc kh6e con ngrrdi Trong sd nhtng d6ng vAt khdng xudng s6'ng E nrrdc

chi c6 m6t trt/dng hop duy nhat c6 Anh hrr6ng 16n quAn thei drrgc gdy ra do bi pii6 vd

h6 rhdng n6i tidt, d6 ld chdt gdy bdt lrrc (imposex) trong cdc thAn mdm 6 bidn, sinh

ra do phai chong chiu voi chat chong srnh vAb b6m lributyltin (xem phd.n didm s6ch

cua Matthiessen vi Gibbs, 1998).

C6 m6t bdng chr:ng nrla vd nhrlng inh hudng nhu thd ctng dd drroc tim thdy i

nhrlng thAn mdm nri6c ngot hod.c nhrlng dOng vAt khdng xudng song khAc (Pinder

vir Pobtinger, 1gg8) Tuy nhi6n, ddu hi6u crLa nhrlng dac didm bidn dang hAu hdt rl

phdn ddu cd thd V6 crj.a du trr)ng hai cdnh ho Chironomidae xudt hi6n c6 li6n quan

ddn kh[ ndng chdng chiu v6i nhrlng h6a chat c6ng nghidp vd thudc trrf sAu vd c6

thd nho d6 md c6 th€m m6t phrtong phep c6 ioi trong vi6c phAt hi6n sr1 c6 m5't cila

nhrlng chdt gdy d nhi6m, didu ndy rat co y nghia doi voi m6i brrJdng (De Bisthoven

"r-frt T

re@

$!@u

dtur'fu d

Imi

:t

sd cdc sinh vAt thuoc loai nAy, r6u dd duoc sr] dung rdng rd.i, nhr:ng c6c don vi phAn

Loai irh6c nhr: tAo, thrlc vAt 1dn, cA vb d6ng vAt kh6ng xudng song khAc cfrng dr-toc srt

dung (Calow vd Maltby, l97B) Tuy nhi6n, do tfnh linh hoat cia c5 vA nhidu ddngvet l(hdng xudng song, hoac do bi tr6i dat ldm cho sri grii thich vd ket qui cdn phAi

xern x6t thdm

1.2.2 Pirrfdng phAp nghiGn crlu vd da loai

Quan tric chat li:ong nr:6c bang st: dung nhrlng nh6m sinh vAt hay nhrlngquAn xd sinh vdt dd c6 tu leu, dic bi6l o ChAu Au Resh vd Jackson (1993) de hAth6 nhfing phr:ong phap .h6c nhau trong grSrm sat sinh hoc dr:oc srl dung vdi mdtpham vi Idn hay nh6 vd n6 dr:oc chia thirnh 6 loai:

o Eo mtlc dQ phong phn - Drta vdo mdt s6'xAc dinh vd sd lrtong cua don vi phAn

loai c6 m5.t tai m6t dia di€im C6 the tien hdnir nhAn dang d mrlc dd lodi, ho, hodc 6

m6t vii mrlc d6 khac dr:a irdn cd sd nop ly' cua srl t6n lai ld "sri gidu don vi phAn

loai" giArn di cung voi srt g:Am chat h:ong nrJoc.

S/ tiet kA - Phep do don giin nh.rt }d tdng so cac ca thd kh6ng cdn nhAn ciang chrra cac dang nhat dinh cua stress so lrJong co thd tAng iroAc gram K€i ci xAc dinhnhrlng ty 16 glla dd phong phri cua cac nhom srnh vAt khac nhau (Bing 1.f ).

clang drtoc sri d.ung pnd Uien nhait, nhrtng m6t vii chi so khdc clrroc nhidu ng:rJdi bidtddn cung dudc liet kO trong Bdng 1.1 Li do co ban mi chi so ndy duoc thta nhAn

vA 5,p dqng lb srl da dang giam ctng voi grim chat h:ong nr-t6c Hdng loat c6c

phddng ph6p bidu thi dO Ludng diing girra c6c quAn thd cirng drroc grdi thi6u Nhrlngphr:ong phSrp ndy c6 th€i clrta brdn srl c6 mat hay v5ng mdt ddn bhudn ho4c c6 lhdbao gdm rdt, nhidu sd liOu vd 6p dung n6 brong chuong lrinh gr6m s6t dda trdn srl

khac nhau gita cac qudn thd bi stress vd nhrlng qudn th€i khdng bi stress cr)ng v6imrlc d6 bdng, giim crla stress.

Cac chi s6' sinh froc - Sr1 da dang crfa cAc chi sd sinh hoc dd drroc drta ra sri

dung 3 nhtng virng dia lf dac bi6t hoac cAc ioai sdng cu thej (Bing 1.1.) M& rdngvi6c Ap dung cria n6 d6'i vdi c6,c virng dia lf khAc hodc c6c loai s6ng cdn phii bdnddn, nhrtng trong m6t so tnrdng hop n6 c6 thd drroc sila adi nhidu hoac it Vf du

difjm so cua Chutter (1972) dd dr)ng 3 Nam Phi duoc Hilsenhoff (1988) chuydn d6i

dd srl dung 6 Wisconsin b[ng c6ch bien ddi nhrlng g:a tri ch6ng chiu cho phu hopvoi khu hO sinh vAt 6 dia phr:ong gdm co m6t sd don vi phAn loai Trrong trr, didm

BMWP dr:oc bidn Adi Ad srl rlung & nhidu nd<lc, trong d6 c6 ThAi Lan (Mustow,i997)

Sp do dAm nhom theo chLtc nd.ng d.inh d.tdng - Cho ta thdy nhfrng tj lQ g:rra

sd'Irrgng dong vat trong nhfrng nh6m d'inh drrdng dac biet (vf d\r sd 1u9:1g cria nhrlng

*arrir.i.,r^'trOt, tdng s6'ciccS.thd, sd1:gng ci.a thiic in thrfa tr6n sd'lrtongcfr'a c6c

vAt !n iqc; 16'lrrgngcria thitc 5n chuydn h6a tr6n sdhjgngkhai quAt), tr] d6 ngudi ta

cho r5.ng nhfrng nh6m dinh dUdng nhdt dinh chdng chiu v6i nhrSng d4ng stress nhat

dinh tdb hon nhtng io4i kh6c

Nhfrng chi s6'h1i hqp -Ld srl ket hop c6c chi sd, nhdng chi sdc6 drldc trl srl

da dang cua c6c Io41 ph6p do da dd cdp E rrdn dd tranh srr giim dd lin cAy viro m6tph6p do bdl iry,

Bdng 1.1.M6t vii chi sd sinh hgc vi chi so da dang dugc 6p dung phd bidn C6.c chi sd sinh hoc

(A) Cdc ti Ie

Chironomidae: C6n trung kh6cAsellus: Gammarus

Limnod.rilus hoffmeisferl: Oli gochae ba

Chi sdMargalef (S-l)logNChi sdMenhinick S/'JN

Woodiwiss (1964)

DePauw and Vanhooren (1983)

National Water Council (1981)

(S = sd lodi trong mfiu; Ni = sd c6 thd trong m6i loiri; N = tdng s6'cA thd ddng

vAt trong mAu).

i Cht sd sinh hoc

Cric ti,16: N6 Id

dgng it nhdt (Caiow

t)

d.ang don giirn nhat cua chi sd sinh hoc nhung thridng drioc sii

vi Maltby, 1987), li srl m6 ti cdu tnic cira qudn x5 triy lhudc

vdo dd phong phri cria m6t ddn vi phAn loai hodc nh6m don vi phAn loai so v6i don

vi phAn loai hodc nh6m kh6c Mdt vdi ty l dudc drla ra (BAng 1.1.), nhr:ngt{t ci

d6'u drroc drra tr6n srJ so s6nh girla c6c don vi phdn loai chdng chiu vdi 6 nhi6m vA.

nhrlng don vi phdn ioai kh6c drroc xem nhu it chdng chiu Thorne vD Williams(iggz), dd kidm tra m6t vhi chi s6'cua dang niy, srl dung so liOu cria nhtng con sdng nhi6t ddi 6 Brazil, Ghana vd ThAi Lan vd de kdt luAn rang kh6ng c6 quan sat.phin Anh m6t cdch chfnh x6c mftc dd cua srr d nhi6m

Cric chl s6'dinh luqng ud brin dinh ltong: Ci hai chi so sinh hoc dinh ludng vdb6n dinh lrrong dr:oc srl dung r6ng rdi lrddc dAy, mdc dt thdi didm hidn bai c6

nhfrng xu hrt6ng manh mE ngi vd nhfrng phrrong phdp ddnh gi6 nhanh vd nhrlng

chi sd dinh irrong don giAn hon cho vi6c tinh to6n vd ddi h6i crrong dQ ldy mdu ib

hdn, m5.c di y6u cdu nghiOm ngat ddi voi nhrlng quy Lrinh lay mAu ld cAn thidt dd

drim bAo khA ning lnp lai vd so s6nh girla cAc mAu Nhfing phuong ph6p ndy cirngkh6c nhau d6ng kd v6'mrlc dQ kidn thrlc phdn loai md n6 ydu cdu Phrrong ph6p dongiAn nhdt (vr dq didm sd'quan tr6c sinh hoc BMWP) (BAng 1.2.) chi y6u cAu dinh

loai ddn mrrc ct6 ho, trong hhi d6 phr,rong ph6p phrrc tap hon (vi du didm sd

Chandier) y6u cdu dinh loai ddn grdng, lhAm chf ddn lodi voi mdb so ddnh g:A vd srr

phong phri tuong d6i.

ii Nhitng cht so'da dang

Rat nhidu nhrlng chi so vd so lLtong duoc dtta ra nhr: ld nhrrng nhAn td m6 ta srr

cta dang Nhfrng phrJdng phdp tinh loan cac chi so drroc sri dung rhong dung nlit'l

trong d6nh 916 chat lrrong nrJdc dddc li6t kO Lrong Bdng 1.1 Trong ci6 chi so sinhhoc dr-toc chap nhAn noi chung chu yeu dua lren srr chong chiu cua cac don vi phAn

Ioai d6'i vdi 6 nhi6m hrlu cd Khi srr dung cac chi so da clang, cdn lrru y ]n no s6 phananh kh6ng drlng ndu kh6ng chu y ddn didu ki6n lrr nhi6n cua ngudn stress ld h6a

hoc hay vAt lf Loi the cua van ct€! ndy ld cion vi phdn loai chi cdn dtroc phdn bi6t

girla loai ndy vdi loai kh6c (ti1c le n6 kh6ng cdn phAi dinh loai) chi v6u cdu it kidnthrlc phAn loai thdi Tuy nhi6n, cdc chi so da dang ddi hoi dinh itrong sd lrrong cd th€j

trong mdi don vi phAn loai vd do d6 c6 thd t6n thdi gian.

