Môn tập làm văn là một trong các môn khó đối với cả người dạy và người học. Phân môn tập làm văn rèn cả 4 kĩ năng nghe, nói, viết và đọc. Học sinh lớp 5 được dạy các kĩ năng về kể chuyện, miêu tả người, cảnh vật. Bên cạnh đó, học sinh còn được rèn kĩ năng thuyết trình, trao đổi, làm báo cáo thống kê và nâng cao các kĩ năng viết thư, điền vào giấy tờ in sẵn đã hình thành từ các lớp dưới. Trong đó, văn tả cảnh chiếm thời lượng rất nhiều so với quỹ thời gian ( gồm 14 tiết, từ tuần 1 – tuần 11), làm cơ sở ban đầu để các em học tốt phân môn tập làm văn ở lớp 5. Vì đây là thể loại mới nên giáo viên gặp không ít khó khăn, trăn trở khi hướng dẫn. Để bài viết của các em đạt hiệu quả cao đòi hỏi cả người dạy và người học hiểu được khái niệm, cấu tạo của từng phần trong dàn bài văn miêu tả. Trong đó, phần mở bài và kết bài là một trong những yếu tố quan trọng giúp học sinh vào đề và kết thúc vấn đề một cách nhẹ nhàng, tạo ấn tượng cho người đọc. .
Trang 1I Tên đề tài:
HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 5A VIẾT TỐT CÁC KIỂU MỞ BÀI, KẾT BÀI
TRONG BÀI VĂN TẢ CẢNH
II Đặt vấn đề:
Việc giáo dục thế hệ trẻ trong thời đại hiện nay theo khuynh hướng giao tiếp, giúp trẻ động não suy nghĩ thực hiện tốt các yêu cầu của giáo viên đưa ra là mục tiêu được Đảng và Nhà nước hết sức coi trọng Nó còn là nhu cầu của phụ huynh, của học sinh và đặc biệt là những người làm công tác giáo dục Để đạt mục tiêu đó, đòi hỏi giáo viên phải dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm tòi để chọn lọc các phương pháp tối ưu nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách có hiệu quả nhất Từ những suy nghĩ đó, kết hợp đọc sách tham khảo, say mê với phân môn tập làm văn, bản thân tôi dần phát hiện một số kiểu viết mở bài, kết bài khác nhau trong bài văn tả cảnh
Trang 2III Cơ sở lí luận:
Môn tập làm văn là một trong các môn khó đối với cả người dạy và người học Phân môn tập làm văn rèn cả 4 kĩ năng nghe, nói, viết và đọc Học sinh lớp 5 được dạy các kĩ năng về kể chuyện, miêu tả người, cảnh vật Bên cạnh đó, học sinh còn được rèn kĩ năng thuyết trình, trao đổi, làm báo cáo thống kê và nâng cao các kĩ năng viết thư, điền vào giấy
tờ in sẵn đã hình thành từ các lớp dưới Trong đó, văn tả cảnh chiếm thời lượng rất nhiều so với quỹ thời gian ( gồm 14 tiết, từ tuần 1 – tuần 11), làm cơ sở ban đầu để các em học tốt phân môn tập làm văn ở lớp 5 Vì đây là thể loại mới nên giáo viên gặp không ít khó khăn, trăn trở khi hướng dẫn Để bài viết của các em đạt hiệu quả cao đòi hỏi cả người dạy và người học hiểu được khái niệm, cấu tạo của từng phần trong dàn bài văn miêu tả Trong đó, phần mở bài và kết bài là một trong những yếu tố quan trọng giúp học sinh vào đề và kết thúc vấn đề một cách nhẹ nhàng, tạo ấn tượng cho người đọc
Xuất phát từ những yếu tố vừa nêu trên, tôi đưa ra một số kiểu viết mở bài (kết bài) trong bài văn tả cảnh
IV Cơ sở thực tiễn:
Trong quá trình dạy phân môn tập làm văn lớp 5, đặc biệt là ở các bài: Luyện tập tả cảnh ( dựng đoạn mở bài, kết bài ), nhiều học sinh gặp lúng túng khi phân biệt các mở bài mẫu SGK đưa ra như: bài tập 1 trang 83 (SGK tập 1) trường hợp nào là mở bài trực tiếp, trường hợp nào là mở bài gián tiếp ; hoặc kết bài mẫu SGK đưa ra như bài tập 2 trang 84 (SGK tập 1), trường hợp nào là kết bài mở rộng, trường hợp nào là kết bài không mở rộng ; hoặc khi giáo viên yêu cầu học sinh viết đoạn mở bài ( hoặc kết bài ) với đề bài cho trước theo hai cách khác nhau thì các em không thể trình bày được
Qua thực tế dạy học, trao đổi với đồng nghiệp trong tổ chuyên môn, tôi nhận thấy thật vất
vả cho cả giáo viên và học sinh khi dạy, học với bài dạng này Chỉ có một số ít học sinh có tính sáng tạo biết cách viết khi dựa vào các mở bài ( hoặc kết bài ) mẫu trong sách giáo khoa
để viết theo cách của riêng mình Còn lại phần lớn các em phải dựa dẫm, lấy nguyên ý của giáo viên để viết sao cho cố hoàn thành xong yêu cầu của bài tập đề ra mà chưa hiểu rõ làm thế nào để viết cho đủ ý, cho hay
V Nội dung nghiên cứu:
Trang 3Từ những thực trạng trên đã thúc đẩy tôi chọn và viết đề tài này, nhằm giúp học sinh vừa
có tính khái quát hóa vấn đề, vừa hình thành cho học sinh kĩ năng viết tốt các kiểu mở bài (kết hài) thông qua việc cung cấp, hình thành cho các em các khái niệm, cấu tạo, hình thức
và cách viết các kiểu mở bài (kết hài) khác nhau như sau:
A Mở bài:
I Khái niệm:
- Mở bài là phần đầu tiên, là phần trước nhất đối với người đọc, gây cho người đọc cảm giác,
ấn tượng ban đầu về bài viết, tạo ra âm hưởng chung cho toàn bài
- Phần này có một vai trò và tầm quan trọng khá đặc biệt vì một mở bài gọn gàng, hấp dẫn sẽ tạo được hứng thú ở người đọc và thường báo hiệu một nội dung tốt đúng như câu tục ngữ: “ Đầu xuôi đuôi lọt.”
II Cấu tạo của mở bài:
Cấu tạo mở bài
Mở bài trực tiếp Mở bài gián tiếp
- Dung lượng và độ dài của mở bài
phải cân xứng với thân bài, kết bài
- Nên viết ngắn gọn, khéo léo có sức thu hút, gợi hứng thú
- Tránh nói vòng vèo mà không vào được vấn đề
- Tránh viết lan man, không ăn khớp với các phần sau
- Tránh viết dài dòng, cầu kỳ làm phân tán sự chú ý
- Giới thiệu vấn
đề: Đây là trọng
tâm của mở bài
có nhiệm vụ tạo
nên tình huống có
vấn đề mà ta sẽ
giải quyết trong
phần thân bài
Gồm có 2 phần:
1 Gợi mở vào đề: Bằng cách đưa ra một mẫu chuyện, một
so sánh, một liên tưởng, một
âm thanh, một lí do đưa đến bài viết …
2 Giới thiệu vấn đề:
a, Giới thiệu nội dung vấn đề
b, Xác định giới hạn vấn đề
III Mở bài trực tiếp:
+ Ưu điểm:
Trang 4- Giới thiệu thẳng với người đọc cảnh sẽ miêu tả.
- Cách mở bài này nhanh gọn, tự nhiên, giản dị, dễ tiếp nhận và thích hợp với những bài viết ngắn
+ Hạn chế:
- Nếu không khéo thì sẽ khô khan, ít hấp dẫn
Ví dụ:
Đề: Em hãy tả ngôi trường của em.
Với đề bài như trên, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích đề để xác định được các yếu
tố cần nêu ở mở bài thông qua các câu hỏi gợi mở, như sau:
- Đối tượng miêu tả là gì? (Trường em (1)
- Ở đâu? ( ở gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2)
- Lúc nào: (Cách nay khoảng ba mươi năm (3))
Với các yếu tố (1) ; (2) ; (3) ở mở bài vừa phân tích giáo viên có thể gợi mở để học sinh tự viết 6 kiểu mở bài trực tiếp: 123 ; 132 ; 213 ; 231 ; 312 ; 321 như sau:
Ví dụ: Gợi ý một số cách viết mở bài trực tiếp.
