Ly luan chung va nha nuoc va phap luat

pháp lý c th khác... Tuy nhiên cách tủ ổ ch c toà án các nhà nứ ở ước khác nhau là khác nhau.

PH N D N NH P MÔN H C Ầ Ẫ Ậ Ọ

CH ƯƠ NG 1 KHOA H C LÝ LU N V NHÀ N Ọ Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T Ậ

VÀ MÔN H C LÝ LU N V NHÀ N Ọ Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T Ậ

I LÝ LU N V NHÀ N Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T LÀ M T KHOA H C XÃ Ậ Ộ Ọ

H I Ộ

1 Lý lu n v nhà n ậ ề ướ c và pháp lu t là m t khoa h c xã h i ậ ộ ọ ộ

Khoa h c xã h i nghiên c u nh ng m t khác nhau, các hi n tọ ộ ứ ữ ặ ệ ượng xã h i c aộ ủ

xã h i loài ngộ ười mà trong đó con người là trung tâm Khoa h c pháp lý - khoa h c vọ ọ ề nhà nước và pháp lu t - là m t b ph n c a khoa h c xã h i Khoa h c lý lu n v nhàậ ộ ộ ậ ủ ọ ộ ọ ậ ề

nước và pháp lu t là m t ngành khoa h c xã h i b i nó nghiên c u hai hi n tậ ộ ọ ộ ở ứ ệ ượng xã

lu t v n đ ng và phát tri n chung c a xã h i; l ch s nhà nậ ậ ộ ể ủ ộ ị ử ước và pháp lu t l i nghiênậ ạ

c u nhà nứ ước và pháp lu t trong t ng giai đo n l ch s c th đ tìm ra nh ng đ c thùậ ừ ạ ị ử ụ ể ể ữ ặtrong s phát tri n c a nhà nự ể ủ ước và pháp lu t trong t ng hoàn c nh c th ậ ừ ả ụ ể

Các khoa h c xã h i nghiên c u nh ng m t khác nhau c a xã h i loài ngọ ộ ứ ữ ặ ủ ộ ười vàtoàn b h th ng xã h i, đó là đi u ki n s ng c a con ngộ ệ ố ộ ề ệ ố ủ ười, nh ng quan h xã h i,ữ ệ ộ

nh ng ki u và hình th c nhà nữ ể ứ ước và pháp lu t, nh ng hi n tậ ữ ệ ượng thu c thộ ượng t ngầ

ki n trúc t tế ư ưởng nh tri t h c, tôn giáo, ngh thu t, văn hoá ư ế ọ ệ ậ

Khoa h c pháp lý là m t b ph n c a khoa h c xã h i Khoa h c pháp lýọ ộ ộ ậ ủ ọ ộ ọnghiên c u các phứ ương di n xã h i, các quan h xã h i khi các phệ ộ ệ ộ ương di n xã h i vàệ ộquan h đó đệ ược th hi n dể ệ ưới nh ng hình th c pháp lý nh t đ nh M c đích nghiênữ ứ ấ ị ụ

c u c a khoa h c pháp lý không ch mang tính nh n th c đ n thu n v các hi nứ ủ ọ ỉ ậ ứ ơ ầ ề ệ

tượng, các quá trình v nhà nề ước và v pháp lu t mà còn nh m gi i quy t nh ng v nề ậ ằ ả ế ữ ấ

đ c a th c ti n, c a quá trình t ch c và ho t đ ng c a nhà nề ủ ự ễ ủ ổ ứ ạ ộ ủ ước, s d ng công cử ụ ụ pháp lu t trong vi c đi u ch nh các quan h xã h i, trong vi c b o v các quy n và l iậ ệ ề ỉ ệ ộ ệ ả ệ ề ợ ích c a con ngủ ười, c ng c và duy trì tr t t xã h i.ủ ố ậ ự ộ

Trong s các hố ướng nghiên c u c a khoa h c pháp lý, có m t hứ ủ ọ ộ ướng nghiên

c u có m c khái quát chung nh t, cao nh t, có tác đ ng đ n vi c tri n khai nghiên c uứ ứ ấ ấ ộ ế ệ ể ứ trên các hướng tương đ i c th khác, đó là lý lu n chung v nhà nố ụ ể ậ ề ước và pháp lu t.ậ

Lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t là m t ngành khoa h c xã h i, cung c p choậ ộ ọ ộ ấchúng ta nh ng ki n th c chung v nhà nữ ế ứ ề ước và pháp lu t, v vai trò xã h i và sậ ề ộ ố

ph n l ch s c a nó Lý lu n v nhà nậ ị ử ủ ậ ề ước và pháp lu t đậ ược hình thành trên c s cácơ ở

h c thuy t khoa h c và s phát tri n c a xã h i Các h c thuy t khoa h c t o ra l pọ ế ọ ự ể ủ ộ ọ ế ọ ạ ậ

trường xu t phát và quan đi m ti p c n cho lý lu n v nhà nấ ể ế ậ ậ ề ước và pháp lu t Trên cậ ơ

s khoa h c c a các h c thuy t v s phát tri n xã h i, lý lu n v nhà nở ọ ủ ọ ế ề ự ể ộ ậ ề ước và pháp

lu t làm sáng t các v n đ : nguyên nhân c a s xu t hi n, phát tri n c a nhà nậ ỏ ấ ề ủ ự ấ ệ ể ủ ướ c

và pháp lu t; v trí, vai trò c a nhà nậ ị ủ ước và pháp lu t trong các hi n tậ ệ ượng xã h i; b nộ ả

ch t, hình th c, ch c năng c a nhà nấ ứ ứ ủ ước và pháp lu t ậ

Lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t v i t cách là m t ngành khoa h c đ c l pậ ớ ư ộ ọ ộ ậ trong h th ng các ngành khoa h c xã h i, vì th nó có nhi m v chính là t p trungệ ố ọ ộ ế ệ ụ ậnghiên c u các hi n tứ ệ ượng nhà nước và pháp lu t, bao g m: nh ng ph m trù, nguyênậ ồ ữ ạ

lý, k t lu n chung v hi n tế ậ ề ệ ượng nhà nước và pháp lu t nh m nh n th c, gi i thíchậ ằ ậ ứ ảnhà nước và pháp lu t nói chung, t o ti n đ và c s đ gi i quy t các v n đ c aậ ạ ề ề ơ ở ể ả ế ấ ề ủ khoa h c pháp lý c th và ho t đ ng th c ti n.ọ ụ ể ạ ộ ự ễ

Nh v y, ư ậ lý lu n v nhà n ậ ề ướ c và pháp lu t là m t ngành khoa h c xã h i bao ậ ộ ọ ộ

g m m t h th ng các ki n th c lý lu n v nhà n ồ ộ ệ ố ế ứ ậ ề ướ c và pháp lu t nói chung H ậ ệ

th ng các ki n th c đó bao g m các h c thuy t, ph m trù, nguyên t c, khái ni m, ố ế ứ ồ ọ ế ạ ắ ệ quan đi m khoa h c đ ể ọ ượ ắ c s p x p, phân b theo m t trình t lô gích nh t đ nh c u ế ố ộ ự ấ ị ấ thành khoa h c lý lu n chung v nhà n ọ ậ ề ướ c và pháp lu t ậ

2.V trí c a khoa h c lý lu n trong h th ng các khoa h c xã h i ị ủ ọ ậ ệ ố ọ ộ

V i t cách là m t ngành khoa h c xã h i, lý lu n v nhà nớ ư ộ ọ ộ ậ ề ước và pháp lu tậ không t n t i m t cách bi t l p v i các ngành khoa h c xã h i khác mà nó có m iồ ạ ộ ệ ậ ớ ọ ộ ố quan h m t thi t, qua l i, tác đ ng ch t ch v i các ngành khoa h c xã h i khác B iệ ậ ế ạ ộ ặ ẽ ớ ọ ộ ở

th , trong nghiên c u nhà nế ứ ước và pháp lu t, lý lu n v nhà nậ ậ ề ước và pháp lu t ph iậ ả

d a và t ng th nh ng ki n th c khoa h c, d a vào phự ổ ể ữ ế ứ ọ ự ương pháp khoa h c c a nhi uọ ủ ề khoa h c xã h i khác, nh t là m i liên h v i tri t h c, kinh t chính tr h c và chínhọ ộ ấ ố ệ ớ ế ọ ế ị ọ

tr h c.ị ọ

Tri t h c (ch nghĩa duy v t bi n ch ng và ch nghĩa duy v t l ch s ) v i tínhế ọ ủ ậ ệ ứ ủ ậ ị ử ớcách là th gi i quan c a khoa h c hi n đ i có vai trò đ c bi t to l n đ i v i lý lu nế ớ ủ ọ ệ ạ ặ ệ ớ ố ớ ậ

v nhà nề ước và pháp lu t Trong m i liên h v i tri t h c duy v t bi n ch ng, tri tậ ố ệ ớ ế ọ ậ ệ ứ ế

h c duy v t bi n ch ng đã trang b cho lý lu n v nhà nọ ậ ệ ứ ị ậ ề ước và pháp lu t phậ ương pháp

lu n trong quá trình nghiên c u Đ i v i tri t h c duy v t l ch s , lý lu n v nhà nậ ứ ố ớ ế ọ ậ ị ử ậ ề ướ c

và pháp lu t là s ti p t c tr c ti p các nguyên lý tri t h c chung c a ch nghĩa duyậ ự ế ụ ự ế ế ọ ủ ủ

v t l ch s v b n ch t c a nhà nậ ị ử ề ả ấ ủ ước và pháp lu t, s tác đ ng qua l i c a nhà nậ ự ộ ạ ủ ướ c

và pháp lu t v i c s kinh t và s bi n đ i c a chúng theo s phát tri n c a đ iậ ớ ơ ở ế ự ế ổ ủ ự ể ủ ờ

s ng xã h i Tuy nhiên, ch nghĩa duy v t l ch s v i t cách là m t b ph n c a tri tố ộ ủ ậ ị ử ớ ư ộ ộ ậ ủ ế

h c, là khoa h c v các quy lu t chung nh t c a s phát tri n c a t t c các hi nọ ọ ề ậ ấ ủ ự ể ủ ấ ả ệ

tượng xã h i, còn đ i tộ ố ượng c a lý lu n v nhà nủ ậ ề ước và pháp lu t ch là nh ng quyậ ỉ ữ

Chính tr h c nghiên c u các quy lu t và tính quy lu t trong s hình thành, phátị ọ ứ ậ ậ ựtri n c a chính tr , c a quy n l c chính tr , quy n l c nhà nể ủ ị ủ ề ự ị ề ự ước cùng nh ng c ch ,ữ ơ ế

phương th c, cách th c s d ng các quy lu t đó trong xã h i đứ ứ ử ụ ậ ộ ượ ổc t ch c thành nhàứ

nước Khách th nghiên c u c a chính tr h c là t t c nh ng gì mà khi gi i quy tể ứ ủ ị ọ ấ ả ữ ả ế chúng liên quan đ n l i ích giai c p, l i ích qu c gia Có th hi u chính tr là m i quanế ợ ấ ợ ố ể ể ị ố

h gi a các giai c p, các c ng đ ng, các qu c gia, các dân t c; là s tham gia c a nhânệ ữ ấ ộ ồ ố ộ ự ủdân vào gi i quy t các công vi c c a nhà nả ế ệ ủ ước và c a xã h i, là t ng h p nh ngủ ộ ổ ợ ữ

phương hướng, nh ng m c tiêu đữ ụ ược quy đ nh b i l i ích c b n c a giai c p, c aị ở ợ ơ ả ủ ấ ủ