Mac dri tnldc dAy c6:c chi so da dang drtoc itng dung rdng rdi trong gr6m sdtsinh hoc, nhrrng Cairns vd Pratt (1993) da chi ra rang n6 thuong drroc thr:c hi6n boinhrlng ngudi khdng dtioc dAo tao, vdi srr hidu bidt nghdo ndn vd sinh th6i cua khu

hO sinh v6"t, ndi ldy mAu vd mdi li6n quan gita srr da dang voi stl bdn rllng cia hO

thdng cirng 1A mdt vdn dd cAn quan LAm Nhi6'u nhh sinh hoc cho reng nhidu th6ng

bin sinh hoc bi mat khi sd lieu dr-toc chuy€in ddi tha.nh chi sd da dang Nhrlng chi so

da dang kh6ng chrla th6ng tin v6'nhfing sinh vAt nhay cim vdi 6 nhi6m dd lim sai

16ch c5c kdt quA dinh g16 mrlc d6 d nhi6m cria thuy vrrc.

,-19)

1.3 T6M rAr llcH srl vrEc s0 opr.tc s6rqc vAr ruOrqc xuoNc sorqc ccl,-6tt tRottc euAN rnAc slNH Hoc

Lich srl vi thrrc ti6n cria quan trd.c sinh hoc nrt6c ngot dd dr-toc dinh nghia nhrr

s,ru: "Srl giam s5.t bhng vi6c s,} dung nhrlng phAn fng cua co thd song dd xAc dinh

n.ii blrong c6 thich hOp hay kh6ng doi voi co thd song" (Cairns vi Pratt, 1993), de

drtdc xem x6t m6b cAch ky irrdng bdi Heilaweli (19?8, 1986); Calow vi Maltby(1$87); Metcalfe (1989) vd cic tac gli kh5.c 6 Rosenberg vd Resh (1993)' Quan ni6m

hi6n clai vd quan tric sinh hoc chat luong nddc s6ng vd suoi ddcJc l(h6i xirdng 6

Chju Au voi srr ph6t bridn cua hO thdng x6c clinh dO nhiern bdn cua l(olkwitz r,'d

Mar sson (1908, 1909) .1q dd lhrfa nhAn 4 grai doan oxy h6a cua chdt hrru cd, Lt)

ngh)o dinh dtldng (Oligobroptric) vdi kh6ng bdn ddn rzit Uiin (Polysaprobic) v6i

(NIe;osaprobic), lrong d6 lai chia ihinh 2 bAc: bdn vira cr, vh bdn vita P N6 dugt:nhAl biet tdt nhdt qua chi so dO nhi6m bdn (Saprobic index), d.rta v')o danh sdclicua circ lodi chi thi, n6 dr:oc phAn chia thdnh c6c gi6 lri nhi6m bdn phu hop v6i sr.t

chdng chiu O nhi6m cia trlng lodi Danh s6.ch cria c5:c sinh vAL, vi khudn, tio,

nguy6n sinh d6ng vit va trung bAnh xe, d6ng vAt khdng xudng song cd ldn d5' clrror:

thu t.irAp vA nhrlng grd bri cto nhi6m ban drroc x6c dinh c6 li6n quan ddn srr phAn bo

'drroc quan sAL thay vd dd phong phti crla srnh vAt trong nr:tic co chat h:ong de bi6i;.

Danh sdch ctr.roc cung c{p bdi Sladecek (19?3) bao gdm th6ng bin cua 2.000 loai- Chi

so dd nhi5m bdn dtioc tinh boan bheo cdng bhr.lc sau QVletcaife, 1989):

S = Is.h/Ih

Trong d6:

S = chi so dd nhi6m bdn

s = slA tri dd nhi6m bdn cho m6i loai

h = tdn s6'xuat hi6n ciia m6i loai nd,m Lrong milc bil 1- 5 (tiong d6 hiSm = 1vinnleu = D).

Mac dn h6 th6'ng drrqc chdp nhAn rdng rdi 6 ChAu Au- (Andersen, 19?7; Pantlevi" Buck, 1955; Sladecek, 1979; Zelinka vd Marvan, 1961), nhrrng no cirng dd bi chi

trich 6 c6c mrlc dd kh6c nhau (Chutter, 1972; Jones vd c6ng sr-l, 1981; Persoone vA

De Pauw, 1979), trrl Drlc vi Hh Lan ra, cdn hdu hdt cAc nudc 6 ChAu Au d5' chap

nhAn vdo nhrlng ndm 1970 Nhrlng phttdng ph6p kh6ng drroc chdp nhAn lir nhttngphr:ong ph6p drra bren hO thdng d6 nhi6m bAn thi6n vd chi sd sinh hoc vir nhrlng hd bhdng didm qu6 don giAn (Metcalfe, 19Bg).

Nhrlng chi sd khdc duqc ph5.t lridn dd srl dung 6 Anh crlng dr:oc drta trdnnguy6n tic c6.c nh6m sinh vAt chdng chiu kh5.c nhau ddi vdi chdt hrfu cd sd cdp, srt d

,,[idrrr Hai f,rong s6'chi sd tdt hon drtoc bidt ddn sdm d6 Ii chi sd vd dinh ludng "chi

s6' sinh hoc Trenb" (TBI) cri.a Woodiwiss (1964) vi b6n dinh lr.tong - "Didm sd'

Chandler" (Chandler, 1970) Mac dn ca hai chi sd ndy ddu drrgc ph6c thAo dd quan

tr6c chdt luong ntl6c 6 nhrlng vtng dac bict 3 Anh, nhrtng sau d6 n6 dd drrgc 6p

jco dung rdng rai hon doi voi ci nhrlng con sdng khdng drroc thich hop iim, d1n den

kh.a n5"ng c6 tnd ciua ra nhrlng ket IuAn sai lAm 1i6n quan ddn chat luong nrt6c.'lrong su n5 igc dd di den nhrlng phltong phap chudn, mdt ld chr:c 1dm vi6c vd qual

tric sinh ho c "Biological Monitoring Working Party" dd cluoc Lhdnh lAp 3 Anh vdo

nim 19?6 da drra ra m6L hd bhong moi bhrJong duoc bidl den ld di€jm so BMWP(BAng 1.2.) (H6i ddng vd nr-tdc c{p Quoc gia, 1981) Tnr iop Giun it rd ra, hd thongndy srr dung sd 1i6u d mrJc d6 ho, m5i ho dr:oc quy cho mdt didm so piru hop voi tinh

nhay cam cia n6 vdi srl d nhidm lrrlu cd Nhrlng diOm so rieng dr-toc cong lai dd cho di€jm so tdng cua mAu M6t sd bien thi6n cua cli6m so BMWP nhAn dr.toc bing c6chchia di6m tdng so cho sd ho co mdt cho La mdL didm so lrung binh cua cac don viphAn loai (ASPT) (Average Score Per Taxon) Nhlldc dieim cua didm so BMWP ld:

cd.n cr: vdo pham vi cua cac ho thi co loli chong chiu, co lodi rra thich voi didu kien

sinh th6i Vi d\r.: dai di6n cua ho Chironomidae drloc tim tiray trong hdu h6t nhrlng

noi song ld nr:6c ngot d5" duoc bidt den lrong ho bao gdm nhrlng lodi va gidng c6

kha nang ch6ng chiu cao, al6i khi trong rn6t bi6n d6 rong cua srl 6 nhi6m, nhung ncr

cung gdm cri nhrlng lodi vd grong kh6c rat nhay cAm vd dAc hi6u trong srl rJa thfc|

vi chir-r drrng sinh thai Tuy vA1r, loan b0 hq dttoc phAn loai nhu Id mrJc do chong

chiu voi 6 nhi6m bang didrn so RMWP NhAn xet ltldng ld cung ctuoc ap dung brong

lrr"iong hOp cua Giun it to (Oiigochaela), mac drf Ln:ong hop nay chung hodn Loan ctuoc xep vdo loai c6 kha nang chong chiu cao.

FI6 thong didm so BMWP rat co hi6u luc trong thrtc ti6n vd btidng doi ri5 ciing

ap clung khi ddl hdi cua n6 vij rnr-Ic dd }<y nang phAn loai tlrdng ctoi binh thudng I{6iclua ld n6 cftIoc chdp nhAn m6b r.racl'r rdng rii l,a co so cua cluan tric sinh hoc ,i khdpntt6c Anh vi lihi dr-toc cai rien no con ctr-lrlc iip dur"Lg o cac i<hu vrtc khac nhau, d cac

nri6c khAc nhau, bao gdrn Tay Ban )Jha (.\lba Terced.or vz\ Sanchez Ortega

(1988), in DO (De Zwart vd Trivecl'i ti99-1); Uc lChessman (1995) vd Thai Lan

(N{ustorv (1997).