+ Kiểu 123:
Trường em (1) là trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện Trường nằm sát trụ sở
ủy ban nhân dân xã (2) và đã được xây dựng cách nay khoảng ba mươi năm (3)
+Kiểu 132:
Trường em (1) là trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện Cách nay khoảng ba
mươi năm (3) trường được xây dựng ở một vị trí nằm gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2)
+ Kiểu 213:
Ở gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2) có một ngôi trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện Đó chính là ngôi trường của em (1), đã được xây dựng cách nay khoảng ba mươi
năm (3)
+ Kiểu 231:
Ở gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2) có một ngôi trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện Trường được xây dựng cách nay khoảng ba mươi năm (3) Đó chính là ngôi
trường của em (1).
Trang 5+ Kiểu 312:
Trước ngày giải phóng, cách nay khoảng ba mươi năm (3) có một trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện đã được xây dựng Đó chính là ngôi trường của em (1) nằm gần
trụ sở ủy ban nhân dân xã (2).
+ Kiểu 321:
Trước ngày giải phóng, cách nay khoảng ba mươi năm (3) có một trường tiểu học tiên tiến xuất sắc của huyện đã được xây dựng gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2) Đó chính là ngôi trường của em (1).
Lưu ý:
+ Với đề bài ở trên ( không giới hạn đối tượng miêu tả) thì học sinh có thể tự do chọn:
* Ở đâu: Ở ngay sát đường quốc lộ, ; Ở cạnh trường mẫu giáo ; ,,,,,,,
* Lúc nào: Vừa mới vừa khánh thành ; Lúc đất nước thống nhất
* Thời điểm miêu tả: Trước buổi học ; Trong giờ chơi ; Lúc tan trường ; …
Ví dụ:
a, Ngôi trường của chúng em được xây dựng trên một khu đất rộng cạnh trụ sở ủy ban nhân dân xã cách nay khoảng ba mươi năm
b, Ở trường em, cứ sau tiết hai mỗi buổi học là đến giờ ra chơi Một hồi trống vang lên, dõng dạc mà vui vẻ giục giã chúng em mau ra … nô đùa chạy nhảy
c, Chiều nào cũng vậy, đồng hồ vừa chỉ năm giờ kém mười lăm, một hồi trống dài vang lên báo hiệu giờ tan học ở trường em
IV Mở bài gián tiếp:
+ Đặc điểm: Không đi thẳng trực tiếp vào vấn đề mà gợi mở vào đề bằng cách đưa ra: một
âm thanh ; một câu nói ; một liên tưởng ; một so sánh ; một đoạn đối thoại ; một mẫu chuyện
; một lí do đưa đến bài viết ; …
+ Ưu điểm: Nếu viết khéo, mở bài sẽ rất sinh động, gợi cảm, hấp dẫn, gây hứng thú cho
người đọc
+ Hạn chế: Nếu viết không khéo, mở bài sẽ lan man, vòng vèo, làm phân tán sự chú ý của người đọc
Ví dụ:
Trang 6Đề: Em hãy tả ngôi trường của em.
Với đề bài như trên, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích đề để xác định được các yếu tố cần nêu ở mở bài thông qua các câu hỏi gợi mở, như sau:
- Đối tượng miêu tả là cảnh gì? Trường em (1)
- Ở đâu? ở gần trụ sở ủy ban nhân dân xã (2)
- Lúc nào? Cách nay khoảng ba mươi năm (3)
Lưu ý: Khi viết mở bài kiểu mở bài gián tiếp giáo viên lưu ý học sinh phần phân tích đề chỉ
cần nêu đối tượng miêu tả là Trường em (1) và ấn tượng chung của em khi nhìn cảnh vật đó
như thế nào, còn “Ở đâu: (2) ; Lúc nào: (3) có hay không cũng được
Ví dụ: Gợi ý một số cách viết mở bài gián tiếp.
+ Mở bài bằng một âm thanh:
“ Tùng … tùng … tùng ” Âm thanh rộn rã vang vang trong không trung vào buổi sáng tinh mơ như thúc giục các bạn học sinh mau bước … Đó là tiếng trống của trường em, một ngôi trường tiên tiến xuất sắc của huyện, được xây dựng gần trụ sở ủy ban nhân dân xã, cách nay khoảng ba mươi năm.
+ Mở bài bằng một câu nói:
“Tốt quá! … Tốt quá! … Tốt quá.!” Hàng loạt tiếng thốt lên của phụ huynh khen ngợi một nơi dạy học khang trang, nề nếp Đó chính là trường em, một ngôi trường tiên tiến xuất sắc của huyện, được xây dựng gần trụ sở ủy ban nhân dân xã, cách nay khoảng ba
mươi năm.