đ ng phái; là th c ti n ho t đ ng chính tr c a các giai c p, các đ ng phái, nhà nả ự ễ ạ ộ ị ủ ấ ả ướ c

đ th c hi n để ự ệ ường l i đã đố ượ ực l a ch n nh m đ t đọ ằ ạ ược m c tiêu đã đ ra Kháchụ ề

th nghiên c u c a lý lu n v nhà nể ứ ủ ậ ề ước và pháp lu t ch là nhà nậ ỉ ước và pháp lu t v iậ ớ tính cách là m t b ph n c a đ i s ng chính tr Nghiên c u nhà nộ ộ ậ ủ ờ ố ị ứ ước và pháp lu t, lýậ

lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t c n s d ng nh ng khái ni m c a chính tr h c nh :ậ ầ ử ụ ữ ệ ủ ị ọ ư quy n l c chính tr , quy n l c nhà nề ự ị ề ự ước, quy n l c nhân dân, quan h chính tr , quanề ự ệ ị

h giai c p, đ ng phái.v.v ệ ấ ả

Không ch có m i quan h ch t ch , m t thi t v i các ngành khoa h c xã h iỉ ố ệ ặ ẽ ậ ế ớ ọ ộ nói trên, lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t còn có m i quan h m t thi t v i các ngànhậ ố ệ ậ ế ớkhoa h c pháp lý khác thu c h th ng khoa h c pháp lý.ọ ộ ệ ố ọ

H th ng khoa h c pháp lý là m t ch nh th t o nên m t lĩnh v c chuyên bi tệ ố ọ ộ ỉ ể ạ ộ ự ệ

c a nh n th c đó là lu t h c H th ng có th chia ra làm 3 nhóm theo nh ng tính ch tủ ậ ứ ậ ọ ệ ố ể ữ ấ riêng:

Th nh t ứ ấ , các khoa h c lý lu n - l ch s pháp lý g m: lý lu n v nhà nọ ậ ị ử ồ ậ ề ước vàpháp lu t, l ch s nhà nậ ị ử ước và pháp lu t, l ch s các h c thuy t chính tr - pháp lý.ậ ị ử ọ ế ị

Th hai ứ , các khoa h c pháp lý chuyên ngành g m: lu t hi n pháp, lu t hànhọ ồ ậ ế ậchính, lu t hình s , lu t dân s , lu t t t ng hình s , lu t t t ng dân s , lu t tàiậ ự ậ ự ậ ố ụ ự ậ ố ụ ự ậchính, lu t kinh t ậ ế

Th ba ứ , các khoa h c pháp lý ng d ng g m: đi u tra t i ph m, th ng kê tọ ứ ụ ồ ề ộ ạ ố ư pháp, tâm lý t pháp, t i ph m h c v.v ư ộ ạ ọ

Gi a lý lu n v nhà nữ ậ ề ước và pháp lu t và các ngành khoa h c pháp lý khác cóậ ọ

m i quan h bi n ch ng Trong m i quan h này, lý lu n v nhà nố ệ ệ ứ ố ệ ậ ề ước và pháp lu tậ đóng vai trò là khoa h c pháp lý c s Nh ng k t lu n c a c a nó t o nên c s đọ ơ ở ữ ế ậ ủ ủ ạ ơ ở ể các ngành khoa h c pháp lý khác nghiên c u đ i tọ ứ ố ượng c a mình, là phủ ương pháp lu nậ cho vi c nghiên c u c a các ngành khoa h c pháp lý Nh ng k t lu n, nguyên lý c aệ ứ ủ ọ ữ ế ậ ủ

lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t đậ ượ ức ng d ng trong vi c nghiên c u các v n đụ ệ ứ ấ ề riêng c a các ngành lu t.ủ ậ

nh t c a nhà n ấ ủ ướ c và pháp lu t, b n ch t, vai trò xã h i, nh ng quy lu t đ c thù c a ậ ả ấ ộ ữ ậ ặ ủ

s xu t hi n, bi n đ i, nh ng hình th c t n t i và phát tri n c b n c a chúng ự ấ ệ ế ổ ữ ứ ồ ạ ể ơ ả ủ

Lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t có v trí đ c bi t trong khoa h c pháp lý B iậ ị ặ ệ ọ ở

vì nó xác đ nh đ c tính c a đ i tị ặ ủ ố ượng nghiên c u và phứ ương pháp nghiên c u c a cácứ ủmôn khoa h c chính tr - pháp lý khác Các nguyên t c, ph m trù c b n c a lý lu n vọ ị ắ ạ ơ ả ủ ậ ề nhà nước và pháp lu t là c s đ các ngành khoa h c pháp lý khác xây d ng và làmậ ơ ở ể ọ ựphong phú thêm tri th c khoa h c c a ngành Do v y, lý lu n v nhà nứ ọ ủ ậ ậ ề ước và pháp

lu t là khoa h c có vai trò là phậ ọ ương pháp lu n đ i v i các ngành khoa h c pháp lýậ ố ớ ọkhác

II Đ I T Ố ƯỢ NG NGHIÊN C U C A LÝ LU N V NHÀ N Ứ Ủ Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T Ậ

Là m t ngành khoa h c xã h i, lý lu n v nhà nộ ọ ộ ậ ề ước và pháp lu t có đ i tậ ố ượ ngnghiên c u riêng c a mình Vi c nghiên c u làm sáng rõ đ i tứ ủ ệ ứ ố ượng nghiên c u c aứ ủ khoa h c lý lu n v nhà nọ ậ ề ước và pháp lu t có ý nghĩa quan tr ng v nguyên t c, b i vìậ ọ ề ắ ở

đ i tố ượng nghiên c u không ch nêu rõ nh ng n i dung c b n c a khoa h c đó màứ ỉ ữ ộ ơ ả ủ ọcòn xác đ nh c khuynh hị ả ướng nghiên c u và nhi m v c a nó, đ a ra c s cho sứ ệ ụ ủ ư ơ ở ự phân đ nh s khác bi t gi a khoa h c này v i khoa h c khác.ị ự ệ ữ ọ ớ ọ

Nhà nước và pháp lu t là nh ng b ph n thu c ki n trúc thậ ữ ộ ậ ộ ế ượng t ng, có m iầ ố quan h m t thi t v i nh ng hi n tệ ậ ế ớ ữ ệ ượng, b ph n khác trong thộ ậ ượng t ng ki n trúcầ ếcũng nh c s h t ng, vì th nó đư ơ ở ạ ầ ế ược nhi u ngành khoa h c khác nhau nghiên c u.ề ọ ứ

Lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t v i t cách là m t ngành khoa h c pháp lý nh tậ ớ ư ộ ọ ấ nghiên c u đ ng th i c hai hi n tứ ồ ờ ả ệ ượng nhà nước và pháp lu t.ậ

Nhà nước và pháp lu t là hai hi n tậ ệ ượng xã h i có quan h m t thi t, g n bóộ ệ ậ ế ắ

l n nhau, t n t i không th thi u nhau Trong s xu t hi n và phát tri n, gi a nhàẫ ồ ạ ể ế ự ấ ệ ể ữ

nước và pháp lu t có m i quan h h u c , chúng t o thành h t nhân chính tr - pháp lýậ ố ệ ữ ơ ạ ạ ị

c a thủ ượng t ng ki n trúc c a xã h i, nhà nầ ế ủ ộ ướ ồ ạc t n t i không th thi u pháp lu t, b iể ế ậ ở

vì theo nghĩa chung nh t, nhà nấ ước là m t t ch c có h th ng c c u nhân s trênộ ổ ứ ệ ố ơ ấ ự

m t tr t t pháp lý độ ậ ự ược hình thành t nh ng quy đ nh c a pháp lu t Và ngừ ữ ị ủ ậ ượ ạ c l i,pháp lu t là s n ph m c a quy n l c nhà nậ ả ẩ ủ ề ự ước, th hi n ý chí h p quy lu t và đi uể ệ ợ ậ ề

ki n khách quan mà nhà nệ ước nh n th c đậ ứ ược, nh ng chính nhà nư ướ ạc l i ph thu cụ ộ vào pháp lu t xu t phát t nguyên t c xã h i h p pháp.ậ ấ ừ ắ ộ ợ

Lý lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t nghiên c u nhà nậ ứ ước và pháp lu t m t cáchậ ộtoàn di n Đ i tệ ố ượng nghiên c u c a nó là nh ng v n đ chung, khái quát và c b nứ ủ ữ ấ ề ơ ả

nh t, nh :ấ ư

- Các khái ni m, ph m trù v ngu n g c, b n ch t, ch c năng, hình th c, vaiệ ạ ề ồ ố ả ấ ứ ứtrò, giá tr xã h i c a nhà nị ộ ủ ước và pháp lu t.ậ

- H th ng các tri th c chung v nhà nệ ố ứ ề ước và pháp lu t trong l ch s : nhà nậ ị ử ướ c

và pháp lu t chi m h u nô l , nhà nậ ế ữ ệ ước và pháp lu t phong ki n, nhà nậ ế ước và pháp

lu t t s n.ậ ư ả

- H th ng các tri th c chung c a ki u nhà nệ ố ứ ủ ể ước và pháp lu t xã h i ch nghĩa.ậ ộ ủ

T th c ti n nhà nừ ự ễ ước và pháp lu t c a các nhà nậ ủ ước xã h i ch nghĩa, đ c bi t làộ ủ ặ ệ

th c ti n c a nhà nự ễ ủ ước và pháp lu t xã h i ch nghĩa Vi t Nam đ hình thành nh ngậ ộ ủ ệ ể ữ khái ni m, nh ng ph m trù th hi n các m t khác nhau c a nhà nệ ữ ạ ể ệ ặ ủ ước và pháp lu t xãậ

h i ch nghĩa.ộ ủ

H th ng các tri th c nói trên là các tri th c chung, gi vai trò ch đ o, làm n nệ ố ứ ứ ữ ủ ạ ề

t ng cho vi c nghiên c u các khoa h c pháp lý chuyên ngành và khoa h c pháp lý ngả ệ ứ ọ ọ ứ

d ng Nó cũng là h th ng tri th c lý lu n c n thi t cho ho t đ ng qu n lý nhà nụ ệ ố ứ ậ ầ ế ạ ộ ả ước

Tóm l i, đ i t ạ ố ượ ng nghiên c u c a khoa h c lý lu n v nhà n ứ ủ ọ ậ ề ướ c và pháp lu t ậ

là nh ng quy lu t đ c thù c a s ra đ i, hình thành, phát tri n, nh ng đ c tính chung ữ ậ ặ ủ ự ờ ể ữ ặ

và nh ng bi u hi n quan tr ng nh t c a nhà n ữ ể ệ ọ ấ ủ ướ c và pháp lu t ậ

III PH ƯƠ NG PHÁP LU N VÀ PH Ậ ƯƠ NG PHÁP NGHIÊN C U C A Ứ Ủ KHOA H C LÝ LU N V NHÀ N Ọ Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T Ậ

