Mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 7 là trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức tương đối đầy đủ về môi trường và kỹ năng bảo vệ môi trường. Các em phải ý thức được rằng giữ gìn bảo vệ môi trường sống phải từ các hoạt động bình thường, ngay trong lớp học, giờ học, giờ chơi, lúc nghỉ ngơi, sinh hoạt trong gia đình, nơi công cộng. Xa hơn nữa lúc làm việc trên đồng ruộng, trong nhà máy công sở, trường học, có khả năng cải tạo môi trường xung quanh bằng những việc làm đơn giản mà hiệu quả, cũng có thể nảy sinh những ý tưởng mới mẻ về bảo vệ môi trường trong học sinh và cả gia đình các em nơi sinh sống.
Trang 1"TÍCH HỢP GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
TRONG MÔN SINH HỌC 7"
I LỜI NÓI ĐẦU:
1 Lý do chọn đề tài :
a Cơ sở lý luận:
Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, Đảng và nhà nước ta chủ trương phát triển kinh tế
đi đôi với bảo vệ môi trường và phát triển xã hội, đảm bảo phát triển bền vững quốc gia, nhiều văn bản đã được ban hành nhằm thể chế hóa công tác bảo vệ môi trường, trong đó có công tác giáo dục bảo vệ môi trường
Luật bảo vệ môi trường năm 2005 được quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam khóa XI kì họp thứ 8 thông qua ngày 29/11/2005 có quy định về giáo dục bảo vệ môi trường và đào tạo nguồn nhân lực bảo vệ môi trường: Công dân Việt Nam được giáo dục toàn diện về môi trường nhằm nâng cao hiểu biết và ý thức bảo vệ môi trường;
Ngày 15/11/2004, Bộ Chính Trị đã ra Nghị quyết 41/NQ/TW về "Bảo vệ môi trường trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước" Nghị quyết xác định quan điểm bảo vệ môi trường là một trong những vấn đề sống còn của nhân loại, là yếu tố bảo vệ sức khỏe và chất lượng cuộc sống của nhân dân Nghị quyết coi tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức là giải pháp
số 1 trong 7 giải pháp bảo vệ môi trường của nước ta và chủ trương; "Đưa nội dung giáo dục bảo vệ môi trường vào chương trình, sách giáo khoa của hệ thống giáo dục quốc dân, tăng dần thời lượng và tiến tới hình thành môn học chính khóa đối với các cấp học THCS"
Ngày 17/10/2001, Thủ tướng chính phủ kí duyệt Quyết định 1363/QĐ - TTg
về việc phê duyệt đề án Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân với mục tiêu; "Giáo dục học sinh hiểu biết về pháp luật và chủ
Trang 2trương chính sách của Đảng, nhà nước về bảo vệ môi trường, có kiến thức về môi trường để tự giác thực hiện bảo vệ môi trường"
Từ những chủ trương của Đảng và Nhà nước, ngày 31/01/2005, bộ trưởng Bộ giáo dục và đào tạo đã ra chỉ thị "về việc tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường" chỉ thị đã xác định nhiệm vụ trọng tâm cho giáo dục là trang bị cho học sinh kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằng hình thức phù hợp trong các môn học, xây dựng mô hình trường Xanh - Sạch - Đẹp phù hợp với các vùng còn gặp nhiều khó khăn
b Cơ sở thực tiễn:
Những hiểm họa suy thoái môi trường đang ngày càng đe dọa cuộc sống của loài người Chính vì vậy, bảo vệ môi trường là vấn đề sống còn của nhân loại và của mỗi quốc gia
Nguyên nhân cơ bản gây suy thoái môi trường là do sự thiếu hiểu biết, thiếu
ý thức của con người Giáo dục bảo vệ môi trường là một trong những biện pháp hữu hiệu nhất, kinh tế nhất và có tính bền vững trong các biện pháp để thực hiện mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đất nước
Thông qua giáo dục, từng người và cộng đồng được trang bị kiến thức về môi trường, ý thức bảo vệ môi trường, năng lực phát hiện và xử lý các vấn đề về môi trường Giáo dục bảo vệ môi trường còn góp phần hình thành người lao động mới, người chủ tương lai của đất nước
Mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường trong sinh học 7 là trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức tương đối đầy đủ về môi trường và kỹ năng bảo vệ môi trường Các em phải ý thức được rằng giữ gìn bảo vệ môi trường sống phải