Vio ntim 1975, khoAng !0 pirdong phap khAc nhau vd quan bric sinh hoc chat

Irrong nrldc dd drroc sr: dung o ChAu Au (V{etcalfe, 1989), no cla thric ddy EEC dCi dchtic m6t loab cac seminar, muc ciich clar dr-toc srt chuAn hoa ve' phrrong ph6p I(dtqua ld chi so sinh hoc Trent md r6ng dtldc chon nhri lA mdt phuong phap lham khio

(Persoone vd De Pauw 1979) Dny ld mdt phr:ong ph6p rno r6ng cua Woodiwiss

(1964) vd n6 dd drroc thrr nghiOm o Bi (De Pauw vA Van Hooren, 1983) Tuy nhi6n,n6 dd bi nhrlng nhA khoa hoc Bi khdng chdp nhAn md ho thich chi so sinh hoc PhAp

"tr'rench Indice Biobique", chi so ndy nhAn drroc trf m6t phuong ph6p duoc dua ra bdiTuffery vd Verneaux (1968) vi n6 da bro thdnh co s6 ciro chi so srnh hoc Bi BBi (De

Pauw vA Van Hooren, 1983).

V6' Iich srl quan tric sinh hoc o BAc Mf ctttoc ph5.t tri6n theo hr:6ng c6 phdnkhac vdi o ChAu Au (Cairns vd Pratt, 1993) vd bi anh hrrong nhidu bdi c6ng vi€cban dAu cria Patricl< (Patrick, 1949) vn b6i y brrong cua MacArt,hur vd Wilson(1967) Patrick dd nghidn crtu chu yeu vd tao silic va d5 stt dung dan 1i0u vd so

luong vd cac lodi sinh vAt trong cdc nhom chi thi nhr:ng kh6ng dic biet quan Ldm

den nhrlng dau hi6u dnc hiQu (Cairns vd Pratt, 1993; MacArthur vd Wilson, 1967) d5 cho ring qudn xd ld kdt qui ciia m6t srt Adi mOi li6n tuc ihdng qua srl di nh6.p vAo dia ph4n vd srr ti6t di6t cri.a lodi, nhu vAy kh6i ni6m vd nhrlng loii chi thi chria

Cdnh nria (Hemiptera): Aphelocheiridae

Buom dt (Trichoptera): Phryganeidae, Molannidae, Beraeidae, Odontoceridae

Leptoceridae, Goeridae, Lepidostomatidae, Brachycentridae, Sericostomatidae

10

Giiip xric (Crustacea): Astacidae

Chudn chu6n (Odonata): Lestidae, Agriidae, Gomphidae, Cordulegastridae, Aeshnidae,

Gi6p x5c (Crustacea): Corophidae, Gammaridae

Ch6n bung (Gastropoda): Neritidae, Viviparidae, Ancylidae

V6 hai minh (Bivalvia): Unionidae

Chudn chu6n (Odonata): Platycnemidae, Coenagriidae

6

56n ti6m mao (Tricladida): Planariidae, Dendrocoelidae

C5nh n&a (Hemipter;): Mesoveliidae, Hydrometridae, Gerridae, Nepidae, Naucoridae,

Notonectidae, Pleidae, Corixidae

Budm di (Trichoptera): Hydropsychidae

C;inh cung (Coleoptera): Haliplidae, Hygrobiidae, Dytiscidae, Gyrinidae, Hydrophilidae,

Clambidae, Helodidae, Dryopidae, Elminthidae, Chrysomelidae, Curculionidae

Hai cdnh (Diptera): Simuliidae, Tipulidae

E

Oia (Hirudinea): Piscicolidae

Phtl du (Ephemeroptera): BaetidaeC:inh rgn g (Megaloptera): Sialidae

4

Dia (Hirudinea): Glossiphonidae, Hirudidae, Erpobdeltidae ChAn bung (Gastropoda):Valvatidae, Hydrobiidae, Lymnaeidae, Physidae, Planorbidae

V6 hai minh (Bivalvia): S, ,aeriidae

Girip x6c (Crustacea): Asellidae

3

Hai c6nh (Diptera): Chironomidae 2

10

r 1967)

ii nhap

hi chrra

Ket qui id nhidu nhd si.nh vAL hoc o Mv thich srr dung chi so da dang dinh

h-tong brong m6t thdi gian dd.i, vi vrfa moi dAy m6i quay lai vdi vi6c lay mAu dinhlrrong kdt hop v6i ph6t tridn cAc quy trinh l{y mAu nhanh Resh vd Jackson (1993)

m6 ta srr ph6t tridn c6c phr:ong ph6p 6 My rn nhrtng nam 1g60 ddn nay brAi qua 3

giai doan Ddu ti6n, tap trung vdo c5.c phr:ong phdp dinh tinh bao gdm mdi licn

quan v6'srl c6 mit, v6ng mat, ho[c sr: phong piru cua d6ng vab kh6ng xudng s6'ng cd

.ldn nhat dinh v6i chdt hrdng m6i tn-iong Trong thap kf tidp theo, dd chuydn sangvi6c rla dirng nhrlng phrrong phdp dinh lrtong nghidm ngat hdn gdm ci leiy mAu lAplai, phan tich thdng k6 vd srl dung cac chi sd da dang, sau d6 phrrong ph6p lai dr:octhay doi, vdo thdi gian ndy nhrlng phrrong ph6p d6nh gi6 nhanh duoc r.ia dtng,

gidng nhr: nhrlng phtiong phap bruydn bhdng dd dr)ng 6 ChAu Au D6ng lrrc crLa

nhf,ng ihay ddi gAn dAy, m6t phAn clo lay m5u dinh lrrong c6 gra thdnh cao, nhung

c6 ngr:di cho rlng do c5.c chi so da dang bi chi trich, nhrr dd dd cap d tren vd dd drroc

Cairns vd PraLt (1993) n6i ddn mdt c6ch chi riet

1.4 V NGHTA c0n so LIEU QUAN TRAc SINH Hoc

Du c6 6 nhi6m hay khdng thi sd khdc nhau vd vAt 1y cung nhr: h6a hoc girla c6c

con s6ng c6 rhd c6 inh hrrdng rat ldn 16n qudn xd sinh vAt cl6y Pinder vd ddng

nghi6p (1997) da chi ra reng di6m so BNIWP vd ASPT co th6 l<h6c nhau mdt cach

ddng h6 o c6c con k6nh k6' nhau co char ir:ong nr-toc nhu nhau nhung kirdc n6au vdnhrlng dac diem vAt ly, Nhrjng bidn ci6r ctloc thtta nhan li c6 tac ddng 1on 10n cac

quAn xd d6ng vAl khong xudng sdng cd 16n bao gdm vi d6 kinh dO, dO doc ,ra d6 cao,

khoing cach trl ngu6n, chidu r6ng va d6 sAu trung binh, ne'n day vd 116 ]ridrn(Wright vA cdng srr, 1993) Di6'u nay cld ctAt ra cdu hoi ld "gi6 tri ndo cho m6t chi so

sinh hoc co thd mong doi d rnot dia ciiem c6 nirrlng diO'u krQn clac biet?" Hoac tr]quan didm cua m6l nhd quan If bhi "gia lri ctiem so ndo Ia mqc ctfch ct6 chung ta cti

ddn?" Y trrdng cua nhrlng nhan xdl nhd v:iy c6 th6i dr:oc tham khao cho nhtng ctia

di6m cdn iroang sd (nguydn thtly), nhttng cldy ld }<ha nang hiem c6, chring ta thtrongphrii srr dung sd li6u trJ "nhdng dia diem c6 sin chat lrrong tdt nhdb".

Tr] nAm 1977, c|.c nhd sinh hoc i) Vi6n sinh lh6i nrrdc ngot Anh quoc (Institute

of Freshwater Ecology) de ph6t triein va cai tidn m6t md hinh nhr: chring ta dd bietd6 Ie RIVPACS (River Invertebrate Prediction And Classification System), n6 tlrr

bao khu hd ddng vdt khdng xudng sdng cd 16n o mdt dia di€jm c6 nhrlng ddc didm

riOng bi6t, kh6ng c6 6 nhi6m (Wright va cdng srr, 1gg3) Dang hai cua mo hinh dr:a

vdo sd 1i6u cua 438 dia didm chinh dd c6 so 1i6u, sau d6 duoc md r6ng hon nrfa vd

m6 hinh dd drroc hi6n dai h6a RIVPACS c6 m6t sd fing dung, nhtrng sd rtng dung

pfrd Uidn nhat li so sd:nh didm sd BMWP quan s6t drtoc vd ASPT 6 m6t dia didm voididm so drroc drr bdo b6i md hinh Di6'u nAy c6 thd girip cho sU thd hi6n nhu lA mdr

chi so'vd chat li:ong mdi tnrdng - b5i so cua didm sd cluoc quan sat tr6n didm sd drroc

du b6o Bing 1.3 chi ra nhrlng chi so chdt ltrong m6i trddng dua vdo didm so BIVfl^/P

vd ASPT tudng rlng voi "loai sinh hoc" (Theo Wright vd c6ng sd, 1g93).

Bdng 1.3 Gi6ihan sinh hoc ctia didm so eMWp virASPT dua vio miu thu dugc trong 3 mira vu (Theo Wright vi cgng s{, 1993)

1.5 AP DUNG QUAN TNAC SINH HOC 6 0OT.TC NAM A

Trr vi6c didm lai mdt cdch ngin gon, chring ta thay 16 r).ng la hliu nhrr tat cA

moi c6ng vidc tir bdt ddu, ph5.t lri6n vd srr dung cAc phttong phAp quan lrdc sinh hoc

bang vi6c sr: dung d6ng vAt khdng xudng song ctdu dr:oc lhr:c hi6n o nhrlng ving 6n

d6i MOt sd thinh cOng dat drtoc trong cac phrlong ph6,p phu hop 6 mdt nrroc thi sirl

dung cho cac nrl6c khAc, nhrtng mai t6i gdn ddy moi c6 m6l it lhu nghi0m vd tinhhiOu qui cua c6c phltong phap ndy cho vi6c srr dr,rng & cAc nr:6c nhi0t ddi hoAc d cac

nuoc clang ph5.t triOn r ''i chung.