Đ có quan ni m đ y đ v phể ệ ầ ủ ề ương pháp lu n c a khoa h c lý lu n v nhàậ ủ ọ ậ ề

nước và pháp lu t, trậ ước h t c n làm rõ khái ni m phế ầ ệ ương pháp.Theo đ nh nghĩaị

được đ a ra trong T đi n ti ng Vi t c a Vi n ngôn ng h c- Vi n Khoa h c xã h iư ừ ể ế ệ ủ ệ ữ ọ ệ ọ ộ

Vi t Nam thì ệ :”ph ươ ng pháp là cách th c nh n th c, nghiên c u hi n t ứ ậ ứ ứ ệ ượ ng c a t ủ ự

nhiên, đ i s ng xã h i ờ ố ộ ”, qua đó, dưới d ng chung nh t phạ ấ ương pháp được hi u làể

phương th c giúp tìm hi u s v t, hi n tứ ể ự ậ ệ ượng và quá trình

Phương pháp lu n c a lý lu n v nhà nậ ủ ậ ề ước và pháp lu t là phậ ương th c (l pứ ậ

trường xu t phát và quan đi m ti p c n) nghiên c u các hi n tấ ể ế ậ ứ ệ ượng nhà nước và pháp

lu t ậ

Ch nghĩa duy v t bi n ch ng và ch nghĩa duy v t l ch s cung c p cho lýủ ậ ệ ứ ủ ậ ị ử ấ

lu n v nhà nậ ề ước và pháp lu t phậ ương pháp lu n Nói m t cách chính xác, các quyậ ộ

lu t, nguyên t c, ph m trù, khái ni m c a tri t h c duy v t bi n ch ng và tri t h cậ ắ ạ ệ ủ ế ọ ậ ệ ứ ế ọ duy v t l ch s đã cung c p kh năng nh n th c đậ ị ử ấ ả ậ ứ ược m t cách chung nh t, khái quátộ ấ

nh t và đ y đ nh t hiên tấ ầ ủ ấ ượng nhà nước và pháp lu t, vì th nó tr thành phậ ế ở ươ ngpháp lu n c a lý lu n chung v nhà nậ ủ ậ ề ước và pháp lu t.ậ

Phương pháp lu n Mác - Lênin đòi h i khi nghiên c u nhà nậ ỏ ứ ước và pháp lu tậ

ph i xu t phát t hai quan đi m sau:ả ấ ừ ể

- Quan đi m duy v t ể ậ : nhà nước và pháp lu t ph i đậ ả ược nghiên c u trong m iứ ố liên h v i đ i s ng v t ch t c a xã h i, coi đó là ngu n g c sâu xa c a s xu t hi n,ệ ớ ờ ố ậ ấ ủ ộ ồ ố ủ ự ấ ệ

t n t i và phát tri n c a nhà nồ ạ ể ủ ước và pháp lu t.ậ

- Quan đi m bi n ch ng ể ệ ứ : nghiên c u nhà nứ ước và pháp lu t ph i đ t trong sậ ả ặ ự

v n đ ng, phát tri n, bi n đ i, trong nh ng m i liên h bi n ch ng và nh ng mâuậ ộ ể ế ổ ữ ố ệ ệ ứ ữthu n v n có c a nó.ẫ ố ủ

Nh ng yêu c u c b n c a phữ ầ ơ ả ủ ương pháp lu n Mác - xít đòi h i:ậ ỏ

-Th nh t, ứ ấ nghiên c u nhà nứ ước và pháp lu t ph i trong s phát tri n l ch sậ ả ở ự ể ị ử

c th Nhà nụ ể ước là t ch c quy n l c chính tr c a m t qu c gia trong m t giai đo nổ ứ ề ự ị ủ ộ ố ộ ạ

l ch s c th Pháp lu t là h th ng quy t c x s có tính b t bu c chung do nhàị ử ụ ể ậ ệ ố ắ ử ự ắ ộ

nước ban hành ho c th a nh n trong t ng giai đo n l ch s c th Vì th , vi c nghiênặ ừ ậ ừ ạ ị ử ụ ể ế ệ

c u chúng ph i g n v i các đi u ki n l ch s c th , t c là ph i cân nh c t t cứ ả ắ ớ ề ệ ị ử ụ ể ứ ả ắ ấ ả

nh ng đ c đi m và đi u ki n đ c thù c a s t n t i, phát tri n c a th c ti n l ch sữ ặ ể ề ệ ặ ủ ự ồ ạ ể ủ ự ễ ị ử

c th trong giai đo n phát tri n c a nhà nụ ể ạ ể ủ ước, c a các quan h xã h i, ch ng giáoủ ệ ộ ố

đi u, r p khuôn, máy móc.ề ậ

-Th hai, ứ nghiên c u nhà nứ ước và pháp lu t ph i trong m i liên h bi n ch ngậ ả ố ệ ệ ứ

v i các y u t quy đ nh chúng Nhà nớ ế ố ị ước và pháp lu t là nh ng y u t thu c ki n trúcậ ữ ế ố ộ ế

thượng t ng c a xã h i, b i th nó ph i đầ ủ ộ ở ế ả ược xem xét trong m i quan h v i c số ệ ớ ơ ở kinh t - y u t quy đ nh nó Trong đi u ki n n n kinh t th trế ế ố ị ề ệ ề ế ị ường nh hi n nay,ư ệcàng c n ph i chú ý t i m i quan h không tách r i gi a nhà nầ ả ớ ố ệ ờ ữ ước và pháp lu t v iậ ớ các quan h kinh t , quan h s h u M t khác, v n đ quan h gi a các giai c p, cácệ ế ệ ở ữ ặ ấ ề ệ ữ ấgiai t ng và các nhóm xã h i cũng là nh ng nhân t tác đ ng m nh m t i nhà nầ ộ ữ ố ộ ạ ẽ ớ ước vàpháp lu t Bên c nh đó, các y u t truy n th ng dân t c, tình hình qu c t , hoàn c nhậ ạ ế ố ề ố ộ ố ế ả

t nhiên cũng có nh ng tác đ ng nh t đ nh t i s t n t i và phát tri n c a nhà nự ữ ộ ấ ị ớ ự ồ ạ ể ủ ước vàpháp lu t Do đó, khi nghiên c u nhà nậ ứ ước và pháp lu t chúng ta c n chú ý t i t t cậ ầ ớ ấ ả các y u t đó.ế ố

Th ba, ứ nghiên c u nhà nứ ước và pháp lu t ph i trong tr ng thái “đ ng”, t c làậ ả ạ ộ ứ

ph i đ t nhà nả ặ ước và pháp lu t trong tr ng thái v n đ ng và phát tri n c a môi trậ ạ ậ ộ ể ủ ườ ng

xã h i mà nó t n t i Th c t đ i s ng xã h i và th c t đ i s ng pháp lý đóng vai tròộ ồ ạ ự ế ờ ố ộ ự ế ờ ốquan tr ng trong vi c nghiên c u nhà nọ ệ ứ ước và pháp lu t Ph i t th c ti n th c hi nậ ả ừ ự ễ ự ệ quy n l c nhà nề ự ước, ho t đ ng sáng t o pháp lu t, b o v và áp d ng pháp lu t c aạ ộ ạ ậ ả ệ ụ ậ ủ

c quan nhà nơ ước đ hình thành, b sung và phát tri n h th ng các khái ni m, ph mể ổ ể ệ ố ệ ạ

trù lý lu n chung, ch đ o ho t đ ng th c ti n Tính đúng đ n c a các lý thuy t khoaậ ỉ ạ ạ ộ ự ễ ắ ủ ế

h c v nhà nọ ề ước và pháp lu t ph i đậ ả ược ki m nghi m trong đ i s ng th c t ể ệ ờ ố ự ế

Trên c s phơ ở ương pháp lu n đã nêu trên, khoa h c lý lu n chung v nhàậ ở ọ ậ ề

nước và pháp lu t s d ng h th ng các phậ ử ụ ệ ố ương pháp nghiên c u g m: tr u tứ ồ ừ ượ ngkhoa h c, phân tích và t ng h p, quy n p và di n d ch, xã h i h c c th , phân tíchọ ổ ợ ạ ễ ị ộ ọ ụ ểquy ph m, so sánh pháp lu t v.v ạ ậ

- Ph ươ ng pháp tr u t ừ ượ ng khoa h c ọ có vai trò r t quan tr ng trong nghiên c uấ ọ ứ nhà nước và pháp lu t Tr u tậ ừ ượng khoa h c là phọ ương pháp t duy trên c s tách cáiư ơ ởchung kh i các riêng, t m th i g t b cái riêng, gi l y cái chung B ng cách tr uỏ ạ ờ ạ ỏ ữ ấ ằ ừ

tượng hoá, g t b nh ng cái ng u nhiên, thoáng qua, không n đ nh đ đi vào cáiạ ỏ ữ ẫ ổ ị ểchung, cái t t y u, n đ nh, b n ch t, t c là quy lu t c a khách th Lý lu n chung vấ ế ổ ị ả ấ ứ ậ ủ ể ậ ề nhà nước và pháp lu t là m t khoa h c lý lu n, nên đ t o nên m t h th ng ki nậ ộ ọ ậ ể ạ ộ ệ ố ế

th c có tính khái quát, t t y u ph i s d ng phứ ấ ế ả ử ụ ương pháp tr u từ ượng khoa h c.ọ

- Ph ươ ng pháp phân tích và t ng h p ổ ợ đượ ử ục s d ng r ng rãi trong nghiên c uộ ứ nhà nước và pháp lu t Phân tích là phậ ương pháp phân chia cái toàn th hay hi n tể ệ ượ ng

ph c t p ra thành nh ng b ph n ho c nh ng m t, nh ng y u t c u thành đ n gi nứ ạ ữ ộ ậ ặ ữ ặ ữ ế ố ấ ơ ả

h n Nh phơ ờ ương pháp phân tích mà nh n th c m t cách sâu s c t ng góc c nh c aậ ứ ộ ắ ừ ạ ủ

hi n tệ ượng nhà nước và pháp lu t T ng h p là phậ ổ ợ ương pháp liên k t, th ng nh t l iế ố ấ ạ các b ph n, các y u t , các m t đã độ ậ ế ố ặ ược phân tích, v ch ra m i liên h c a chúngạ ố ệ ủ

nh m nh n th c s v t hi n tằ ậ ứ ự ậ ệ ượng trong tính t ng th ổ ể

- Ph ươ ng pháp quy n p ạ là đi t nh n th c nh ng s v t riêng l , t nh ng kinhừ ậ ứ ữ ự ậ ẻ ừ ữnghi m đ n nh ng nguyên lý chung, t c là phệ ế ữ ứ ương pháp đi t cái riêng đ n cái chung;ừ ế

di n d ch là phễ ị ương pháp đi t nh ng tri th c chung đ n tri th c v cái riêng.ừ ữ ứ ế ứ ề

- Ph ươ ng pháp phân tích thu n tuý quy ph m ầ ạ : nghiên c u các hi n tứ ệ ượng pháp

lý, phân lo i, x lý làm sáng t c u trúc pháp lý c a chúng, làm rõ m i quan h lô gíchạ ử ỏ ấ ủ ố ệ

c a các quy ph m pháp lu t, qua đó kh c ph c các mâu thu n.ủ ạ ậ ắ ụ ẫ

- Ph ươ ng pháp so sánh pháp lu t ậ : trên c s c a phơ ở ủ ương pháp này, các hi nệ

tượng pháp lý, s ki n pháp lý đự ệ ược nghiên c u trong m i quan h so sánh v i nhau.ứ ố ệ ớ