từ các hoạt động bình thường, ngay trong lớp học, giờ học, giờ chơi, lúc nghỉ ngơi, sinh hoạt trong gia đình, nơi công cộng Xa hơn nữa lúc làm việc trên đồng ruộng, trong nhà máy công sở, trường học, có khả năng cải tạo môi trường xung quanh bằng những việc làm đơn giản mà hiệu quả, cũng có thể nảy sinh những ý tưởng mới mẻ về bảo vệ môi trường trong học sinh và cả gia đình các em nơi sinh sống
Trang 3Giáo dục môi trường giúp học sinh hiểu biết bản chất các vấn đề môi trường; Tính phức tạp, quan hệ nhiều mặt của tài nguyên thiên nhiên; nhận thức được ý nghĩa tầm quan trọng của các vấn đề môi trường như một nguồn lực để sinh sống, lao động và phát triển của mỗi cá nhân, cộng đồng, quốc gia và quốc tế Khi đã có những hiểu biết cần thiết sẽ giúp cho học sinh có kĩ năng, phương pháp hành động để nâng cao năng lực lựa chọn phong cách sống, tích hợp với việc sử dụng hợp lí các nguồn tài nguyên thiên nhiên, có thể tham gia có hiệu quả vào việc phòng ngừa và giải quyết các vấn đề môi trường, góp phần vào việc thực hiện mục tiêu xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực tại địa phương Góp phần thiết thực vào việc cải tạo môi trường tại trường THCS Long Vĩnh
2 Phạm vi đề tài:
Nội dung môn sinh học lớp 7, đặc biệt là những bài có nội dung yêu cầu lồng ghép giáo dục bảo vệ môi trường
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
1 Quan sát thực tế giáo dục bảo vệ môi trường trong phân môn sinh học
7 tại trường THCS Long Vĩnh.
a Về phía giáo viên:
Được sự quan tâm của BGH nhà trường, tổ bộ môn và các cấp chính quyền địa phương về môi trường trong trường học, chương trình Xanh - Sạch - Đẹp đã được nhà trường thực hiện trong nhiều năm qua Phong trào xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực từng bước có hiệu quả trong đơn vị
Ngoài môn sinh học, còn có địa lý, hóa học, vật lý, giáo dục công dân cũng có chương trình lồng ghép giáo dục bảo vệ môi trường Bên cạnh đó còn
có sự quan tâm chỉ đạo hướng dẫn về tổ chuyên môn của lãnh đạo nhà trường Những nội dung về bảo vệ môi trường đã được nhà trường đưa vào thi đua của từng lớp, từng tuần, từng tháng cho mỗi lớp Nhìn chung lực lượng tham gia
là cả thầy, trò và cả cộng đồng xã hội nên đây là điều kiện giúp cho kế hoạch lồng ghép giáo dục môi trường thành công
Trang 4b Về phía học sinh:
Một số con em điều kiện kinh tế còn thiếu thốn và khó khăn, ý thức về bảo
vệ môi trường chưa cao Bên cạnh đó địa bàn Xã Long Vĩnh chưa có bãi rác nên
bỏ xuống dòng sông, khu vực trường học chưa có chổ đổ rác và phân loại rác nên khi mưa lớn dễ gây ngập úng, ô nhiễm môi trường phía sau các phòng học, khu vực căn tin
Thông tin về giáo dục môi trường đã có nhưng chưa đồng bộ, chưa đến được nhiều với học sinh, khi có vi phạm về môi trường chưa có biện pháp xử lý kịp thời và có hiệu quả Trường học còn chung với nhà dân, trong khi ý thức bảo
vệ môi trường của một bộ phận nhân dân gần trường nơi học sinh đang học còn nhiều hạn chế rất ảnh hưởng đến môi trường trường học của học sinh
2 Nghiên cứu tài liệu:
- Dựa vào sách giáo khoa sinh học 7, sách giáo viên sinh học 7 nhà xuất bản
giáo dục
- Dựa vào sách giáo dục bảo vệ môi trường môn sinh học THCS
- Nghị quyết 41/NQ/TW ngày 15/11/2004 của Bộ Chính Trị về "Bảo vệ môi
trường trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước"
- Quyết định 1363/QĐ – TTg ngày 17/10/2001 của Thủ Tướng Chính Phủ phê
duyệt đề án Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân với mục tiêu; "Giáo dục học sinh hiểu biết về pháp luật và chủ trương chính sách của Đảng, nhà nước về bảo vệ môi trường, có kiến thức về môi trường để
tự giác thực hiện bảo vệ môi trường"
3 Trình bày thực trạng:
Qua những lần theo dõi thu thập tham khảo ý kiến của học sinh trong năm học 2012 - 2013 gồm có 5 lớp với 166 học sinh thu nhận được kết quả như sau: Nếu các em chọn câu đúng thì đánh chữ Đ, nếu chọn cho là sai thì đánh chữ S vào
Câu hỏi :
1 Việc vứt bừa bãi rác xuống sông, hồ, ao có đúng hay sai ?
Trang 52 Nhà trường có trang bị thùng rác lớn cho các em bỏ vào có đúng hay sai ?