Ch6c chdn rang phAn ]oai hoc khu hO d6ng vAt d nuoc ving nhi6t d6i ld su cdnthiet d6ng kii trong nghiOn cilu va no co thO ld m6t lrong cAc ly do 16 rang cua r,.i6c

it quan lAm den quan Lr6c sinh hoc trudc dAy N6 ctng co th€j ld mdt quan'niem lA

nhrlng hd sinh thai s6ng ngoi ving nhi6t d6i hoat d6ng kh6c vdi hO sinh ihii sdng

ngoi vr)ng dn d6i va boi vAy nhr:ng phttong ph6p dtioc ph6i tri€in sau ndy khdngchuy6n d6'i dC ddng cho c6,c nudc nhi6t d6i Tuy vAy, cac qudn xa d6ng vAt khdngxudng song ii nddc virng nhi6t ddi, it ra 3 mrtc d0 hq ld tr:ong tu v6i cac qudn xa d6ng vq.t kh6ng xudng sdng vr)ng 6n ddi (Payne, 1986) vd brong m6t nghidn crru gdn

dAy, Thorne vi Williams (1997) de thay rang srt thay ddi ciia qudn xd trong c6c

pnan ung oor vol c6c mrlc d6 crj.a sr: d nhi6m 1d tuong trl nhau 3 mrlc d0 hq 6 cA hai

da dang vd ddng dAng, c6c chi sdsinh hoc vi cdc dAnh gi6 chr:c ndng Trong sdndy,

? phAn rlng li hohn toirn binh thrldng trong phAn rlng voi c6c gradient crla su 6

nhi6m, nhung n6 khdng bao gdm nhfrng vAt chi thi ndo crla "srl li6t ke" hodc "dinh

drrdng chitc ndng" Hai chi sd da dang dd dr-toc thrl cirng bi lhai bai trong vrdc ddi ph6, iai vdi nhrlng gradient cria srt 6 nhi6m dugc dg bao m{c du 3 chi so "ddng

dang/mdt" tdt ca dd drioc gdp trong phep bhrr chudn Ba chi sd sinh hoc: BMWP vA

12

"Loai sinh hgc"

Didm so quan sAt

/ Oidm so AIIWP su bio

BMWP (ASPT) vh phrrong ph6p cria Hilsenhoff (1988) cirng drloc thr1 Cu6i ctng

khdng c6 ph6p thrl chudn nhrtng ci hai loai didm s6'BMWP d6 duoc rhoA min.Sau nhrlng phrrong phdp loai ra th6ng tin ldp lai, Thorne vd Williams (1997) da

gr6i thi6u mQt bQp hop cia 4 phriong phAp dd nhAn duoc mdt "chi sd sinh hoc todn

ven", C6 hai brong sd nhrlng chi so d6 phong phri (tdng sd cua cac ho vd, so ho

Ephemeroptera, Plecoptera vA cAc ho Trichoptera (EPT), BMWP (ASPT) vd chi sd

'qudn xd bi mdt cria Coutemanch vd Davis (1987) Vidc dr-ta vdo hai chi s6'd6 phong

phii dd drroc chitng minh li drta vio c6ch bidu hiOn cua n6 theo nhrlng cAch khAc

nhau Chi sd EPT da cho ph6p phAn bi6t t61 hdn girla chdt lrrong nrroc loai I vi loai

II trong khi tong sd cac ho ld mot chi so c6 loi hon lrong tinh trang nr.rdc bi 6 nhi6m

ndrng hdn, 6 d6 s6'lrrong cri.a cac ho EPT c6 khA nAng bi gid'm nhidu ASPT ld chi so

sinh hoc duoc rta thfch nhrr n6 dd cho thdy ft brirng ldp voi sd ho hon tdng so didmBMWP Chi sd'qudn xa bi mat (Community Loss Index) drtoc coi id thdnh c6ng nhattrong c6c d6nh grd "ddng dang/mdt" vd n6 crlng duoc tinh toan d6 cidng.

Mac dt cAc chi so da duoc Thorne vd Williams (199?) lua chon vd ho dd nhAn dudc "chi sd sinh hoc todn ven" (index of biotic integrity) khi tidn hdnh kidm tra chi

s6'ndy 6 3 ntt6c vtng nhi6t ddi ddu dd cho ket qua t6t, cdc tdc gii d6 bhrla nhAn

r[ng ho da thri ngudc chi6'u cua gradient 6 nhi6m n6 ctd cho ph6p xdp dia ctieim

nghiOn cr.lu v)o trong 4 loai cua chat luong nrroc DO c6 nhrlng phrrong ph6p nhayhdn, ho cAn phii chon loc Sr: phdn loai ddn grong hoac lodi c6 thd thqc hi6n trong

srr md mang tAm nhin (ndng cao quan diem) trong nhrlng phep do vd'srJ phong phucua qudn xa bi mat trong khi BI{WP ASPT c6 thd c6 loi do d6 sr:a Adi Aei phu hopvoi cac didu ki6n o dia phrlong bao gdm sq'bai sung c5c cton vi phAn loai d diaphtiong vd didu chinh d6 nhay ci€i phu hop vdi c6c didu ki6n dia phrrong.

De Zwart vd Trivedi (1994) dd chuyen AOi AiOm so BMWP d€i srr dung 6 An Dd

bang cdch loai ra mQt sd ho hhdng co o An Dd vi th6m m6b so ho khac vdo vd ho ddphAn phoi diem sd nhr: sau: Sy'rphidae (2), Blepharoceridae, Psephenidae,Noteridae, Belostomatidae, Hebridae va Veiiidae (5), Nereidae, Nephthyidae,Paiaemonidae, Atyidae, Thiaridae (6) M6i vei didm s6'dd clrroc phAn phdi trong h6 bh6ng gdc cring dr:oc thay thd dd phin 6nh nhrlng cli drroc cho ld kh5.c nhau trongsr: ch6'ng chiu crLa cAc h' nhat dinh da ciuoc nghidn cr:u 6 cac s6ng coa A.r D6 Hai

ho dr:oc cho ld chong chiu tdt hdn so voi di6m sd gdc da drtoc chi ra, vd didm sd drroc

phAn phdi, do vAy md bi giAm (Dugesidae trl 5 xudng 4 vi Agriidae tit 8 xu6ng 6),

trong khi d6 hai ho drtoc cho ld fi chdng chiu hon vd didm'sd ciia n6 dr:oc ld.ng I6n,ket qui li Hydrobiidae (Bithyniidae) trl3 l6n 6 vd Platycnemididae trr 6 l6n 8.

Mustow (1997) d5 nghiOn crlu qudn xd ddng vAt kh6ng xudng sdng cd ldn 6 Zg

dia didm & Mae Ping vd Lrong khi chdp nhAn m6t sd nhrlng thay ddi drrgc drra ra boi

DeZwarL vi Trivedi (1994) dd ung hd vi6c c6ng th6m dd phu hop v6i di6u ki6n 6

Bic ThAi Lan Theo Mustow (199?) thi 71 brong sd 85 ho trong chi so'gdc drroc bidt

co & Th6i Lan vd 65 ho trong d6 cr)ng vdi 33 ho bd sung khdng co 3 Anh dd tim thay

trong hO thdng Mae Ping Ong ta da hqp nhdt 10 trong sd nhrlng ho bd sung niry(BAng 1.4) vdo hd thdng didm BMWP da srra afil va goi n61d didm sdBMWPTHAI.

l3

Bdng 1.4 Ciic ho bd sung viro didm so BMWP goc co trong didm so BMWPTHAI ctla Mustow

(Chudn chudn)

Chlorocyphidae, Macromidae (Canh c(tng)

Psephenidae (C6nh r6ns)

Corydalidae

(lhan mem)

Thiaridae, Corbiculidae (Cua nu6c ngot)

Parathelphusidae (Chudn chu6n)

Protoneuridae

\-Mdt so ho khdc bi gat ra dua lrdn cd so ngudi ra khdng tim duoc sr: chilng minirddy du Mustow crlng cho rAng BN'IWP da cho diem so cao rl6i voi mdt so ho Chutjnchu6n (Odonata) 1d khong phan tinh chinh xac mdi 1i6n quan girla tfnh chong chiudoi vdi srr 6 nhiem d Thei Lan vd da ha cap nhttng ho lim liray trong hd thong MaePing trl 8 xuong 6 di6im Ong ctng dd cho rang ho Thiaridae la chdng chiu voi o

nhi6m tot hon tnldc dAy cua De Zwarf vd Trivedi (1994), cho ho niy chi 3 ctiem hrlp

ly hon Id cho 6 didm.

O Vi6t Nam, mac cli vi6c nghidn crlu, cldnh 9:6 mrrc ct6 6 nhi6rn c6c thuy vdc cld ctrldc quan lAm tr) Id.u, nhrlng cho toi nam 1995 hd"u nhr,t vAn chr-ta c6 nhrlng hd

thong phAn lo;ri dd nhi6m bdn cdc thuy vr-lc M6b didu cdn luu y rang, cdrc hd thdngphdn loai d6 nhi6m bdn tfdn, ci.ng voi nhrlng chi d6u trong c6c thang bAc phAn loai

d6'u ld nhrlng dAn ii6u drioc nghiOn crlu 6 cdc rhuy vrlc vtng dn d6i, hodn todn khacvdi didu ki6n bd nhi6n, ctng nhu ddc tinh sinh hoc cua cac thuy vr-1c 6 ndoc ta Tr'6n

co sd nghi6n crlu txong 10 ndm, tt 1985 den 1995, ctng voi c6c ddn 1i6u dd biettrtldc dAy vd c6c thiy vuc c6 nrl6c thAi vung Hd Ndi, Nguy6n XuAn Quynh, 1995 Ca

dd xudt mdt hQ thdng phdn loai dd nhi6m bAn c6c thuy vllc c6 nrJdc thai A Hd Ndidrta tr6n m6t so'chi ti0u co ban v6' sinh hoc vd kdm theo n6 ld nhrfng chi tidu ly hoa hoc, quy dinh su co mdt hay vdng m[t cua mdt sd lo].i hay nhom lodi DVKXS, cldt;c

coi nhrt sinh vAt chi thi, quy dinh srr phdt tri6n vd sd lrrong vh khoi lrrong cua chring

d nhrlng mr:c dd khdc nhau Tr) nhilng kdt quA thu ctr.toc, tac gra dd nhAn dinh rang:

DVKXS (th6ng qua cac er6 !a -vC' qlnh vat lu-qng, s4 lihdc nhau ,4Ol tlnh da dang,

mrlc d6 pfrl,-ng pfrd v6'-!,[4nh phdn loAi ) chi thi t6i cho mdc dd O

"friA* cac thiry

vr-ic trong moi tr:ong quanjgh.ig

L4

- Mirc d6 nhi6m bdn cria thri.y vrlc td,ng l6n, cdc gt| tri vd COD, BOD, tdng, hdrn Jr

Irrong oxy hda tan giAm xudng, d6'ng thdi thdnh phdn loAi vi sd lr.rong DVIC(S ciurg /[\'

giim theo.