Vi c so sánh có th đệ ể ược ti n hành các m c đ khác nhau, t vi c so sánh h th ngế ở ứ ộ ừ ệ ệ ố pháp lu t v i h th ng pháp lu t, ngành lu t v i ngành lu t trên c s đó rút raậ ớ ệ ố ậ ậ ớ ậ ơ ở

nh ng nét gi ng nhau, khác nhau, đ c thù c a các hi n tữ ố ặ ủ ệ ượng được nghiên c u.ứ

Tóm l i, khi nghiên c u nhà nạ ứ ước và pháp lu t, lý lu n v nhà nậ ậ ề ước và pháp

lu t ph i d a trên c s c a phậ ả ự ơ ở ủ ương pháp lu n Mác - Lênin và c n s d ng t ng thậ ầ ử ụ ổ ể các phương pháp nghiên c u.ứ

IV MÔN H C LÝ LU N V NHÀ N Ọ Ậ Ề ƯỚ C VÀ PHÁP LU T Ậ

Trước h t c n phân bi t lý lu n v nhà nế ầ ệ ậ ề ước và pháp lu t v i t cách là m tậ ớ ư ộ ngành khoa h c và lý lu n v nhà nọ ậ ề ước và pháp lu t v i t cách là m t môn h c Kháiậ ớ ư ộ ọ

ni m “môn h c” h p h n khái ni m “khoa h c” Môn h c lý lu n v nhà nệ ọ ẹ ơ ệ ọ ọ ậ ề ước vàpháp lu t không bao g m t t c ki n th c lý lu n v nhà nậ ồ ấ ả ế ứ ậ ề ước và pháp lu t, mà chậ ỉ bao g m h th ng ki n th c c a lý lu n v nhà nồ ệ ố ế ứ ủ ậ ề ước và pháp lu t này đậ ượ ắc s p x pế theo m t chộ ương trình c th phù h p v i m t đ i tụ ể ợ ớ ộ ố ượng h c viên, cán b nghiên c uọ ộ ứ

pháp lý c th khác Do v y, c n ph i n m ch c nh ng ki n th c c a lý lu n trụ ể ậ ầ ả ắ ắ ữ ế ứ ủ ậ ướ ckhi nghiên c u các v n đ khác c a khoa h c pháp lý Môn h c lý lu n v nhà nứ ấ ề ủ ọ ọ ậ ề ướ c

và pháp lu t đóng vai trò quan tr ng là khâu khai thông, đ nh hậ ọ ị ướng cho vi c nh n th cệ ậ ứ các môn h c pháp lý chuyên ngành.ọ

PH N 1 Ầ

LÝ LU N V NHÀ N Ậ Ề ƯỚ C

CH ƯƠ NG II NGU N G C VÀ B N CH T C A NHÀ N Ồ Ố Ả Ấ Ủ ƯỚ C

I M T S QUAN ĐI M PHI MÁC XÍT V NGU N G C VÀ B N Ộ Ố Ể Ề Ồ Ố Ả

CH T NHÀ N Ấ ƯỚ C

Nhà nước là m t hi n tộ ệ ượng xã h i ph c t p, liên quan ch t ch t i l i ích c aộ ứ ạ ặ ẽ ớ ợ ủ giai c p, t ng l p và dân t c Đ nh n th c đúng đ n hi n tấ ầ ợ ộ ể ậ ứ ắ ệ ượng nhà nước c n ph iầ ả làm sáng t hàng lo t v n đ liên quan nh : ngu n g c xu t hi n nhà nỏ ạ ấ ề ư ồ ố ấ ệ ước, b n ch tả ấ

c a nhà nủ ước v.v

Trong l ch s chính tr - pháp lý, ngay t th i kỳ c đ i, trung đ i và c n đ i đãị ử ị ừ ờ ổ ạ ạ ậ ạ

có nhi u nhà t tề ư ưởng đ c p t i v n đ ngu n g c c a nhà nề ậ ớ ấ ề ồ ố ủ ước Xu t phát t cácấ ừgóc đ khác nhau, các nhà t tộ ư ưởng trong l ch s đã có nh ng lý gi i khác nhau v v nị ử ữ ả ề ấ

đ ngu n g c c a nhà nề ồ ố ủ ước

Nh ng nhà t t ữ ư ưở ng theo thuy t th n h c ế ầ ọ (đ i di n th i trung c Ph Ácvin, th iạ ệ ờ ổ ờ

kỳ t s n có: Masiten, Koct ) cho r ng: Thư ả ằ ượng đ là ngế ườ ắi s p đ t m i tr t t trongặ ọ ậ ự

xã h i, nhà nộ ước là do thượng đ sáng t o ra đ b o v tr t t chung xã h i Nhàế ạ ể ả ệ ậ ự ộ

nước là do đ ng t i cao sinh ra, là s th hi n ý chí c a chúa tr i Do v y, quy n l cấ ố ự ể ệ ủ ờ ậ ề ự

c a nhà nủ ước là hi n thân quy n l c c a chúa, vì th nó vĩnh c u.ệ ề ự ủ ế ử

Nh ng ng ữ ườ i theo thuy t gia tr ế ưở (Arixtôt, philmer, Mikhail p, ng ố Merđoóc.v.v ) cho r ng nhà nằ ước ra đ i là k t qu c a s phát tri n gia đình, là hìnhờ ế ả ủ ự ể

th c t ch c t nhiên c a cu c s ng con ngứ ổ ứ ự ủ ộ ố ười, vì v y, cũng nh gia đình, nhà nậ ư ướ c

t n t i trong m i xã h i, quy n l c nhà nồ ạ ọ ộ ề ự ước, v th c ch t cũng gi ng nh quy n l cề ự ấ ố ư ề ự

c a ngủ ườ ứi đ ng đ u trong gia đình, nó ch là s ti p t c c a quy n l c c a ngầ ỉ ự ế ụ ủ ề ự ủ ười gia

trưởng trong gia đình

Vào th k XVI, XVII, XVIII, cùng v i trào l u cách m ng t s n, trong l ch sế ỷ ớ ư ạ ư ả ị ử

t tư ưởng chính tr pháp lý đã xu t hi n nhi u quan đi m m i v nhà nị ấ ệ ề ể ớ ề ước nói chung

và v ngu n g c c a nó ề ồ ố ủ Thuy t kh ế ế ướ c xã h i ộ được hình thành trong đi u ki n nhề ệ ư

v y Thuy t kh ậ ế ế ước xã h i (đ i di n tiêu bi u có: Grooxi, Xpirôza, g p, Lôre, Rútộ ạ ệ ể ố

xô v.v ) cho r ng nhà nằ ước ra đ i là k t qu c a m t b n h p đ ng (kh ờ ế ả ủ ộ ả ợ ồ ế ước) đượ c

ký k t gi a các thành viên s ng trong tr ng thái t nhiên không có nhà nế ữ ố ạ ự ước V b nề ả

ch t, nhà nấ ước ph n ánh l i ích c a các thành viên s ng trong xã h i, l i ích c a m iả ợ ủ ố ộ ợ ủ ỗ thành viên đ u đề ược nhà nước ghi nh n và b o v ậ ả ệ

V i s ra đ i c a thuy t kh ớ ự ờ ủ ế ế ước xã h i đánh d u m t bộ ấ ộ ước ti n trong nh nế ậ

th c c a con ngứ ủ ườ ềi v ngu n g c nhà nồ ố ước, đó là m t cú đánh m nh vào thành trì xãộ ạ

h i phong ki n, ch ng l i s chuyên quy n, đ c đoán c a ch đ phong ki n Theoộ ế ố ạ ự ề ộ ủ ế ộ ế

h c thuy t, ch quy n trong nhà nọ ế ủ ề ước thu c v nhân dân, và trong trộ ề ường h p nhàợ

nước không làm tròn vai trò c a mình, các quy n t nhiên b vi ph m thì kh ủ ề ự ị ạ ế ướ ẽ ị c s b

m t hi u l c, nhân dân có quy n l t đ nhà nấ ệ ự ề ậ ổ ước và ký k t kh ế ế ước m i V m t l chớ ề ặ ị

s , thuy t kh ử ế ế ước xã h i v ngu n g c nhà nộ ề ồ ố ước có tính cách m ng và giá tr l ch sạ ị ị ử

to l n, nó ch a đ ng nh ng y u t ti n b xã h i, coi nhà nớ ứ ự ữ ế ố ế ộ ộ ước và quy n l c nhàề ự

nước là s n ph m c a s v n đ ng xã h i loài ngả ẩ ủ ự ậ ộ ộ ười Tuy nhiên, thuy t kh ế ế ước xã

h i v n có nh ng h n ch nh t đ nh, v căn b n các nhà t tộ ẫ ữ ạ ế ấ ị ề ả ư ưởng v n đ ng trên l pẫ ứ ậ

trường quan đi m c a ch nghĩa duy tâm đ gi i thích s xu t hi n c a nhà nể ủ ủ ể ả ự ấ ệ ủ ướ c,

b n ch t c a nhà nả ấ ủ ước và s thay th nhà nự ế ước Nó ch a lý gi i đư ả ược ngu n g c v tồ ố ậ

ch t và b n ch t giai c p c a nhà nấ ả ấ ấ ủ ước

Ngày nay, trước nh ng căn c khoa h c và s th t l ch s , ngày càng có nhi uữ ứ ọ ự ậ ị ử ề nhà t tư ưởng t s n th a nh n nhà nư ả ừ ậ ước là s n ph m c a đ u trang giai c p, là tả ẩ ủ ấ ấ ổ

ch c quy n l c c a xã h i có giai c p, nh ng m t khác h v n không ch u th a nh nứ ề ự ủ ộ ấ ư ặ ọ ẫ ị ừ ậ

b n ch t giai c p c a nhà nả ấ ấ ủ ước mà coi nhà nước v n là công c đ ng ngoài b n ch tẫ ụ ứ ả ấ giai c p, không mang tính giai c p, là c quan tr ng tài đ đi u hoà mâu thu n giaiấ ấ ơ ọ ể ề ẫ

c p Vì th , trong l ch s t tấ ế ị ử ư ưởng chính tr - pháp lý hi n m t s h c thuy t khác c aị ệ ộ ố ọ ế ủ các nhà t tư ưởng t s n v ngu n g c nhà nư ả ề ồ ố ước nh : thuy t b o l c, thuy t tâm lý xãư ế ạ ự ế

h i ộ Thuy t b o l c cho r ng ế ạ ự ằ : nhà nước xu t hi n tr c ti p t vi c s d ng b o l cấ ệ ự ế ừ ệ ử ụ ạ ự

c a th t này v i th t c khác, th t c chi n th ng đã l p ra b máy đ c bi t (nhàủ ị ộ ớ ị ộ ị ộ ế ắ ậ ộ ặ ệ

nước) đ nô d ch th t c chi n b i (đ i di n cho nh ng nhà t tể ị ị ộ ế ạ ạ ệ ữ ư ưởng theo h c thuy tọ ế

này là Gumplôvích, E Đuyrinh, Kauxky) Thuy t tâm lý l i cho r ng ế ạ ằ : nhà nước xu tấ

hi n do nhu c u v tâm lý c a con ngệ ầ ề ủ ười nguyên thu luôn mu n ph thu c vào cácỷ ố ụ ộ

th lĩnh, giáo s Vì v y, nhà nủ ỹ ậ ước là t ch c c a nh ng siêu nhân có s m ng lãnhổ ứ ủ ữ ự ạ