* Kết quả thu nhận được :
Ý thức bảo vệ môi trường của học sinh
Từ những thực trạng trên, trong quá trình giảng dạy đã thử nghiệm một số phương pháp dạy học nhằm mục đích rèn luyện kỹ năng tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh Đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong hoạt động dạy và học môn sinh 7 tại trường THCS Long Vĩnh
III CÁC GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
1 Biện pháp chung:
1.1 Giáo viên có thể giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh ngay trong các hoạt động dạy của mình
Nếu trong cấu trúc bài học nội dung có liên quan tới môi trường được đặt ở phần cuối trong bài nên chiếm một nội dung nhỏ trong bài, tuy nhiên người giáo viên không được coi là phần phụ mà bỏ qua, phải đưa vào mục tiêu giáo dục trong bài học Đó là nội dung giáo dục bảo vệ môi trường và giáo dục bảo vệ các loài động vật
Ví dụ : Bài 2 : Phân biệt động vật với thực vật, đặc điểm chung của động vật
Ở mục IV Vai trò của động vật, giáo viên giới thiệu những hình ảnh về động vật
có ích có vai trò quan trọng đối với tự nhiên và con người ( cung cấp nguyên liệu, thực phẩm, dùng làm thí nghiệm, hỗ trợ con người trong giải trí, thể thao ) Tuy nhiên một số loại có hại truyền bệnh: trùng sốt rét, trùng kiết lị, muỗi, rận, rệp từ đó hạn chế môi trường phát sinh của động vật có hại, tiêu diệt
Trang 6chúng ở thời kì ấu trùng để đảm bảo sức khỏe cho con người, học sinh hiểu được liên quan giữa môi trường và chất lượng cuộc sống
Ví dụ Bài 15 Thực hành: Quan sát cấu tạo ngoài giun đất; giáo viên cho học sinh đọc thông tin trong SGK, giáo viên dùng phương pháp phân tích, giải thích, thuyết trình, quan sát mẫu vật, tìm tòi để giáo dục ý thức bảo vệ động vật không xương sống có ích, đặc biệt là giun đất đã làm tăng độ phì nhiêu và tơi xốp cho đất thông qua hoạt động sống của chúng từ đó học sinh ý thức phòng chống ô nhiễm môi trường đất, tăng cường độ che phủ của đất bằng thực vật để giữ ẩm
và tạo mùn cho giun đất làm thức ăn
Như vậy chúng ta tiến hành tích hợp bảo vệ môi trường cho học sinh vào các bài học Để hình thành cho các em có thói quen bảo vệ môi trường của một số loài động vật
1.2 Định hướng phương pháp giảng dạy các bài học có liên quan đến bảo vệ
môi trường của các loài động vật
Để giảng dạy kiến thức cho học sinh khối 7 giáo viên có thể định hướng các phương pháp giảng dạy phải phù hợp với mục tiêu bài học:
- Phương pháp dạy học đặt vấn đề và giải quyết vấn đề
- Phương pháp hoạt động nhóm
- Phương pháp quan sát, hỏi đáp
- Phương pháp tìm tòi
- Phương pháp tiếp cận kĩ năng sống và bảo vệ môi trường các loài động vật
Trong các phương pháp trên thì phương pháp hoạt động nhóm có nhiều ưu điểm hơn để từ đó giúp cho học sinh thảo luận tìm ra kiến thức một cách nhanh hơn
Ví dụ Bài 21 Đặc điểm chung và vai trò của ngành thân mềm Mục II Vai trò của thân mềm
Muốn thực hiện nội dung này giáo viên giao nhiệm vụ cho từng nhóm
- Nhóm nói về bảo vệ môi trường nước
Trang 7- Nhóm nói về bảo vệ động vật ngành thân mềm.