+ Mở bài bằng một so sánh:
Ở huyện em có nhiều trường tiểu học như: Nguyễn Công Sáu, Trần Tống, Đoàn
Nghiên nhưng nổi bật nhất vẫn là trường Tiểu học Nguyễn Ngọc Bình của em, một ngôi
trường tiên tiến xuất sắc của huyện, được xây dựng gần trụ sở ủy ban nhân dân xã, cách nay khoảng ba mươi năm.
+ Mở bài bằng lời đối thoại:
- Em thích học trường nào nhất trong huyện?
- Dạ thưa cô, em thích trường Tiểu học Nguyễn Ngọc Bình nhất ạ!
- Vì sao em thích trường này?
Trang 7- Vì đây là nơi em đã được thầy cô dạy dỗ suốt bốn năm trời.
- Vậy em thử tả cho cô xem ngôi trường của em nhé!
Để rèn kĩ năng viết mở bài cho HS, thông qua các tiết luyện Tiếng Việt buổi chiều, GV cho HS tiến hành làm các bài tập sau:
Em hãy cho biết các mở bài dưới đây là mở bài trực tiếp hay mở bài gián tiếp? Sau đó,
em hãy viết thêm mở bài khác bằng cách: Biến đổi mở bài trực tiếp thành mở bài gián tiếp
và ngược lại
A TẢ CẢNH VẬT
- MB gián tiếp
Mở bài Trực tiếp
Mở bài gián tiếp
Em hãy tả
ngôi nhà
em đang ở
“ Ôi! Mệt quá!
Nhưng không sao, cũng sắp tới nhà rồi!” Em tự nhủ thầm với mình như vậy và bước nhanh trên con đường 14 Ngôi nhà của em nằm ngay đầu đường
Thật là vui khi được
đi tham quan, du lịch nhiều ngày ở Đà Lạt, Nha Trang Tuy nhiên dù được nghỉ trong những căn phòng lịch sự, đầy đủ tiện nghi nhưng em vẫn cảm thấy không thoải mái như ở nhà, ngôi nhà thân yêu
ở thôn Phú Đông mà
Trang 8em đã sống bao nhiêu năm nay
Nằm khuất sau rặng tre là ngôi nhà em đang
ở Ngôi nhà đã được ba
má xây lên từ lâu lắm rồi
Em hãy tả
con đường
quen thuộc
từ nhà em
tới trường
“ Nói không sai chứ!
Nhắm mắt em cũng có thể đi được đến trường” Đó là vì em đã quen thuộc con đường
từ nhà đến trường trong suốt bốn năm qua
B TẢ CẢNH SINH HOẠT.
- MB gián tiếp
Mở bài Trực tiếp
Mở bài gián tiếp
Em hãy
tả quang
cảnh buổi
lễ chào cở
đầu tuần ở
trường em
Sáng thứ hai nào cũng vậy, em thường có thói quen dậy sớm để đi học vì trường em tổ chức buổi lễ chào cờ đầu tuần
Em hãy
tả cảnh nơi
em ở lúc
sắp mưa
to
“ Trời mưa! Trời mưa!” Có tiếng ai la lớn ngoài đường Em liền chạy ra sau vườn vừa rút quần áo vừa nhìn lên bầu trời
Em hãy tả
cảnh nơi
Mưa như xối xả, như tối tăm mặt mũi Con
Trang 9em mưa
vừa tạnh
đường trước nhà vắng tanh hầu như không một bóng người qua lại
Thế mà nhoáng một cái, chỉ còn lất phất vài hạt rồi tạnh hẳn Cảnh vật như bừng tỉnh sau cơn mưa
Em hãy
tả cảnh
nhộn nhịp
của sân
trường em
trong giờ
ra chơi
“ Tùng tùng
tùng .” Tiếng trống rộn rã vang lên báo hiệu giờ ra chơi Từ các phòng học, học sinh ùa
ra sân như đàn ong vở
tổ Sân trường đang yên ắng bỗng ồn ào, nhộn nhịp hẵn lên
Em hãy
tả cảnh
sum họp
đầm ấm
của gia
đình em
vào một
buổi tối
Cơn mưa dông ầm ầm
đổ xuống làm cho bầu không khí buổi tối càng trở nên rét mướt, lành lạnh Nhưng thật đầm
ấm biết bao! Khi gia đình em quây quần, sum họp trong một ngôi nhà ấm cúng sau khi ăn cơm xong
B Kết bài:
I Khái niệm:
Trang 10- Kết bài là phần cuối cùng, là phần sau hết đến với người đọc, gây cho người đọc cảm
giác, ấn tượng cuối cùng về bài viết, tạo ra âm hưởng chung cho toàn bài.