đ o xã h i (đ i di n cho nh ng nhà t tạ ộ ạ ệ ữ ư ưởng theo h c thuy t này là L.Pet razitki,ọ ế ơ

Ph ređ ).ơ ơ

Nhìn chung, t t c các quan đi m trên ho c do h n ch v m t l ch s , ho c doấ ả ể ặ ạ ế ề ặ ị ử ặ

nh n th c còn th p kém, ho c do b chi ph i b i l i ích c a giai c p đã gi i thích saiậ ứ ấ ặ ị ố ở ợ ủ ấ ả

l ch nguyên nhân d n đ n s xu t hi n c a nhà nệ ẫ ế ự ấ ệ ủ ước Các h c thuy t đ u g p nhau ọ ế ề ặ ở

đi m chung là xem xét nhà nể ước trong s cô l p v i nh ng đi u ki n chi ph i nó, đ cự ậ ớ ữ ề ệ ố ặ

bi t là không g n nó v i đi u ki n v t ch t đã s n sinh ra nó Chính vì v y, h đ uệ ắ ớ ề ệ ậ ấ ả ậ ọ ề cho r ng nhà nằ ước là vĩnh h ng, là c a t t c m i ngằ ủ ấ ả ọ ười, không mang b n ch t giaiả ấ

c p, là công c đ duy trì tr t t xã h i trong tình tr ng n đ nh, pháp tri n và ph nấ ụ ể ậ ự ộ ạ ổ ị ể ồ vinh

II NGU N G C NHÀ N Ồ Ố ƯỚ C

Các nhà kinh đi n c a Ch nghĩa Mác - Lênin đã k th a có ch n l c nh ng h tể ủ ủ ế ừ ọ ọ ữ ạ nhân h p lý c a các nhà t tợ ủ ư ưởng trước đó, l n đ u tiên đã gi i thích đúng đ n ngu nầ ầ ả ắ ồ

g c xu t hi n nhà nố ấ ệ ước D a trên quan đi m duy v t bi n ch ng và duy v t l ch s đãự ể ậ ệ ứ ậ ị ử

ch ng minh nhà nứ ước không ph i là hi n tả ệ ượng vĩnh c u, b t bi n Nhà nử ấ ế ước là ph mạ trù l ch s , có quá trình phát sinh, phát tri n, tiêu vong Nhà nị ử ể ước ch xu t hi n khi xãỉ ấ ệ

h i loài ngộ ười phát tri n đ n m t giai đo n nh t đ nh và s tiêu vong khi nh ng đi uể ế ộ ạ ấ ị ẽ ữ ề

ki n khách quan cho s t n t i c a nó m t đi ệ ự ồ ạ ủ ấ

1 Ch đ c ng s n nguyên thu , t ch c th t c - b l c và quy n l c xã ế ộ ộ ả ỷ ổ ứ ị ộ ộ ạ ề ự

h i ộ

Theo quan đi m c a ch nghĩa Mác - Lênin, ch đ c ng s n nguyên thu làể ủ ủ ế ộ ộ ả ỷ hình thái kinh t - xã h i đ u tiên c a xã h i loài ngế ộ ầ ủ ộ ười Trong xã h i ch a phân chiaộ ưgiai c p, ch a có nhà nấ ư ước Nh ng trong xã h i này l i ch a đ ng nh ng nguyên nhânư ộ ạ ứ ự ữlàm xu t hi n nhà nấ ệ ước B i v y, vi c nghiên c u nh ng đ c đi m c a xã h i c ngở ậ ệ ứ ữ ặ ể ủ ộ ộ

s n nguyên thu làm ti n đ c n thi t cho vi c lý gi i nguyên nhân xu t hi n c a nhàả ỷ ề ề ầ ế ệ ả ấ ệ ủ

nước và hi u rõ b n ch t c a nó là h t s c c n thi t.ể ả ấ ủ ế ứ ầ ế

Nghiên c u đ c đi m c a xã h i c ng s n nguyên thu ph i xu t phát t c sứ ặ ể ủ ộ ộ ả ỷ ả ấ ừ ơ ở kinh t c a nó Xã h i c ng s n nguyên thu đế ủ ộ ộ ả ỷ ược xây d ng trên n n t ng c aự ề ả ủ

phương th c s n xu t c ng s n nguyên thu mà đ c tr ng là ch đ công h u v tứ ả ấ ộ ả ỷ ặ ư ế ộ ữ ề ư

li u s n xu t và phân ph i bình đ ng c a c i Trong ch đ c ng s n nguyên thu , doệ ả ấ ố ẳ ủ ả ế ộ ộ ả ỷ

trình đ phát tri n c a l c lộ ể ủ ự ượng s n xu t còn th p kém, công c lao đ ng còn thô s ,ả ấ ấ ụ ộ ơ

s hi u bi t v th gi i t nhiên c a ngự ể ế ề ế ớ ự ủ ười lao đ ng còn l c h u, vì th con ngộ ạ ậ ế ườ ể i đ

ki m s ng và b o v mình ph i d a vào nhau cùng chung s ng, cùng lao đ ng, cùngế ố ả ệ ả ự ố ộ

hưởng thành qu c a lao đ ng chung Trong đi u ki n đó nên không ai có tài s nả ủ ộ ề ệ ả riêng, không có người giàu, người nghèo, xã h i ch a phân chia thành giai c p vàộ ư ấkhông có đ u tranh giai c p.ấ ấ

T ch đ kinh t nh v y đã quy t đ nh t ch c xã h i c a xã h i c ng s nừ ế ộ ế ư ậ ế ị ổ ứ ộ ủ ộ ộ ả nguyên thu Hình th c t ch c xã h i và cách th c qu n lý c a xã h i c ng s nỷ ứ ổ ứ ộ ứ ả ủ ộ ộ ả nguyên thu r t đ n gi n T bào c a xã h i c ng s n nguyên thu là th t c Th t cỷ ấ ơ ả ế ủ ộ ộ ả ỷ ị ộ ị ộ

là k t qu c a quá trình ti n hoá lâu dài c a xã h i loài ngế ả ủ ế ủ ộ ười, được xu t hi n khi xãấ ệ

h i đã phát tri n t i m t trình đ nh t đ nh V i t cách là hình th c t ch c và qu nộ ể ớ ộ ộ ấ ị ớ ư ứ ổ ứ ả

lý xã h i, th t c là m t t ch c lao đ ng và s n xu t, m t b máy kinh t xã h i Thộ ị ộ ộ ổ ứ ộ ả ấ ộ ộ ế ộ ị

t c độ ượ ổc t ch c trên c s huy t th ng, giai đo n đ u do nh ng đi u ki n v kinhứ ơ ở ế ố ở ạ ầ ữ ề ệ ề

t , hôn nhân chi ph i, vì th th t c đế ố ế ị ộ ượ ổc t ch c theo ch đ m u h D n d n cùngứ ế ộ ẫ ệ ầ ầ

v i s phát tri n c a kinh t , s thay đ i c a xã h i và hôn nhân, ch đ m u hớ ự ể ủ ế ự ổ ủ ộ ế ộ ẫ ệ

được thay th b i ch đ ph h ế ở ế ộ ụ ệ

Trong th t c m i thành viên đ u t do, bình đ ng, không m t ai có đ c quy n,ị ộ ọ ề ự ẳ ộ ặ ề

đ c l i gì M c dù trong xã h i cũng đã có s phân chia lao đ ng nh ng đó là s phânặ ợ ặ ộ ự ộ ư ựchia trên c s t nhiên, theo gi i tính ho c l a tu i ch ch a mang tính xã h i ơ ở ự ớ ặ ứ ổ ứ ư ộ

Th t c là hình th c t qu n đ u tiên trong xã h i Đ t ch c và đi u hành ho tị ộ ứ ự ả ầ ộ ể ổ ứ ề ạ

đ ng chung c a xã h i, th t c cũng đã có quy n l c và m t h th ng qu n lý côngộ ủ ộ ị ộ ề ự ộ ệ ố ả

vi c c a th t c Quy n l c trong ch đ c ng s n nguyên thu m i ch là quy n l cệ ủ ị ộ ề ự ế ộ ộ ả ỷ ớ ỉ ề ự

xã h i do toà xã h i t ch c ra và ph c v cho l i ích c a c c ng đ ng ộ ộ ổ ứ ụ ụ ợ ủ ả ộ ồ

H th ng qu n lý các công vi c c a th t c bao g m:ệ ố ả ệ ủ ị ộ ồ

H i đ ng th t c là t ch c quy n l c t ch c quy n l c cao nh t c a th t cộ ồ ị ộ ổ ứ ề ự ổ ứ ề ự ấ ủ ị ộ

g m nh ng thành viên l n tu i c a th t c H i đ ng th t c quy t đ nh t t c các v nồ ữ ớ ổ ủ ị ộ ộ ồ ị ộ ế ị ấ ả ấ

đ quan tr ng c a th t c nh t ch c lao đ ng s n xu t, gi i quy t các tranh ch pề ọ ủ ị ộ ư ổ ứ ộ ả ấ ả ế ấ

n i b , ti n hành chi n tranh Nh ng quy t đ nh c a H i đ ng th t c là b t bu c đ iộ ộ ế ế ữ ế ị ủ ộ ồ ị ộ ắ ộ ố

v i t t c m i ngớ ấ ả ọ ười

H i đ ng th t c b u ra ngộ ồ ị ộ ầ ườ ứi đ ng đ u th t c nh tù trầ ị ộ ư ưởng, th lĩnh quân sủ ự

đ th c hi n quy n l c, qu n lý các công vi c chung Nh ng ngể ự ệ ề ự ả ệ ữ ườ ứi đ ng đ u th t cầ ị ộ

có quy n l c r t l n, quy n l c này đề ự ấ ớ ề ự ượ ạc t o trên c s uy tín cá nhân, h có th bơ ở ọ ể ị bãi mi n b t kỳ lúc nào n u không còn uy tín và không đễ ấ ế ượ ậc t p th c ng đ ng ngể ộ ồ ủ

h n a Nh ng tù trộ ữ ữ ưởng và th lĩnh quân s không có b t kỳ m t đ c quy n và đ củ ự ấ ộ ặ ề ặ

l i nào so v i các thành viên khác trong th t c.ợ ớ ị ộ

Nh v y, trong xã h i c ng s n nguyên thu đã t n t i quy n l c, nh ng quy nư ậ ộ ộ ả ỷ ồ ạ ề ự ư ề

l c này không ph i là quy n l c đ c bi t do m t giai c p hay m t cá nhân t ch c ra,ự ả ề ự ặ ệ ộ ấ ộ ổ ứ

mà đó là quy n l c xã h i đề ự ộ ượ ổc t ch c và th c hi n trên c s dân ch th c s ,ứ ự ệ ơ ở ủ ự ự quy n l c này xu t phát t xã h i và ph c v l i ích c a c c ng đ ng.ề ự ấ ừ ộ ụ ụ ợ ủ ả ộ ồ