- O thriy vrrc bdn ft, hdm iL{dng oxy hda tan cao, COD, BOD- 3 mrlc dd cdn thap,

thriy vrlc 6 trong tinh trang gihu dinh dudng vrla phii, tao didu ki6n cho DVIfiS

ph6t tridn tot nhdt, ddc bi6t 1) sinh vAi hrong.

- O cAc thriy vrrc de bi nhi6m ban nang, trong thanh phdn d6ng vab ndi,

Rotatoria bao gid cirng chidm uu thd so v6i giAp x6.c ndi lCopepoda vd, Cladocera).

Gi6p x5.c ndi grAttr sdt nhidu E thriy vgc bdq vrra

-io4i cr vd hdu nhu rldt ha-n cl cdc

i" tnd so voi Oligochaeto 3 thriy vrtc ib bdn O lhriy vrrc biin vda OLigochaeta vitCltironomidae thay phiOn nhau girl vai trd rtu thd Nhrrng 6 thriy vuc bdn vrla loai

u, OLigochaetalu6n 1u6n chidm rJu thd, cdn d thuy vuc rat bdn da khong cdn gAp t'u

tring Chironomidae vd Mollusca l2l.

Trf nam 1997 ddn ndm 1999, vdi stl tdi trd cria Qu! Darwin cua Chinh phirAnh, Hdi nghidn crlu bhdc dia (Field Studies Council) vi Vi6n Sinh th5Li nddc ngot

(Insiitute of Freshwater Ecology) Anh quoc dd phO'i hop v6i Khoa Sinh hoc, Truong

DHKHTN, Dai hoc Qudc gia Ha N6i thdc hi6n chrrong trinh nghi0n cdu "Bio tdn da

.clang sinh hoc th6ng qua vi6c st dung DVKXS cd lon ldm sinh vAt chi thi quan tric

vd ddnh gi6 chat lrrong nrr6c E Vi6t Nam" Chr:ong trinh niy bao gdm ca ndi dungnghiOn citu vd ddo bao vdi srl didu hinh chung cua GS.TS Le Vu Khdi va ngrroi chi dao vd chuydn mdn Id GS.TS Mai Dinh Y6n.

Song song voi cdng t5:c nghiOn ctlu nam 1997, 3 cdn b6 khoa hoc Vi0t Nam (2

cua Khoa Sinh hoc, Tnrdng Di{KHTN, 1 cua Cgc M6i irtidng) dl sang Anh quoc tdp

hudn Nam 1998, hai ldp tQp huan vd nghidn cttu srt dung DVIL\S cd 16n ldm sinhvAt chi thi dAnh gtA chdb lrrong nrldc ngot dd dr:oc td chr-tc tai Hd N6i vd Dir Lal, vdi

srl Lham gra glang d4y cua cAc nhA }<hoa hoc ddn lrt Anh qudc vA c6c c6n bd cuaKhoa Sinh hoc, Tnrong DHKHTN Trdn 50 c6n b6 khoa hoc lhu6c cAc tntong daihoc, vi6n nghidn citu, Cgc M6i tnrdng, cac so Khoa hoc Cdng nghO vA Mdi trttong

c6c tinh dd tham dU hai kh6a ddo tao ndy.

N5.m 1999, chttdng trinh nghiGn citu drroc tiep tuc vdi srl tham gia ciia TS.

Steve Tiiling (Fieid Studies Council, UA vd TS Clive Pinder (Institute ofFreshwater Ecoiogy, UI{) Thdi gian ndy tAp trung nghidn crlu c6c dfr liQu ban ddu

vd didu chinh hd thdng tfnh didm BMWP cho pht hop vdi Vi6t Nam.

Hi6n nay, mQt quy trinh lay mAu vd phAn tich sd li6u dd drroc thidt lap Kdtqua cr3.a nhrlng nghidn crlu trong nhrlng ndm vrla qua theo hrr6ng str dung DVIQ(S

cd 1on ldm sinh vdt chi thi quan tr6c vd ddnh g:d chdt lrrong nd6c dd vir dang drtoc

cAc nhd khoa hoc thu6c Khoa Sinh hoc, Truong DHKHTN, Dai hoc Quoc gra Ha Ndithr:c hi6n, d5 xAy drrng ndn mdt kh6a dinh loai DVKXS cd ldn ctdn ho, m6t quy trinhIdy mAu vir m6t hQ thdng tfnh didm srr dung trong quan lr6c sinh hoc ddi vdi c6c

thuy vrrc nu6c ctrAy tai Vi6t Nam dang drroc hodn thi6n [57].

'f-15

Nhrlng rru didm vir nhftng didu cdn lrru y adi vOi c6c phuong phdp sinhhoc trong drinh giA chdt lrrgng nddc

9 Whtrng uu didm

Gi6m s6t sinh hoc c6 nhrlng d6ng g6p quan trong ddi voi quan lric chat lrrong

nr-tdc Lheo nhrlng cdch sau dAY:

Nhrlng qudn x5 sinh vA.t d6ng vai tro nhr,t Id nhrlng giAm s6t vi6n lidn tuc cua

nr:dc thay cho vi6c ldy mAu khdng li6n luc dd phAn lfch hoa hoc Tuy nhi6n bang

hinh nghiQm cho thay rang brong mot khung cAnh nhdt dinh, chdb thai tu6n raLrong khoang thli gian ngdn c6 bhd Anh huong ddn cd boi trong ddng nddc chAS',

nhtrng c6 bh€i khdng Anh hrr6ng nghidm brong ddn thdnh phdn cua qudn xd sinh vAb ddv.

C6c quAn xd sinh vAt phAn irng voi chat luong nttoc kh6c nhau d mdt pham virdng do cAc yeu to xac dinh va nhltng chat O nhi6rn Quan trdc hoa hoc phu lhuOc

-vao stl hteu bret ve chat 6 nhi6m dang c6 mat bhu6c dang nao V6i srl phitc tap ci'ia

m6t sd ngdnh c6ng nghidp ngey cdng tang l6n bhi kh6 khan niry tro nOn nhidu hon.

Nhrlng quAn xa sinh vAt c6 hha nang hop nhat nhrlng inh htidng cua c6c chait ctdc tong hgp Sd li6u h6a hoc sd rat cdn den n6 dCj tlnh boan nhfing tac d6ng qua lai

va d€j du doAn Anh hrr&ng cua chat d6c ldn i<hu he sinh vnt [18].

9 Nhtng didu ciin ltttt Y

Trttoc ddy nhrlng pilldng phdp sinh hoq vej ctanh grA chat lrrong nrJdc da bi phd

phan vd thinh thoang roi vdo linh lrang mang tieng Didu ndy c6 th€j clo clung sai va don giAn h6a bheo c6ch cua nhrlng ngudi irhong phii Ih nha sinh hoc Vi vAy, nhrlngphuong ph6p sinh hoc vd cd ban ld cdn thidt dr:oc bio v6 vi 6p dung rn6t cach rdng

rai, buy viy cdn lur-i y m6t so di€im sau ddy:

Mdc dri gi6m sat sinh hoc se phat hien ra bidn doi sinh bh5.i chi thi cho srt lhay

d$i chdt lrtOng nudc, nhUng no khdng bidt dr:oc nguy6n nhAn ro r)rng cua srl thavddi d6 mh n6 chi drroc biet bing phAn tich h6a hoc, ddc bi6t trong bn-tong hop nhi6m

ddc Do vA.y, bing srl dung phrrong ph6p sinh hoc dd ph6t hiQn ra su thay ddi vanhrlng inh hrrdng vd b[ng phdn tich h6a hoc dd tim ra nguy6n nhAn, srr dung tdt

nhAt lA cren hdnh nhrlng phrrong phap bii sung ndy

DO quan trdc mdt vdi ti6u chudn chat luong nddc vi cac chAt d nhi6m kh6cnhau, gi6m sdt sinh hoc se li6n quan m6t c6ch tdi tlu vdi toin bd thhnh phdn trong

qudn xa vh xem xtit m6b sd phAn rlng xiy ra sau d6 Tuy nhi6n dd Aenh gi6 mdt

c5.ch todn di6n ddi h6i phii co ging nhi6'u trong khAu bhu mAu, xrt ly vi phdn loai

mAu Trdn thuc ti6n c6 ft(t it srr gi6m sAt tdng hop thoi md.n vrdc xrr ly nhrlng d+ng

6 nhiSm hay x&y ra nhdt

56'lieu tdng hgp do gi6m s6t sinh

hoc bhrrong kh6ng c6 y nghia l6m doi

Lf)

hoc, mdc dt c6 y nghia doi v6i mdt nhd sinhvoi nhrlng ngtioi kh6ng phai ld nhd sinh hoc

i.rong vi6c xrl lf sd1i6u co bin dd tao ra mdt kdt quA c6 thd d6 dang drroc ch{p nhAn

hon Didu ndy hidn nhi6n dAn ddn sV thiSu hut th6ng cin.

M4c dt gi6m s6t sinh hoc s6 phdt hi6n ra nhrlng bien ddi sinh bh6i, nhr:ng c6

nhrtoc didm brong c6ch grAi thich vd nhrlng bi6n d6'i sinh th6i ndy trong didu ki6n

cua chdt irrong nti6c Mdt vdi drf 1i6u gi6m s6t drtoc rrng dung tnrc tidp trong cdng bAc bAo tdn, quAn ly sdng hd va nghd c6 B&i vay, ti6u chudn chdt hiong ntrdc khac.nhau Lrong mdt vdi c6ch srr dung nr:dc kh6c nhau Nhrlng kh6 khdn lir lim ra drJdc

nhrlng bidn ddi sinh th6i Lrong quan trdc chdt lrrong nddc 1i6n quan ddn m6t sd c6ch

srl dung nrldc.