- Phần này có một vai trò và tầm quan trọng đặc biệt vì một kết bài gọn gàng, nhẹ nhàng,
đặc sắc sẽ lưa lại tình cảm tốt đẹp ở người đọc.
II Cấu tạo của kết bài.
Cấu tạo kết bài
Kết bài không mở rộng Kết bài mở rộng
- Kết bài thường được trình
bày dưới hình thức của một
đoạn văn.
- Dung lượng và độ dài của
kết bài phải cân xứng với mở bài và thân bài
- Nên viết gọn vàng, sâu
sắc, gợi cảm phục ở người
đọc
- Tránh viết lan man, dài dòng không ăn khớp với các phần trên
- Là phần cuối cùng của bài
văn kết thúc ý chính của
toàn bài
- Kiểu kết bài này thường
được gọi là “đóng ý”.
- Kết bài:
Suy nghĩ: hiểu …
Tình cảm: yêu – ghét – tự
hào …
Hành động: giữ gìn – bảo
quản – giúp đỡ - biếu tặng.
- Là phần cuối cùng của bài
văn vừa kết thúc ý chính của bài vừa mở ra một hướng mới gợi cho người đọc tiếp
tục cảm xúc, suy nghĩ sau
khi hết bài
- Kết bài:
a, Suy nghĩ Tình cảm Hành động (có thể dùng một hoặc hai hoặc cả ba yếu
tố trên)
b, Kết bài mở rộng bằng cách:
+ Nêu một câu hỏi
+ Nêu một ý mới lạ
+ Đưa ra một lời bình
+ Đưa ra một câu văn, câu thơ
+ ………
III Kết bài không mở rộng:
Trang 11Ví dụ:
Đề: Em hãy tả ngôi trường của em.
Với đề bài như trên, thông qua các câu hỏi gợi mở, giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích đề xác định được các yếu tố cần nêu ở kết bài như sau:
- Suy nghĩ: hiểu ý nghĩa và giá trị của ngôi trường (1) Tình cảm: yêu quý ngôi trường (2) Hành động: học tập tốt (3)
Lưu ý: Với các yếu tố (1) ; (2) ; (3) ở kết bài vừa phân tích giáo viên có thể gợi mở để học
sinh tự viết 6 kiểu kết bài không mở rộng theo các kiểu: 123 ; 132 ; 213 ; 231 ; 312 ; 321 như sau:
Ví dụ: Gợi ý một số cách viết kết bài không mở rộng.
+ Kiểu 123:
Ngồi nhìn ngắm ngôi trường, em càng hiểu thêm ý nghĩa và giá trị (1) to lớn của một
nơi đã đào tạo biết mầm non của đất nước trở thành những công dân tốt Càng hiểu bao
nhiêu, em càng yêu quý ngôi trường (2) của em bấy nhiêu và tự nhủ sẽ cố gắng học tập để
mang danh dự về cho ngôi trường thân yêu của em
+ Kiểu 132:
Ngồi nhìn ngắm ngôi trường, em càng hiểu thêm ý nghĩa và giá trị (1) to lớn của một
nơi đã đào tạo biết mầm non của đất nước trở thành những công dân tốt Càng hiểu bao
nhiêu, em càng phải cố gắng học tập (3) bấy nhiêu và em sẽ yêu quý ngôi trường (2) của
em như một người thân nhất trên đời
+ Kiểu 213:
Em rất yêu quý (2) ngôi trường của em vì em hiểu rõ ý nghĩa và giá trị (1) to lớn của
một nơi đã đào tạo biết mầm non của đất nước trở thành những công dân tốt của nó sẽ Càng
hiểu bao nhiêu em càng cố gắng học tập (3) để mang danh dự về cho ngôi trường thân yêu
của em
+ Kiểu 231:
Em rất yêu quý ngôi trường (2) của em Và em càng yêu quý bao nhiêu, em càng phải
cố gắng học tập (3) bấy nhiêu để để mang danh dự về cho nhà trường vì em chợt hiểu được