Sau khi nhóm trình bày, nhóm khác nhận xét bổ sung và cho điểm
Để thực hiện nội dung này giáo viên phải biết cách tổ chức hoạt động và giao nhiệm vụ cho từng nhóm
1.3 Tích hợp giáo dục bảo vệ các loài động vật sống trong môi trường
Để giúp cho học sinh trong giờ học đở sự nhàm chán giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm trong phần II bài 60 Động vật quý hiếm tìm hiểu một số giá trị động vật quý hiếm sống trong môi trương
* Phần câu hỏi:
- Nhóm 1 : Ốc xà cừ, hươu xạ:
- Nhóm 2: Tôm hùm đá, rùa núi vàng:
- Nhóm 3: Cà cuống, cá ngựa gai:
- Nhóm 4: Khỉ vàng, gà lôi trắng:
- Nhóm 5: Sóc đỏ, khướu đầu đen:
* Phần đáp án:
- Nhóm 1: Kĩ nghệ khảm tranh; dược liệu sản xuất nước hoa
- Nhóm 2: Thực phẩm đặc sản, xuất khẩu; dược liệu chữa còi xương ở trẻ
em, thẫm mĩ
- Nhóm 3: Thực phẩm đặc sản, gia vị; dược liệu chữa hen, tăng sinh lực
- Nhóm 4: Cao khỉ, động vật thí nghiệm; động vật đặc hữu, thẩm mĩ
- Nhóm 5: Giá trị thẩm mĩ; động vật đặc hữu, chim cảnh
- GV : Cho các tổ nhận xét chung -> giáo viên đánh giá và đi đến kết luận 1.4 Tổ chức cho học sinh tham quan về môi trường
Tham quan về môi trường đây là một nội dung vấn đề để giúp cho các em hiểu được môi trường, bảo vệ môi trường từ đó có được những kiến thức bổ ích trong việc học tập của các em
2 Một số ví dụ bảo vệ môi trường và bảo vệ các loài động vật:
Đối với cấp THCS cần có biện pháp giáo dục bảo vệ môi trường và bảo vệ
các loài động vật phụ thuộc vào môn học, mặt khác phụ thuộc vào điều kiện cụ
Trang 8thể của nhà trường Để hiểu rõ vấn đề này thì chúng ta tìm hiểu một số bài sau đây:
Ví dụ Bài 27 Đa dạng và đặc điểm chung của lớp sâu bọ Mục 2 ( II ) Vai trò thực tiễn của sâu bọ, giáo viên giảng giải, phân tích Sâu bọ có lợi có vai trò; làm thuốc chữa bệnh, làm thực phẩm, làm sạch môi trường, thụ phấn cho cây trồng -> giáo dục ý thức bảo vệ những loài sâu bọ có lợi
Ví dụ Bài 29 Đặc điểm chung và vai trò của ngành chân khớp mục III Vai trò thực tiễn, yêu cầu học sinh tìm tên đại diện có ở địa phương thuộc 3 lớp: Lớp giáp xác, lớp hình nhện, lớp sâu bọ và cho biết loài có lợi loài có hại đối với con người và tự nhiên từ đó học sinh thấy được động vật ngành chân khớp có vai trò : làm thuốc chữa bệnh, làm thực phẩm, làm sạch môi trường, thụ phấn cho cây trồng, có vai trò trong chuỗi thức ăn của hệ sinh thái Giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ những loài động vật có ích, tạo điều kiện thuận lợi cho chúng phát triển
Ví dụ Bài 34 Sự đa dạng và đặc điểm chung của các lớp cá Mục III Vai trò của cá; giáo viên thông qua thói quen đánh bắt cá ở địa phương để giáo dục học sinh lựa chọn cách đánh bắt cá có lợi cho môi trường và mang lại hiệu quả lâu dài
+ GV : Ở địa phương em người ta thường đánh bắt cá bằng những cách nào? + HS : Dùng lưới, dùng chài, dùng câu, dùng xung điện, dùng thuốc cá, dùng thuốc nổ, hóa chất
+ GV : Trong những biện pháp trên, biện pháp nào đem lại hiệu quả lâu dài, biện pháp nào có hại cho nhiều loài sinh vật?
+ HS : Dùng lưới, dùng câu, dùng chài đem lại hiệu quả lâu dài vì như thế ta chỉ bắt một số cá có kích thước nhất định mà không làm tổn hại đến những con khác Do đó chúng có thể sinh sản và duy trì nòi giống Dùng xung điện, dùng thuốc cá, dùng thuốc nổ, hóa chất sẽ gây hại cho các loài sinh vật dưới nước, làm chết và lãng phí nguồn lợi cá ( do còn nhỏ ta không sử dụng hoặc chìm trong nước ta không bắt được )
Trang 9+ GV : Như vậy khi đánh bắt cá ta lựa chọn cách nào cho phù hợp?