Gi6m s6rt sinh hoc chi ra ntidc c6 chat lrrong lhdp, sE phii rdt thAn trong khi sir

dung chfng; nrJdc c6 chat lrrong sinh thAi td't, mic dt chdp nhAn cho hdu hdt moi srr

dung bao g6m cA trong ngh6'cA nhung c6 thd khdng phd"i lu6n ludn kh6ng c6 mdil

bdnh ho[c nhrlng sinh vAt nh6 b6 c6 hai vd do d6 n6 s6 khdng duoc cht'p nhAn trong

bdo vd srrc khoe cdng ddng Vi ly do niy ydu cAu c6 nhrlng ph6p bhrt vi sinh vd h6a hoc dAc hiQu [18], [53], [54].

$ Uu th|'ctia viAc sft dung EVKXS cd l6n 6 ddy ldm chi thi cho chd't luong ntdcChring thu6c m6t nh6m co cac dac c{iOm:

PhAn br: r6ng vd nhidu trong cac irO thong s6ng, suOi, hii, ao.

Di chuydn khong qua nhanh, do vay de thu lurom.

Co kh6a phdn loai 6n dinh, cac bi6u chuAn 16 ri.ng, do vdy dd ctinh loai.

TAp brung phdn 16n o cAc vung ddy s6ng nhat dinh vd do cl6 no id chi thi cloi voisrl thay doi cua chdt h:ong nlldc.

C6 vdng ddi dai nen vrOc thu rnAu khong phrii ldm thuong xuyen

CAc don vi phAn loai thu drroc khdng ctdng nhat, nhrl vdy c5 th€j co nhrlng phdn

rrng voi nhr:ng rhay ddi nhdt dinh cua char lrrong nrldc.

Chring phin fing nhanh v6i stress - ib ra ld 6 c6c giai doan mAn cam PhAn rrng

cua nhidu loii DVKXS phd bidn ddi voi cac dang 6 nhi6m kh6c nhau dd drroc thidt

IAp C6c ydu lo gAy ra phin itng ctia nhidu lodi vd gioi han chiu dr:ng ciia chfng

cirng dd drroc biet ddn BAng vi6c srr dung DVKXS nhr: In chi lhi cfia chdt lrrong

nrldc, ngddi la d5 tidn hinh grd,m sal doi v6i thdnh phAn chinh c6 y nghia thdc ldcua khu hd sinh vAt trong thriy vric, vi du Lrong ngdnh d6nh cA vd bio tdn.

1.6 KfT LUAN

Didu khdng thd tr6nh khoi Id voi sri tdng nhanh cua c6.c h6a chat drra vdo mditnrdng ldm tdng i6n mdi lo ngai v6'nhrlng inh hrriing cua n6 16n h0 sinh th6i cfrngnhd silc kh6e con ngrroi D6'i v6i quan tr6c h6a hoc, vi6c hJa chon nhanh vd re, yducdu s6 tdng I6n trong ttl -ng iai Nhtng phuong ph6p nhr.t the ndy cring d6ng vai tro

quan trong trong vi6c xac dinh muc ii6u dd cai tao chab lrrong nrJdc vd lrong vi6cxuc tidn quan trdc ad Oat drtoc nhrlng mqc ti6u d6.

17

Nhrfng phtrong ph6p d6nh gi5 nhanh, don giAn nhr-ing chinh x6c, 16 tidn, lai

r i t -, - r \ r +: 1^:

khdng CAy 6 nhi6m mdi trudng, nhtng quy lrinh di d6i vdi vi6c tinh to6n dd ddng,nhrlng chi sd vd chdt lrrong mdi bnldng d5 dr:oc srl dung r6ng rdi d6 ld quan trd"c

sinh hoc Nhrrng vi hdu nhrt c6c phrrong ph6p ddu dr-toc ph5.t tridn 6 nhrlng ving 6n

cldi n6n cdn co mrlc dd di6'u chinh lrong vi6c Ap dung chring mQt cdch hop If &

nhrlng vtng nhi6t ddi Tr6n thrrc td, cAc chi s6'drroc dr:a bren srl nhAn d4ng 3 mrlc

d0 hq dd duoc 5.p dung rdt phu hqp & nhrlng con s6ng nhi6t ddi vd chfc ch6.n rd.ng c6c chi so AO sd drtoc cAi tien th6ng qua su bien doi dd phAn Anh nhrlng hi6n Lrang

cu thd 3 dia phuong

I(et quA nghi6n cilu trong nhrlng ndm gdn dAy cho thay van dd g:6m s6t sinh

hoc chdt }rrong nr-tdc dd vd dang Uat Adu c6 vai lrd quan lrong & cAc nrr6c nhi6t ddi

bdi nhrlng bfnh r:u vi6t vdn co cua no.

NhAn xet chung

Jobling vd c6ng sr-r (1995) d5 xac dinh rang lrong thu trr crla 60.000 chdt gAy 6

nhi6m hfru cd hi€in vi xudt hi6n trong nrrdc ngob d6'u c6 trl cac ngudn nhrt gia dinb,

cj.c ngdnh cdng nghi6p, thdm ra td nhrfng noi dd r6c, til ndng nghi6p, chiy ra hl d6

thi vi srr ldng dong cua khi quvdn Trong so nAy chi m6t so'hlong nh6 trong sd SOOO

chat ctd dddc nhAn bidt le co 1i6n quan Nhrlng tdn tich cua r6c cung ld m6t Lrong

nhrlng ngu6n gAy 6 nhi6m nrJ6c ngot nguy htem nhat, bdi rac cirng ld h6n hop pha

lrQn 6 mrrc d6 cao cua c6c hoa chdt hrlu cd vd vd cd Hdn the nrla, su chuydn hoa cua

c5.c h6a chat trong qua brinh xrr Iy dda den du loai sAn phAm phu, m6b so lrongchring chi tdn bai lrong m6b thoi gian ng6n nhrlng chai cdn lai thi lai rat bdn, ldmtdng l6n nguy cd vd nhrlng anh hr,r6ng cua no ldn hd sinh bhdi cring nhu srlc khoe con ngrloi

R6 ring ld dn quan brdc h6a hoc chit ltiong nddc sdng c6 khi nang 6p dung

brong thrrc br6n 6 mdt pham vi rong ion nhtt dang duoc thrtc hiOn, nhrlng 916 ca 14i quA cao, kh6 thrrc hiQn ddi vdi nhrrng nr:dc r-rghdo vd ngay ca nhrlng nddc gihu cirng

phii dr:gc tinh to5.n lai Ddi vdi quan tric h6a hoc, vi6c lrta chon nhanh vd ri!, y6u

cdu sd td.ng 1On trong tddng lai Vl thd, ngrroi ta kh6ng ngac nhi6n rdng c6c nhh

quin lf v6'nr:dc ngdy cirng quan tAm d6'i vOi nhrlng phrrong phdp "danh gi6 nhanh"

c,ia quan trdc sinh hoc nhU ld m6t, phr:ong phdp bd sung cho quan trdc h6a hoc.

Nhrlng phtrOng ph6p nhr-t thd nb.y cirng d6ng vai brd quan Lrong trong x6c dinh muc bi6u dd cAi tao chdt lrrong nr:6c vd trong vi6c xric tidn vi6c quan tric Od dat arrgc

nhltng muc ti6u d6.

Kinh nghiem 6 ChAu Au vA nhf,ng noi khAc dd chitng minh rd rdng vi6c quan

brfc s6ng ngdi ld vi6c lim thrrdng xuy6n Hdu hdt nhrlng phr:ong ph6p d6nh gi6:

sinh hoc dang duoc thrrc hi6n ddu dr:a vho nhrlng DVKXS cd ldn d ddy vd chi ydu cd.u dinh loai ddn ho Ngudi La cirng dd chrlng minh rAng, phrtong ph6p dAnh gra

sinh hoc dtra vdo DVKXS cd idn 6 d6y c6 nhidu rtu di€jm vd mang lai nhrSng kdt quA t6't trong thrrc ti6n

1B

ph6p ddu drigc ph5.t tridn 3 nhrlng vr)ng 6n d6i, do vAy ciin c6 mrSc d6 didu chinhtrong vi6c 6p dung chring mOt c6ch hop ljr 3 nhdng ving nhi6t d6i.

19

PHAN 2

Jt

eANc sU DUNc solrc vAr xnOrvc xUoNG s6ruc co roru

Th6ng tin ndy sd gifp cho vrdc xac dinh nguydn nh6n cua nhrlng lAc d6ng 1"rdu

crrc d6n qudn xa ddng vAb Nhrlng nguy6n nhAn vAt ly (vi du ciidu khi6n ddng chay) hodc stt thay dcii chat lrrong nrrdc cA hai co tnej la nhrlng nguyen nhin lim bien ddi

nhrlng qudn xd ddng vAt kh6ng xudng song c6 16n dr;oc cluan sat vd n6 ld co so quantrong khi grei thich sd 1i6u giAm sdt.