Cùng v i ti n trình phát tri n c a xã h i, do s thay đ i c a các hình th c hônớ ế ể ủ ộ ự ổ ủ ứnhân v i s c m đoán hôn nhân trong n i b th t c đã hình thành nên ch đ hôn nhânớ ự ấ ộ ộ ị ộ ế ộngo i t c Các th t c mà gi a chúng có quan h hôn nhân v i nhau đã h p thành bàoạ ộ ị ộ ữ ệ ớ ợ

t c Cùng v i hôn nhân, nhi u y u t khác tác đ ng đã làm cho m t s bào t c liên k tộ ớ ề ế ố ộ ộ ố ộ ế

v i nhau thành b l c và đ n giai đo n cu i c a ch đ c ng s n nguyên thu thì cácớ ộ ạ ế ạ ố ủ ế ộ ộ ả ỷliên minh b l c đã hình thành V c b n, tính ch t c a quy n l c, cách th c t ch cộ ạ ề ơ ả ấ ủ ề ự ứ ổ ứ quy n l c trong bào t c, b l c, liên minh b l c v n d a trên c s nh ng nguyênề ự ộ ộ ạ ộ ạ ẫ ự ơ ở ữ

t c t ch c quy n l c trong xã h i th t c, tuy nhiên, đ n th i đi m này, m c đắ ổ ứ ề ự ộ ị ộ ế ờ ể ở ứ ộ

nh t đ nh, s t p trung quy n l c đã cao h n.ấ ị ự ậ ề ự ơ

2 S tan rã c a t ch c th t c và s xu t hi n nhà n ự ủ ổ ứ ị ộ ự ấ ệ ướ c

Xã h i c ng s n nguyên thu ch a bi t đ n nhà nộ ộ ả ỷ ư ế ế ước, nh ng chính trong lòngư

xã h i đó đã n y sinh nh ng ti n đ v t ch t cho s ra đ i c a nhà nộ ả ữ ề ề ậ ấ ự ờ ủ ước Nh ngữ nguyên nhân làm ch đ xã h i c ng s n nguyên thu tan rã đ ng th i cũng là nh ngế ộ ộ ộ ả ỷ ồ ờ ữ nguyên nhân xu t hi n nhà nấ ệ ước Đóng vai trò quan tr ng trong vi c làm tan rã ch đọ ệ ế ộ

c ng s n nguyên thu chuy n ch đ c ng s n nguyên thu lên m t hình thái kinh tộ ả ỷ ể ế ộ ộ ả ỷ ộ ế

xã h i m i cao h n đó là s phân công lao đ ng xã h i L ch s xã h i c đ i đã tr iộ ớ ơ ự ộ ộ ị ử ộ ổ ạ ả qua ba l n phân công lao đ ng xã h i, đó là: 1, chăn nuôi tách kh i tr ng tr t; 2, thầ ộ ộ ỏ ồ ọ ủ công nghi p tách kh i nông nghi p; 3, thệ ỏ ệ ương nghi p xu t hi n.ệ ấ ệ

Vi c con ngệ ười thu n dầ ưỡng được đ ng v t đã làm hình thành m t ngànhộ ậ ộngh m i, nh ng n i có đi u ki n t t cho chăn nuôi nh ng đàn gia súc đề ớ ở ữ ơ ề ệ ố ữ ược pháttri n đông đ o V i s phát tri n m nh ngh chăn nuôi đã tách kh i tr ng tr t.ể ả ớ ự ể ạ ề ỏ ồ ọ

Sau l n phân công lao đ ng đ u tiên, c chăn nuôi và tr ng tr t đ u phát tri nầ ộ ầ ả ồ ọ ề ể

v i s ng d ng c a chăn nuôi vào tr ng tr t S n xu t phát tri n kéo theo nhu c u vớ ự ứ ụ ủ ồ ọ ả ấ ể ầ ề

s c lao đ ng, đ đáp ng nhu c u này, thay vì vi c gi t tù binh trong chi n tranh nhứ ộ ể ứ ầ ệ ế ế ư

trước kia, bây gi tù binh đã đờ ược gi l i đ bi n thành nô l ữ ạ ể ế ệ

Nh v y, sau l n phân công lao đ ng đ u tiên, xã h i đã có nh ng xáo tr nư ậ ầ ộ ầ ộ ữ ộ đáng k , xu t hi n ch đ t h u, xã h i phân chia thành giai c p ch nô và nô l Sể ấ ệ ế ộ ư ữ ộ ấ ủ ệ ự

xu t hi n ch đ t h u còn làm thay đ i đáng k quan h hôn nhân: hôn nhân m t vấ ệ ế ộ ư ữ ổ ể ệ ộ ợ

m t ch ng đã thay th hôn nhân đ i ng u Ch đ ph h thay cho ch đ m u h ộ ồ ế ố ẫ ế ộ ụ ệ ế ộ ẫ ệ

Vi c tìm ra kim lo i và ch t o công c b ng kim lo i t o kh năng tăng năngệ ạ ế ạ ụ ằ ạ ạ ả

đ n s phát tri n c a thế ự ể ủ ương nghi p và thệ ương nghi p đã tách ra thành m t ngànhệ ộ

ho t đ ng đ c l p L n phân công lao đ ng này đã làm thay đ i sâu s c xã h i, v i sạ ộ ộ ậ ầ ộ ổ ắ ộ ớ ự

ra đ i c a t ng l p thờ ủ ầ ớ ương nhân m c dù h là nh ng ngặ ọ ữ ười không tr c ti p ti n hànhự ế ếlao đ ng s n xu t nh ng l i chi ph i toàn b đ i s ng s n xu t c a xã h i, b t nh ngộ ả ấ ư ạ ố ộ ờ ố ả ấ ủ ộ ắ ữ

người lao đ ng, s n xu t l thu c vào mình.ộ ả ấ ệ ộ

Qua ba l n phân công lao đ ng xã h i đã làm cho n n kinh t xã h i có s bi nầ ộ ộ ề ế ộ ự ế chuy n sâu s c, s n ph m làm ra ngày càng nhi u, xu t hi n s n ph m d th a, vìể ắ ả ẩ ề ấ ệ ả ẩ ư ừ

th kéo theo hi n tế ệ ượng chi m c a c i d th a làm c a riêng Quá trình phân hoá tàiế ủ ả ư ừ ủ

s n làm xu t hi n ch đ t h u và kéo theo là s phân chia giai c p trong xã h i.ả ấ ệ ế ộ ư ữ ự ấ ộ

T t c nh ng y u t trên đã làm đ o l n đ i s ng th t c, phá v tính khép kínấ ả ữ ế ố ả ộ ờ ố ị ộ ỡ

c a th t c T ch c th t c v i h th ng qu n lý trủ ị ộ ổ ứ ị ộ ớ ệ ố ả ước đây tr nên b t l c trở ấ ự ước tìnhhình m i Đ đi u hành xã h i m i c n ph i có m t t ch c m i khác v ch t Tớ ể ề ộ ớ ầ ả ộ ổ ứ ớ ề ấ ổ

ch c đó ph i do nh ng đi u ki n n i t i c a nó quy đ nh, nó ph i là công c quy nứ ả ữ ề ệ ộ ạ ủ ị ả ụ ề

l c c a giai c p n m u th v kinh t và nh m th c hi n s th ng tr giai c p, d pự ủ ấ ắ ư ế ề ế ằ ự ệ ự ố ị ấ ậ

t t các xung đ t giai c p, gi cho các xung đ t đó n m trong vòng tr t t , đó chính làắ ộ ấ ữ ộ ằ ậ ựnhà nước

Nh v y, nhà nư ậ ước xu t hi n tr c ti p t s tan rã c a ch đ c ng s nấ ệ ự ế ừ ự ủ ế ộ ộ ả nguyên thu Ti n đ kinh t cho s xu t hi n nhà nỷ ề ề ế ự ấ ệ ước là s xu t hi n ch đ tự ấ ệ ế ộ ư

h u v tài s n trong xã h i Ti n đ kinh t là c s v t ch t t o ra ti n đ xã h i choữ ề ả ộ ề ề ế ơ ở ậ ấ ạ ề ề ộ

s ra đ i c a nhà nự ờ ủ ước - đó là s phân chia xã h i thành các giai c p mà l i ích c b nự ộ ấ ợ ơ ả

gi a các giai c p và các t ng l p này là đ i kháng v i nhau đ n m c không th đi uữ ấ ầ ớ ố ớ ế ứ ể ề hoà được

Ngoài các y u t chung nói trên, s xu t hi n nhà nế ố ự ấ ệ ướ ởc các vùng và c a cácủdân t c khác nhau cũng có nh ng đ c đi m khác nhau do có các đi u ki n kinh t , xãộ ữ ặ ể ề ệ ế

h i và ngo i c nh khác nhau Theo Ph Ăngghen có ba hình th c xu t hi n nhà nộ ạ ả ứ ấ ệ ướ c

đi n hình.ể

1 Nhà n ướ c Aten: Đây là hình th c nhà nứ ước thu n tuý c đi n nh t Nguyênầ ổ ể ấnhân d n đ n s ra đ i c a Nhà nẫ ế ự ờ ủ ước Aten ch y u trên c s phân hoá n i b xã h iủ ế ơ ở ộ ộ ộ

th t c do s phát tri n c a kinh t và s xu t hi n mâu thu n giai c p đ i kháng.ị ộ ự ể ủ ế ự ấ ệ ẫ ấ ố

2 Nhà n ướ c La Mã: Nhà nước này ra đ i trên c s k t qu đ u tranh gi aờ ơ ở ế ả ấ ữ

gi i bình dân ch ng l i gi i quý t c v i chi n th ng c a gi i bình dân.ớ ố ạ ớ ộ ớ ế ắ ủ ớ

3 Nhà n ướ c Giéc Manh: Đây là hình th c nhà nứ ước được thi t l p sau chi nế ậ ế

th ng c a ngắ ủ ười Giéc Manh đ i v i đ qu c La Mã c đ i Nó ra đ i do nhu c u ph iố ớ ế ố ổ ạ ờ ầ ả

th c hi n s qu n lý trên lãnh th La Mã mà ngự ệ ự ả ổ ười Giéc Manh đã xâm chi m đế ượ c

ch không ph i do đòi h i b c thi t c a cu c đ u tranh giai c p trong n i b xã h iứ ả ỏ ứ ế ủ ộ ấ ấ ộ ộ ộ

c a ngủ ười Giéc Manh

các n c ph ng Đông, nhà n c xu t hi n khá s m, khi ch đ t h u và

s phân chia giai c p trong xã h i ch a m c cao Nguyên nhân thúc đ y s ra đ iự ấ ộ ư ở ứ ẩ ự ờ

c a các nhà nủ ước phương Đông là do nhu c u tr thu và ch ng gi c ngo i xâm.ầ ị ỷ ố ặ ạ