+ HS : Lựa chọn lưới phải phù hợp đánh bắt cá hợp lý mang lại lợi nhuận cao Trong nội dung này giáo viên cũng có thể hỏi: Chúng ta cần làm gì để bảo vệ nguồn lợi cá nói riêng và nguồn lợi thủy sản nói chung? Học sinh sẽ trả lời là bảo vệ môi trường nước, sử dụng các biện pháp khai thác hợp lý
Nghiên cứu mức độ liên quan tới môi trường của mỗi tiết dạy để lựa chọn giải pháp phù hợp Giáo dục môi trường bằng hình thức vận dụng kiến thức sinh học vào thực tế cuộc sống Từ đó giáo dục học sinh muốn phát triển nguồn lợi từ cá
ta cần bảo vệ môi trường nước không bị nhiễm bẩn Cần phải có ý thức bảo vệ các loài cá trong tự nhiên, khuyến cáo mọi người không dùng điện, chất nổ, lưới mắt nhỏ đánh băt cá để góp phần bảo vệ các loài cá, góp phần cân bằng hệ sinh thái trong môi trường nước, chú ý gây nuôi các loài cá có giá trị kinh tế
Ví dụ Bài 37 Đa dạng và đặc điểm chung của lớp Lưỡng cư Mục IV Vai trò của Lưỡng cư, giáo dục học sinh Lưỡng cư là động vật có ích cho nông nghiệp,
là nguồn thực phẩm có giá trị là vật thí nghiệm trong sinh học Nhưng hiện nay một số lượng lớn lưỡng cư đã bị suy giảm do con người săn bắt, môi trường bị nhiễm bẩn do thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ Vì thế việc bảo vệ môi trường, cấm săn bắt lưỡng cư bừa bãi là việc làm cần thiết góp phần bảo tồn sự phát triển của lưỡng cư Giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ động vật có ích
Ví dụ Bài 51 Đa dạng của lớp thú - các bộ móng guốc và bộ linh trưởng Mục III Vai trò của thú, sau khi phân tích vai trò của thú đem lại rất nhiều nguồn lợi cho đời sống con người và trong tự nhiên với số lượng thú trong tự nhiên đã bị giảm sút nghiêm trọng đặc biệt là thú hoang dã, điều này đặt ra cho mỗi chúng ta cần có biện pháp bảo vệ thú, bảo vệ động vật hoang dã, cấm săn bắn buôn bán động vật trái phép, xây dựng khu bảo tồn động vật, tổ chức chăn nuôi những động vật có giá trị kinh tế
Ví dụ Bài 58 Đa dạng sinh học Mục II Những lợi ích của đa dạng sinh học
và mục III Nguy cơ suy giảm đa dạng sinh học và việc bảo vệ đa dạng sinh học Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm đa dạng
Trang 10sinh học ở Việt Nam và thế giới từ đó đưa ra các biện pháp bảo vệ đa dạng sinh học và cân bằng sinh học, nghiêm cấm khai thác rừng bừa bãi, nghiêm cấm săn bắt, buôn bán động vật hoang dã, thuần hóa, lai tạo giống để tăng độ đa dạng sinh học
IV KẾT QUẢ
Giáo dục môi trường được tích hợp qua những lần theo dõi tham khảo ý kiến thực hành của học sinh trong học kì I năm học 2013 - 2014 gồm có 6 lớp với
191 học sinh thu nhận được kết quả như sau:
Ý thức bảo vệ môi trường của học sinh
* Lý do còn có 2 học sinh yếu gì em chưa làm tốt được bài thực hành Tôi sẽ thiết phục và động viên em trong những lần sau thực hiện tốt các bài thực hành
V KẾT LUẬN :
1 Tóm lược giải pháp:
- Khi tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường sẽ góp phần hình thành
thái độ, hành vi ứng xử, ý thức sống có trách nhiệm trước cộng đồng xã hội
- Khi đã nắm vững kiến thức môi trường, các em sẽ có ý thức, thái độ, cách
cư xử phù hợp với môi trường, bức xúc trước hiện trạng của môi trường chưa tốt
ở xung quanh mình, trong và ngoài nhà trường, từ đó có ý thức giữ gìn tài nguyên môi trường Từ chỗ biết giữ gìn vệ sinh trong phòng học, ngoài phòng học đến toàn bộ cảnh quan nhà trường, không vứt rác bừa bãi, biết yêu quý, chăm sóc bảo vệ cây cối trong sân trường, không bẻ cành, hái lá mà còn góp phần bảo vệ môi trường nơi mình sinh sống Từ đó để giúp cho học sinh học tập