2.2 PHIJANG PHAP

Muc dich cria vi6c l{y mAu le bhu'lrrom mdt mdu dd so sanh voi cac mdu lthac,I{y 3 cirng mdt dia didm vh trong mot giai doan hoac v6i nhrlng mAu hJong lu dudc

Idy trl nhrlng dia didm kh6c hodc nhrlng con s6ng kh6c Di6'u ndy chi c6 th6 dat diroc

khj IAm vi6c vdi mQt tAp hop cAc quy lrinh tdy mAu thdng nhat B{t cr1 srr sai lech

nio so vdi nhfrng quy trinh dd thdng nhdt trr brddc vd dd duoc sr: dung ddu c6 ihd

gAy iih6 khan cho srl so s6nh Dd moi ngr:di c6 thd iidn hdnh thu m6u theo m6t quy

trinh bh6'ng nhdt, cAc phrtong phAp cdn don gian vn grd thdnh 16 Hd thong sau dAy cluoc sr] dung trong quan trfc s6ng ngdi 6 Anh qu6c vd x6t thay cirng rat phu hgp

vdi Vi6t Nam

2.2.1 Chgn dia didm l{y mdu

Nhrlng con s6ng cu thd vi nhrlng dia di6m duoc lua chon phii nam trong pham

vi r6ng cua bhi6n niridn vh muc dich cua nghidn crlu ri6ng biOt Thridng muc dichh:a chon ld dd x6c dinh u6.c d6ng vA pham vi cua mdl vi6c xAy ra cu th€j hodc didm

20

qud.n xd c6 hay khdng? ndu c6, tdc ddng d6 ldn ddn mitc nao? co thd cung c5 nhu cdu

lAp lai srr didu tra vdi khoang cach ddu den dd xac dinh pham vi phuc hdi theo thdi

gian Chri.ng ba c6 thd det muc ti6u hidm k6 chdt lrrong nrJdc vd cta dang sinh hgc brong mdt h6 th6ng sdng ngdi hoac & mrrc dd vr)ng hodc mrlc qu6c gra, trong nhrlng

trudng hop d6, so'lrtong cria cdc dia di€jm s6 nhi6'u hon va s6 ydu cdu Iap lai nhrlng

clidu lra, srl dung nhf,ng clia cli6m bd sung 6 nhtng khoAng cich c6 thd 5 narn 1 ldnnhu o Anh qudc dO quan Lric su thal' rloi vi! cirat lr-tong cua cac ngudn nrJdc ngot.Bat cr: muc dfch ndo, bhi nhrlng dia didm cu thd duoc ltra chon sd ld dien hinh(dac trung) cho todn b6, do d6 tdt ca cac sinir cAnh chinh co thd dttoc ldy trong thdigran 1.{y mdu cdn drloc xac dinh tn-tdc Nhrlng ndi bi t6c cl6ng bdi nhrlng anh htr6ng

cuc bd kh6ng ti6u bidu nhr.r nhrfng cay cdu, nhlhg dap nr:oc, d6 nhan tao hoac

nhrlng anh hudng x6o br6n do con ngr:di hay d6ng vat l6i qua rhi nOn trdnh

2.2.2 Md ta nhrlng dia didm thu mA-u N/i6 ta th6ng bin cdn thidt de thu rhAp drroc 3 m6i dia diem tiru rnAu.

Sd li6u vet li va h6a hoc co san cho m6i dia clidm Id m6t clidu iy ti,rdng N6 cho

ph6p g-IAi lhich so 1i6u srnh hoc chfnh xac hdn bang c6ch xAy tltlng m6L brlc branhhhu hd sinh vAl, vd clac di€jm cua cac dia di6rn vdi cac d[c di6m tdcJng tu No cung

cho ph6p didu chinh hd rhong di6m sr.r ctf! phan anh nhfrng cirdu liiil ri ViOt Nam

rnot cach chinh xac hon Ngudi la cung lhr,la nhAn rAng do van dd tar chinir eo hep

vd clo cac ngu6n nhAn lrtc ndn hh6ng phai lu6n thrrc hrdn cttldc lrong moi bruong

hop Tuy vAy, co thd co khA ndng thu r[loc m6t lAp hdp cac so ]i6u co bdn o m6l Ala

didm, bao gdm: xdc dinh cl6 sAu, ct6 rong, vdn toc ddng chay, niring m6 tA vd thrrc

vAL vi nhrlng d4c didm trdm Lich Trong nhrdu tntdng hop co rhe phai tr6u ton chdl

it l<inh phi dei c6 dttgc it nhat nhrh-rg pirep cto tai diem v€i nhrlng th6ng so hoa hoc cd

ban niirr d0 pH, khA ndng dAn nhi6t ham ir.tong oxy crlng nhu nhiel do, r-tdc tfnh

vung bi chidm cu bdi dang ne'n d5.y khac nhau ld dang cdn bhiOi de cho phep quytrinh ldy mAu ddng vAt kh6ng xlldng sdng, vd khoAng thoi gran ddnh cho vi6c lay

rnAu 6 m5i dang, noi sdng trldng,lng voi vung md m5i loar chidm cr:.

Didu ki6n bd nhi6n cua d5,y s6ng ndn drroc md td, vdi 5 loai nhrl sau:

TT Loai Kich thuoc hat M6 te

1 Bun/set <0.06mm Ciu tnlc mdm va kh6ng gAy trdy da tay khi tra sat

a c6t 0,06 - 2mm C5c hat cat nh6, c6 cim gidc rirp khi xoa b6p giila

cac ng6n tay

J Da cuoi/soi 2 - 64mm Tu c6t tho dein dir, vdo kho6rrg ntla kich thu6c cfia

ndm tay

.1 ua cuorisor >64mm Mot nria ndm tay hodc lon hon

5 Ndn d5 Phdn trdi l6n c0a dii n€in

2T

Chi phdn chdt li6u bd mdb m6i cAn dudc xem x6t vd phdn trdm che phri cria m6i

loai v4t IiQu mdi cdn dtroc'rJdc tinh Thdng thrrbng khdng thd rr6c iinh chat lrtong

m6b cAch 16 rdng vd chinh x6c cho m5i loai vAt li6u vi ndn d6y iuon ld h5n hop crla c6c loai Do vdy, srt m6 ti c6 thd nhrt Id 50% bin/cat, va 50% cdt va s6i vdi mdL sd

s6i cu6i Ty 16 cua nhdng thrrc vAt thrly sinh 6 d6y s6ng crlng drroc ghi lai vd xdp c6cloai nhr-t chim ngAp trong nddc, ndi trdn mdt nrrdc va nia ngap Neu c6 thd thi

nhrlng lodi lhric vAt rJu thd drroc ghi lai

2.2.3, Thu mdu dQng vAt kh6ng xttdng sdng

i Dung cu thru mtiuNhrlng dung cu cdn thidt C<i tay mAu ddng vat kh6ng Kudng song ld rrot ac.r

(pond nel) vd gdu Dredge, cA hai loai ddu tudn theo m6t thiet ke chudn.

VoL ao drtoc srl dung nhrl 1A mdi dung cu chudn d Anh qudt v) di:oc minh lroa

trong hinh 2.1 Vdt gdm I khung hinh chrl nhAt, canh dei hl 20 - 25 cm, canh ngdn

khoAng 19 - 22 cm dd m6t cai tdi ludi voi chidu sdu khoing 50 cm Loai kh6c c6 kicb

thtidc tiri h-toi voi chidu sdu Ii 30 cm Kfch thr-tdc mdt lrr6i ihttong co duong kinh 1

mm O Anh quoc thrrong srr dung loai ludi co 16 hinh d van, hich ihuoc 0,8x1,4 mm.

Khung dd lrtoi dr-toc noi vcr 1 can dii 1,5 m.

Gdu Dredge cdn cho vidc lay miu 6 nhrrng con sdng sAu ]rdn Loai thu mAu t6i

nhat o Anh Id gdu Dredge cua nhd trr nhi6n hoc dr:oc md la boi Ifolme vd Mc Intyre(1971) vd dr:oc minh hoa trong liinh 2.2 N6 gdm mdt hhung chrl nhAt bang kim loaikich lhr.rdc 46x19 cm (+2 gm;.

22 Hinh 2.1 Vdt ao Hinh 2.2 Gdu Dredge

ii Phuong phdp ldy mdu

Chidn lrrgc ldy mAu ndn bao gdm ci idy mAu dap nr:dc (Kick - sampling) 6

nen suor ndr c6 th€ idy mAu vd ldy mAu qudt (sweep - sampling) d6'i v6i noi c6 thdc

vAt lhrl.y sinh Tai nhrlng ddng sdng ldn hon c5 thd srl dung ludi v6t rhay cho ldy

m6.u dap nddc Trong tdt ca moi tnlong hop crlng n6n tidn hdnh dd tim tnrc tidp noicrl trri cua sinh vAt hhi kh6ng thti thuc hi6n iay mAu bing phuong ph6p cd bin tr6n.nhrr thu mAu ii phia dtrdi c6c ting d6 hoac khric gd ngAp nrJdc bing c6ch lAt tim b5t

cdc d6ng vAt bdm vio cdc gie thd ndy (BdLng 2.1).

' TnJdc khi vi6c ldy mAu b6t ddu ban n6n rr6c lrrong fi Ie % vi tri bi chidm cr1 cr3.a

m6i sinh cinh hi6n c6 Di6'u nAy bao g6m cAc khu vrrc thudc c6c loai n6'n ddy kh5.c

nhau vi c6c lodi thr:c v{t bi ngAp nrrdc, chua bi ngap nddc, cdn nhd l6n mit nrl6c

(nhr-t dd trinh bi.y & tr6n) Sau d6 n6n sr: dung khoing thdi gian trrdng fing cho phep

Biing 2.1 T6m tit ti6n trinh thu miu C6ng doan 1 - Hrr6ng dAn quan siit

Thu thAp ddng vAt trJ bd mat nrldc

(khoing 1 phrit cho cong doan nay va cong doan 3)

C6ng doan 2 - Thu miu chti ydu

Thu thap theo A, B hodc C

A Noi n6ng/co thd l1i qua B Qud sdu, ldy mdu bang cach

dap 6 tal cA cac di6m, nhtng co

thd ldy mot sd it 6 nhOng dong chdy chinh bantg vot ao

C Khdng thd thu thap ctic dan lreu tU dong chay chinh

bang vat ao

3 phtit lay m6u bdng ludi ao (Pond

- net) bing cach dap va vot DUa

vao oac dtem tu nhten cua nen

day, dong chiy, noi scing cia

dOng v6t day va bdi l6i tudo.

Tdt cA c6c noi song phii.dtroc thuthap miu trong moi ttrong quan vd

thdi gian ddi v6i bd mdt ndn day

tuong fng cria chfng.'