Vi t Nam, nhà n c xu t hi n và kho ng thiên niên k 2 tr c công nguyên

Cũng nh các nhà nư ước phương Đông khác, s phân chia giai c p trong xã h i c Vi tự ấ ộ ổ ệ Nam ch a đ n m c gay g t Trong b i c nh xã h i lúc b y gi , nhu c u xây d ng,ư ế ứ ắ ố ả ộ ấ ờ ầ ự

qu n lý nh ng công trình tr thu đ m b o n n s n xu t nông nghi p và t ch c l cả ữ ị ỷ ả ả ề ả ấ ệ ổ ứ ự

lượng ch ng gi c ngo i xâm đã thúc đ y quá trình liên k t các t c ngố ặ ạ ẩ ế ộ ười và hoànthi n b máy qu n lý K t qu này đã cho ra đ i nhà nệ ộ ả ế ả ờ ước Vi t Nam đ u tiên - Nhàệ ầ

nước Văn lang c a các Vua Hùng.ủ

III B N CH T C A NHÀ N Ả Ấ Ủ ƯỚ C

Nhà nước là s n ph m c a xã h i có giai c p và là s bi u hi n c a s khôngả ẩ ủ ộ ấ ự ể ệ ủ ự

th đi u hoà để ề ược c a các mâu thu n giai c p đ i kháng Nhà nủ ẫ ấ ố ước là t ch c quy nổ ứ ề

l c chính tr đ c bi t.ự ị ặ ệ

Đ làm rõ b n ch t c a nhà nể ả ấ ủ ước c n ph i xác đ nh nhà nầ ả ị ước đó c a ai? Doủgiai c p nào t ch c nên và lãnh đ o? Ph c v trấ ổ ứ ạ ụ ụ ước tiên cho l i ích c a giai c p nào? ợ ủ ấ

Trong xã h i có đ i kháng giai c p, s th ng tr c a giai c p này đ i v i giaiộ ố ấ ự ố ị ủ ấ ố ớ

c p khác đấ ược th hi n dể ệ ưới ba hình th c: kinh t , chính tr và t tứ ế ị ư ưởng Trong baquy n l c, quy n l c kinh t đóng vai trò ch đ o, là c s đ đ m b o cho s th ngề ự ề ự ế ủ ạ ơ ở ể ả ả ự ố

tr giai c p Quy n l c kinh t t o ra cho ch s h u kh năng b t nh ng ngị ấ ề ự ế ạ ủ ở ữ ả ắ ữ ười khác

ph thu c vào mình v m t kinh t Tuy nhiên, b n thân quy n l c kinh t l i khôngụ ộ ề ặ ế ả ề ự ế ạ

có kh năng duy trì quan h bóc l t, vì th đ b o đ m cho quan h bóc l t, giai c pả ệ ộ ế ể ả ả ệ ộ ấ

n m quy n l c kinh t ph i thông qua quy n l c chính tr ắ ề ự ế ả ề ự ị

Quy n l c chính tr xét v m t b n ch t là b o l c có t ch c c a m t giaiề ự ị ề ặ ả ấ ạ ự ổ ứ ủ ộ

c p nh m tr n áp các giai c p khác trong xã h i Thông qua nhà nấ ằ ấ ấ ộ ước, giai c p th ngấ ố

tr v kinh t đã tr thành ch th c a quy n l c chính tr Nh n m trong tay nhàị ề ế ở ủ ể ủ ề ự ị ờ ắ

nước, giai c p th ng tr đã t ch c và th c hi n quy n l c chính tr c a mình, h pấ ố ị ổ ứ ự ệ ề ự ị ủ ợ pháp hoá ý chí c a giai c p mình thành ý chí nhà nủ ấ ước và nh v y bu c các giai c pư ậ ộ ấ khác ph i tuân theo tr t t phù h p v i l i ích c a giai c p th ng tr B ng cách đó giaiả ậ ự ợ ớ ợ ủ ấ ố ị ằ

c p th ng tr đã th c hi n s chuyên chính c a giai c p mình đ i v i các giai c pấ ố ị ự ệ ự ủ ấ ố ớ ấ khác

Đ th c hi n s chuyên chính giai c p, giai c p th ng tr không đ n thu n chể ự ệ ự ấ ấ ố ị ơ ầ ỉ

s d ng b o l c cử ụ ạ ự ưỡng ch mà còn thông qua s tác đ ng v t tế ự ộ ề ư ưởng Chính vì v y,ậ khi n m trong tay quy n l c kinh t và quy n l c chính tr , giai c p th ng tr còn thôngắ ề ự ế ề ự ị ấ ố ịqua nhà nước xây d ng h t tự ệ ư ưởng c a giai c p mình thành h t tủ ấ ệ ư ưởng th ng trố ị trong xã h i, bu c các giai c p khác ph i l thu c vào mình v m t t tộ ộ ấ ả ệ ộ ề ặ ư ưởng

Nh v y, nhà nư ậ ước là công c s c bén th hi n và th c hi n ý chí c a giai c pụ ắ ể ệ ự ệ ủ ấ

c m quy n, b o v trầ ề ả ệ ước tiên l i ích c a giai c p th ng tr trong xã h i.ợ ủ ấ ố ị ộ

Các nhà nước tuy khác nhau v b n ch t giai c p, đi u này đã đề ả ấ ấ ề ược các nhàkinh đi n c a Ch nghĩa Mác - Lênin đã ch ra r ng: nhà nể ủ ủ ỉ ằ ước là m t hi n tộ ệ ượ ngthu c ki n trúc thộ ế ượng t ng trên m t c s kinh t nh t đ nh, đó là công c đ duy trìầ ộ ơ ở ế ấ ị ụ ể

s th ng tr c a giai c p này đ i v i giai c p khác V b n ch t giai c p c a nhàự ố ị ủ ấ ố ớ ấ ề ả ấ ấ ủ

nước, V.I Lênin đã nh n đ nh: ”nhà nậ ị ước là b máy đ giai c p này áp b c giai c pộ ể ấ ứ ấ khác, m t b máy đ duy trì dộ ộ ể ướ ự ối s th ng tr c a m t giai c p t t c các giai c p bị ủ ộ ấ ấ ả ấ ị

nước còn là t ch c chính tr - xã h i r ng l n, b o đ m l i ích chung c a xã h i Trênổ ứ ị ộ ộ ớ ả ả ợ ủ ộ

th c t , nhà nự ế ước nào cũng đóng vai trò quan tr ng trong vi c gi i quy t nh ng v nọ ệ ả ế ữ ấ

đ n y sinh trong xã h i, b o đ m cho xã h i đề ả ộ ả ả ộ ược tr t t n đ nh và phát tri n, th cậ ự ổ ị ể ự

hi n m t s ch c năng phù h p v i yêu c u chung c a toàn xã h i và b o đ m nh ngệ ộ ố ứ ợ ớ ầ ủ ộ ả ả ữ

l i ích nh t đ nh c a các giai c p và giai t ng khác trong ch ng m c nh ng l i ích đóợ ấ ị ủ ấ ầ ừ ự ữ ợkhông mâu thu n gay g t v i l i ích c a giai c p th ng tr ẫ ắ ớ ợ ủ ấ ố ị

Qua nh ng đi u đã phân tích trên cho th y r ng khi xác đ nh b n ch t c aữ ề ở ấ ằ ị ả ấ ủ nhà nước ph i d a trên c s đánh giá c c u c a xã h i, quan h gi a các giai c pả ự ơ ở ơ ấ ủ ộ ệ ữ ấ trong t ng giai đo n l ch s c th Trong m i hình thái kinh t - xã h i khác nhau, nhàừ ạ ị ử ụ ể ỗ ế ộ

nước có b n ch t khác nhau.ả ấ

M c dù có s khác nhau v b n ch t nh ng t t c các nhà nặ ự ề ả ấ ư ấ ả ước đ u có chungềcác d u hi u Nh ng d u hi u đó là:ấ ệ ữ ấ ệ

Th nh t, ứ ấ nhà nước phân chia dân c theo các đ n v hành chính lãnh th ư ơ ị ổ

N u trong xã h i c ng s n nguyên thu , t ch c th t c t p h p các thành viênế ộ ộ ả ỷ ổ ứ ị ộ ậ ợ

c a mình theo d u hi u huy t th ng thì nhà nủ ấ ệ ế ố ướ ạc l i phân chia dân c theo các đ n vư ơ ị hành chính lãnh th không ph thu c vào huy t th ng, ngh nghi p ho c gi i tính.ổ ụ ộ ế ố ề ệ ặ ớ

Vi c phân chia này d n đ n vi c hình thành các c quan qu n lý trên t ng đ n v hànhệ ẫ ế ệ ơ ả ừ ơ ịchính lãnh th Lãnh th là d u hi u đ c tr ng riêng có c a nhà nổ ổ ấ ệ ặ ư ủ ước, nhà nước th cự thi quy n l c th ng tr trên ph m vi toàn b lãnh th Nhà nề ự ố ị ạ ộ ổ ước nào cũng có lãnh thổ riêng, trên lãnh th đó đổ ược phân thành các đ n v hành chính nh t nh, huy n, xã Doơ ị ư ỉ ệ

(1) V.I Lênin: Toàn t p, NXB Ti n b , M.1977(b n ti ng Vi t) T p 33, tr 87 ậ ế ộ ả ế ệ ậ

có d u hi u lãnh th mà xu t hi n ch đ qu c t ch- ch đ nh quy đ nh m i quan hấ ệ ổ ấ ệ ế ộ ố ị ế ị ị ố ệ

gi a nhà nữ ước v i công dân.ớ

Th hai, ứ nhà nước thi t l p quy n l c công.ế ậ ề ự

Nhà nước là t ch c công quy n thi t l p m t quy n l c đ c bi t không cònổ ứ ề ế ậ ộ ề ự ặ ệhoà nh p v i dân c nh trong xã h i th t c mà “dậ ớ ư ư ộ ị ộ ường nh ” tách r i và đ ng lên trênư ờ ứ

xã h i Quy n l c này mang tính chính tr , giai c p, độ ề ự ị ấ ược th c hi n b i b máy cai tr ,ự ệ ở ộ ị quân đ i, toà án, c nh sát Nh v y, đ th c hi n quy n l c, đ qu n lý xã h i, nhàộ ả ư ậ ể ự ệ ề ự ể ả ộ

nước có m t t ng l p ngộ ầ ớ ườ ặi đ c bi t chuyên làm nhi m v qu n lý L p ngệ ệ ụ ả ớ ười này

đượ ổc t ch c thành các c quan nhà nứ ơ ước và hình thành m t b máy th ng tr có s cộ ộ ố ị ứ

m nh cạ ưỡng ch đ duy trì đ a v c a giai c p th ng tr , b t các giai c p, t ng l pế ể ị ị ủ ấ ố ị ắ ấ ầ ớ khác ph i ph c tùng theo ý chí c a mình.ả ụ ủ

Th ba, ứ nhà nước có ch quy n qu c gia.ủ ề ố

Nhà nước là m t t ch c quy n l c có ch quy n Ch quy n qu c gia mangộ ổ ứ ề ự ủ ề ủ ề ố

n i dung chính tr - pháp lý, th hi n quy n t quy t c a nhà nộ ị ể ệ ề ự ế ủ ước v m i chính sáchề ọ

đ i n i và đ i ngo i, không ph thu c vào b t kỳ m t y u t bên ngoài nào Chố ộ ố ạ ụ ộ ấ ộ ế ố ủ quy n qu c gia là thu c tính g n li n v i nhà nề ố ộ ắ ề ớ ước Ch quy n qu c gia có tính t iủ ề ố ố cao Tính t i cao c a ch quy n nhà nố ủ ủ ề ước th hi n ch quy n l c c a nhà nể ệ ở ỗ ề ự ủ ướ c

ph bi n trên toàn b đ t nổ ế ộ ấ ước đ i v i t t c dân c và các t ch c xã h i D u hi uố ớ ấ ả ư ổ ứ ộ ấ ệ

ch quy n nhà nủ ề ước th hi n s đ c l p, bình đ ng gi a các qu c gia v i nhau khôngể ệ ự ộ ậ ẳ ữ ố ớphân bi t qu c gia l n hay nh ệ ố ớ ỏ