3 ph[t ldy m5u bbng lL/di ao (pond

- net) bing cach dap va vot ilru dOng vat day va bdi lOi tu do.

Cd gdng thu thap Cuoc 6 tdt ci

cac noi song trong mcii tuong quan

doi voi bd mdt tuong itng ctia

chring M5c di 6 oay co thd khong

c6 kh6 ndng thu thdp doi v6i noi scing o dong chiy chinh.

uau tren:

Thu thap ddng vdt day 3 i6n

5 ldn keo 16 gdu dredge qua

1 phut vot bdng lu6i ao thu

th6p d6ng vAt boi l6i trt do va

tu thuc vat th0y sinh noi

chring sdng.

C6ng doan 3 - Hu6ng d5n quan sdt

Thu thdp cdrc c6 thd d6ng v6t tt/cac hon d6 ngdp trong nu6c, khtic 95 ngin hodc thrlc vdt thriy sinh Tdng

thdi gian cho cdng vi6c nay l?r 1 phtit chia dOi cho cdng doan j vd 3.

c)D

Aei iay mfiu 6 m6i noi cd trfr Cac mAu bd cac ndi crt trri kh6c nhau dudc g:r1 tdch bi6tnhau O Anh, sau nhidu na.m nghidn ciiu ngttdi ta dd dua ra khoAng thoi gian thu

m|u tai m6i aidm khAo sdt ih 3 phiit cdng vdr 1 phrlt cho thao l5.c tim kidm Sau

day id m6b vi du vd phdn bd rhdi gran 1ay rnau ddi v6i m6t vi tri gii dinh

Ti le va ioai chdt n6'n tai vi tri lay mAu:

duoc bao phti

Thdi gian thu m5u tudng ung

',1 Cirt vi s6i h6n hop JU /O 1 phut 30 giAy

3 Thuc vat bi ngap nu6c 30% _ _ 5 4 slav _

27 giAy

4 ThLlc vat nh6 tr€n mdt nu6c 15o/o

NhrJ vAy, trong trttOng hop ndy mdt nr:a thdi gran (f phrib 30 glAy) dr:oc srl clung ctd lay mAu ii noi c5.t vb, s6i h6n hop, 30% (54 g:Ay) dr:qc sr-l dung Aei tdy miu iindi ihuc vat bi ng6.p nrldc vd 15% cdn lai (27 g.dy) aCi tay mAu d noi thrtc vAt nhcr

trdn mdt nrldc, cdn lai 9 grAy de lny mAu o nor d6y bun va sdt Tdt ca cdng viec nay

ctr-tclc t,hdc hi6n m6t cdch binh thuong sr,l dung vc;t ao bdng cach xtic vdt hoAc 1a5,

mAu bang cach dap nrtoc Tiep theo, con rndt phut n6n srl dung aej tnu d6ng vAt ttr

cac noi cd bru lchic co thd bi s6t hhi l<do lr-ioi hoAc vi ctrring khdng lhich hcip l<hi srt

clung li! thuAt ndy (vf du nhrl 6 ch6 duoi tAng d6 ldn) hoac vi chung chi chiem citm6l i<hu vuc rab nho.

Phriong phdp ctd rn6 ta cho biet tdng lhoi gran lay mAr-r sO ld 4 phut tai mdi vi

tri iay miu ctttdc 6p dung 6 Anh quoc Thoi gran nay cung da dr:oc nhom nghidn cfir.r

ThuV sinh hoc, lhu6c 86 mdn DQng vdt lih6ng xddng song, I(hoa Sinh hoc, Tn-tongDai iroc Khoa hoc ttl nhi6n, Dai hoc Quo'c girr Hd Ndi ap dung, I<idrn nghi6m, so

sanh vd thay lang thoi gian 4 phtit lay rnAu tar m5i di6m bhu mAu lh phu hop vdiViet Nam

O c5.c con s6ng sAu, ngUdi ta kh6ng lhd srr dung phuong phdp lay m5u nhrr dd

m6 tA 3 Lren, c6 thdi trrf ]<hu vdc ven bo, noi du n6ng aej tay mAu hodc 3 noi m6t so cAch lay mau c6 thej thtrc hiOn dr:oc tt bd O cdc con s6ng d6, viOc lav m6u c6 thd

dr:oc bd sung bdng c6ch d.').ng h:di vet hodc ddi khi phAi dr)ng phuong ph5.p lay mAuphu thr.16c vdo vi tri ri6ng bi6t Tuy nhi6n, m6b khi chidn lddc lay rnAu dd drroc 6p

dung tai m6t vi trf ri6ng biet thi chidn h:oc ay n6n drtoc 6p dqng tr6n tdt ca moi lAn 1dy mflu sau d6, ndu kh6ng vi6c so sanh qua lhoi g,ian sd kh6ng thej thrrc hi6n drroc

vd nhrr vAy s6 kh6ng thd xdc dinh dr:oc sU thay ddi.

N6n thrrc hi6n trJ 3 - 5 ldn k6o lrr6i vdt M6t ldn k6o gd"n song song vdi Ud dCi thu

cd.c lodi ven bd Ludi v6t n6n clrtoc qudng xuong ving ha ldu b8i vi mAu drroc thuclua vio sg giam ddng chziy trong thdi glan lhu mAu Vi6c bhu mAu qua n6'n dAychic vd th6 n6n tien hinh nhi6'u lii.n di chuvdn ngd.n.ta manh d€i gAy n6n sr: qudyd6ng manh nh{t O cac bd mflt it chdc vd min hdn, vi6c thu mAu se drioc tirr:c hrdn

nhanh hon dd 1r:6i v6t thu m6t c6ch c6 hi6u quA 6 t6p tr6n cua n6'n ddy Tuy nhien,

o^

)h bior

rn Lhu

r Sau

ndu vi6c thu mdu drroc tidn hdnh qud nhanh thi lrrdi vdt se chdch kh6i n6'n d6y vi

chi thu drroc mdt sd it ddng vAt Bdt ky noi nAo c6 thd duoc, yi6c thu mAu bang lrr6iv6t ndn drroc bd sung b6i lrrdi vdt tay c6n dei d6i vdi bdt ky noi ctr trri ven sdng cirr-ra drroc ldy mAu ddy dil khi dring lrr6i vet Mdt sd mAu thu bing lrrdi vet kh6ng duoc

g"It t6ch ri6ng nhau nhrtng hhi thu mAu cA bing lrrdi v6t vd lrrdi ao thi c6c mAu drroc gifi t6ch ri6ng ra, b6i vi khoi lrrong 16n vAt li6u, chrl ydu id minh vun drldc drJa

vdo qua lrr6i v6t

Di6'u quan trong ld ddi voi m5i vi trf phrrong ph6p lay mAu drroc x5.c dinh taibhoi didm ban ddu vd sau d6 kh6ng drroc thay ddi, ndu khong viec so s6nh gifra c6c

nim sd kh6ng thr-tc hi6n duoc.

O Anh qudc, 3 ldn mAi nam rl-toc lay mlu trong cAc khoang thoi glan trl th6ng B

d6n thang 5, thang 6 den th6ng 8 vd thang 9 ddn th6ng 11, ba ldn trong nam dd

lhu dr-ioc danh s5.ch c6c lodi tudng doi diiy du O Vi6t Nam, viec ldy mAu n6n d,:oc

tienhdnh+idnm5i'd-,@9vdth6ng12.Ndudidrrki6rr

1<h6ng cho ph6p c6 thd ttr" ria, mta kh6 vd

mr)a mtla

iii X;t ly mdu

CAc mAu n6n dr:oc co dinh trong 10% foocmon (4% formaldehyt) ngay sau hhi

thu mAu dd ngln ngta cdc lodi dn lhit c6 lrong mAu kh6i an cac sinh vAt khac.

'fhuoc cd dinh iim crlng ldp cuiin cua c6n brr)ng vd grun it td vd thm giAm l<hd, n6ngphan huy trong qud trinh uar .hnyOn vi irtu trrf

C6ng 'ri6c ndy phAi dr-toc ldm 6 bdn ngoeii,6 noi th6ng thoang va kh6ng duocldm 6 b6n trong xe d t6, lu6n 1u6n mang gang tay bao vO khi thao tac v6i foocmon dAm d5.c vri kh6ng ndn hrit thu6c.

Foocmon dttoc dtra vdo lo mAu bing c6ch dd tit trl, phii co ndp an todn M6t ftkhf phii dugc grt lai trong binh chrla d€ foocmon dttoc tr6n ddu MAu phAi dtroc gifi

lai trong lhuoc dinh hinh, it nhdt ld qua ddm dd cho toan bd mAu dtroc thdm qua

lhu6'c dinh hinh Tidp sau d6, m6u phAi dudc gid lai trong foocmon cho ddn khichring dr.ioc phAn loai, hodc c6 thd riia bodn bd thu6c dinh hinh vd ltru trrj mAu

trong,cdn 70% (cdn metylic c6ng nghiep) Thrlc hi6n vi6c ndy o trong tu hot hoac 6

khu vrlc thdng thoS.ng vi Nr6nh hft th6 hoi bdc l6n T6'b nh{t ld rh6m cdn 90% vho ngAp cao gdp hai ldn mdu dd cho phep pha lodng bdt nudc trong m6u.

iv Lua chon, dinh loai vd dd'm vdt mdu

MAu phAi drroc rrla kf voi nd6c tnJdc khi phAn loai Tdt cri ddng vAt drroc gid lai

sau khi loc bang ludi loc c6 kich thrrdc 16 SOOpm dddc xem nhrr Ii phdn cria mAu vd

ndn dr:oc xAc dinh ddn ho, dring kh6a phAn loai dd dttoc c6ng bd do c6c chuydn gia

phAn loai hoc vd DQng vat khdng xudng song 6 ntt6c bi6n soan.

Kdt qua phAn tich vd thdnh phdn Ddng vAt kh6ng xudng sdng drroc ghi ch6p

vdo phidu didu tra Nhd le ddng thoi v6i vrdc phAn loai cAn phAi ddm so h:ong ca thd