Th t , ứ ư nhà nước ban hành pháp lu t và bu c m i thành viên xã h i ph i th cậ ộ ọ ộ ả ự

hi n.ệ

Nhà nước là ngườ ại đ i di n chính th ng cho m i thành viên trong xã h i, đệ ố ọ ộ ể

th c hi n đự ệ ượ ực s qu n lý đ i v i các thành viên, nhà nả ố ớ ước ban hành pháp lu t và b oậ ả

đ m th c hi n b ng s c m nh cả ự ệ ằ ứ ạ ưỡng ch T t c các quy đ nh c a nhà nế ấ ả ị ủ ước đ i v iố ớ

m i công dân đọ ược th hi n trong pháp lu t do nhà nể ệ ậ ước ban hành Nhà nước và pháp

lu t có m i liên h ch t ch , tác đ ng qua l i và ph thu c l n nhau; nhà nậ ố ệ ặ ẽ ộ ạ ụ ộ ẫ ước không

th th c hi n để ự ệ ược vai trò là người qu n lý xã h i n u không có pháp lu t, ngả ộ ế ậ ượ ạ c l ipháp lu t ph i thông qua nhà nậ ả ước đ ra đ i Trong xã h i có nhà nể ờ ộ ước ch có nhàỉ

nước m i có quy n ban hành pháp lu t.ớ ề ậ

Th năm, ứ nhà nước quy đ nh và ti n hành thu các lo i thu ị ế ạ ế

Đ nuôi dể ưỡng b máy nhà nộ ước và ti n hành các ho t đ ng qu n lý đ t nế ạ ộ ả ấ ướ c,

m i nhà nọ ước đ u quy đ nh và ti n hành thu các lo i thu b t bu c đ i v i các dân cề ị ế ạ ế ắ ộ ố ớ ư

c a mình.ủ

Trong xã h i có nhà nộ ước không m t thi t ch chính tr nào ngoài nhà nộ ế ế ị ước cóquy n quy đ nh v thu và thu các lo i thu ề ị ề ế ạ ế

T nh ng phân tích trên v ngu n g c, b n ch t và nh ng d u hi u c a nhàừ ữ ở ề ồ ố ả ấ ữ ấ ệ ủ

nước, có th đi đ n m t đ nh nghĩa chung v nhà nể ế ộ ị ề ước nh sau: ư nhà n ướ c là m t t ộ ổ

ch c đ c bi t c a quy n l c chính tr , có b máy chuyên làm nhi m v c ứ ặ ệ ủ ề ự ị ộ ệ ụ ưỡ ng ch và ế

th c hi n ch c năng qu n lý xã h i nh m th hi n và b o v tr ự ệ ứ ả ộ ằ ể ệ ả ệ ướ c h t l i ích c a ế ợ ủ giai c p th ng tr trong xã h i có giai c p đ i kháng (c a giai c p công nhân và nhân ấ ố ị ộ ấ ố ủ ấ dân lao đ ng d ộ ướ ự i s lãnh đ o c a Đ ng c ng s n trong xã h i xã h i ch nghĩa) ạ ủ ả ộ ả ộ ộ ủ

IV VAI TRÒ C A NHÀ N Ủ ƯỚ C TRONG XÃ H I CÓ GIAI C P Ộ Ấ

Nhà nước và xã h i có giai c p là hai hi n tộ ấ ệ ượng có quan h bi n ch ng v iệ ệ ứ ớ nhau, gi a chúng v a có s th ng nh t l i v a có s khác bi t v i nhau Tính th ngữ ừ ự ố ấ ạ ừ ự ệ ớ ố

nh t c a nó đấ ủ ược th hi n ch trong xã h i có giai c p thì không th thi u nhàể ệ ở ỗ ộ ấ ể ế

nước, đ ng th i nhà nồ ờ ước ch xu t hi n, t n t i và phát tri n trong xã h i có giai c p.ỉ ấ ệ ồ ạ ể ộ ấ Tuy nhiên, m c dù có s đ ng nh t nh đã nêu trên thì nhà nặ ự ồ ấ ư ước và xã h i v n là haiộ ẫ

hi n tệ ượng khác bi t V m t c c u xã h i đệ ề ặ ơ ấ ộ ược hình thành t nh ng giai c p vàừ ữ ấ

đ ng c p khác nhau, còn nhà nẳ ấ ướ ạc l i được c u thành t nh ng th ch pháp lý.ấ ừ ữ ể ếTrong m i quan h qua l i gi a chúng, xã h i gi vai trò quy t đ nh, xã h i là c số ệ ạ ữ ộ ữ ế ị ộ ơ ở cho s t n t i và phát tri n c a nhà nự ồ ạ ể ủ ước M i s bi n đ i c a xã h i s m hay mu nọ ự ế ổ ủ ộ ớ ộ cũng s d n t i s thay đ i tẽ ẫ ớ ự ổ ương ng c a nhà nứ ủ ước Ngượ ạc l i, nhà nước cũng có sự tác đ ng to l n d n s phát tri n m i m t c a xã h i.ộ ớ ế ự ể ọ ặ ủ ộ

Nhà nước là m t b ph n thu c ki n trúc thộ ộ ậ ộ ế ượng t ng c a xã h i nó có m iầ ủ ộ ố quan h m t thi t v i các y u t khác thu c ki n trúc thệ ậ ế ớ ế ố ộ ế ượng t ng và đây nó đóngầ ởvai trò trung tâm V i t cách là m t b ph n trong ki n trúc thớ ư ộ ộ ậ ế ượng t ng c a xã h iầ ủ ộ nhà nước có quan h v i c s kinh t - c s h t ng c a xã h i.ệ ớ ơ ở ế ơ ở ạ ầ ủ ộ

Trong m i quan h v i c s kinh t , là m t y u t thu c ki n túc thố ệ ớ ơ ở ế ộ ế ố ộ ế ượ ng

t ng nên nhà nầ ước được quy đ nh b i c s kinh t Kinh t quy t đ nh t s xu tị ở ơ ở ế ế ế ị ừ ự ấ

hi n c a nhà nệ ủ ước, b n ch t, ch c năng, ki u, hình th c và b máy nhà nả ấ ứ ể ứ ộ ước Tuy

v y, nhà nậ ước không ph i bao gi cũng ph thu c vào c s kinh t m t cách tuy tả ờ ụ ộ ơ ở ế ộ ệ

đ i, mà nó có tính đ c l p tố ộ ậ ương đ i trong quan h v i c s kinh t Đi u này đố ệ ớ ơ ở ế ề ượ c

th hi n: Ho c nhà nể ệ ặ ước có tác đ ng tích c c đ n s phát tri n c a c s kinh t ,ộ ự ế ự ể ủ ơ ở ế

ho c nhà nặ ước có th đóng vai trò tiêu c c, c n tr s phát tri n kinh t ể ự ả ở ự ể ế

Trong xã h i có giai c p, ngoài nhà nộ ấ ước trong xã h i còn có nhi u thi t chộ ề ế ế chính tr khác nh : các đ ng phái chính tr , các t ch c xã h i, các thi t ch này h pị ư ả ị ổ ứ ộ ế ế ợ

l i cùng v i nhà nạ ớ ướ ạc t o nên h th ng chính tr Trong h th ng này nhà nệ ố ị ệ ố ước đóngvai trò trung tâm, vì r ng:ằ

- Nhà nước là ngườ ại đ i di n chính th c cho t t c các giai c p và t ng l pệ ứ ấ ả ấ ầ ớ trong xã h i, vì th nhà nộ ế ước có c s xã h i r ng nh t, t o s d dàng trong vi cơ ở ộ ộ ấ ạ ự ễ ệ tri n khai các quy t đ nh t i t ng công dân trong xã h i.ể ế ị ớ ừ ộ

- Nhà nước là t ch c quy n l c chính tr công c ng đ c bi t, là t ch c màổ ứ ề ự ị ộ ặ ệ ổ ứquy n l c c a nó có tính b t bu c đ i v i m i ngề ự ủ ắ ộ ố ớ ọ ười thông qua công c pháp lu t.ụ ậ

- Nhà nước là công c s c bén nh t c a quy n l c chính tr , là t ch c có s cụ ắ ấ ủ ề ự ị ổ ứ ứ

m nh cạ ưỡng ch th c hi n nh ng nhi m v mà không có m t t ch c chính tr nàoế ự ệ ữ ệ ụ ộ ổ ứ ịkhác ngoài nhà nước có th th c hi n để ự ệ ược, vì nhà nước có b máy cộ ưỡng ch nh :ế ư quân đ i, c nh sát, nhà tù, n m trong tay các phộ ả ắ ương ti n v t ch t c n thi t.ệ ậ ấ ầ ế

- Nhà nước là m t t ch c chính tr đ c l p có ch quy n, bi u hi n cao nh tộ ổ ứ ị ộ ậ ủ ề ể ệ ấ quy n t quy t Ch có nhà n c m i có quy n quy t đ nh các công vi c đ i n i và

đ i ngo i m t cách đ c l p không ph thu c vào b t kỳ quy n l c nào khác.ố ạ ộ ộ ậ ụ ộ ấ ề ự

Là m t b ph n c a ki n trúc thộ ộ ậ ủ ế ượng t ng, nhà nầ ước có m i quan h qua l iố ệ ạ

ch t ch v i các b ph n khác c a ki n trúc thặ ẽ ớ ộ ậ ủ ế ượng t ng nh chính tr , pháp lu t ,ầ ư ị ậ khoa h c, ngh thu t, đ o đ c, tôn giáo ọ ệ ậ ạ ứ

CH ƯƠ NG III CÁC KI U, HÌNH TH C, CH C NĂNG VÀ B MÁY NHÀ N Ể Ứ Ứ Ộ ƯỚ C

Nói t i ki u nhà nớ ể ước nghĩa là đ c p t i nhà nề ậ ớ ước là b máy th ng tr c a giaiộ ố ị ủ

c p nào, t n t i trên c s n n t ng kinh t nào, tấ ồ ạ ơ ở ề ả ế ương ng v i hình thái kinh t xãứ ớ ế

s n và xã h i ch nghĩa Tả ộ ủ ương ng v i b n hình thái kinh t xã h i đó, có b n ki uứ ớ ố ế ộ ố ể nhà nước, đó là:

- Ki u nhà nể ước ch nôủ

- Ki u nhà nể ước phong ki nế

- Ki u nhà nể ướ ư ảc t s n

- Ki u nhà nể ước xã h i ch nghĩaộ ủ

Các ki u nhà nể ước: ch nô, phong ki n và t s n tuy có nh ng đ c đi m riêngủ ế ư ả ữ ặ ể

v b n ch t, ch c năng, vai trò xã h i nh ng đ u là nhà nề ả ấ ứ ộ ư ề ước bóc l t độ ược xây d ngự trên n n t ng c a ch đ t h u v t li u s n xu t, là công c đ duy trì và b o về ả ủ ế ộ ư ữ ề ư ệ ả ấ ụ ể ả ệ

s th ng tr c a giai c p bóc l t đ i v i đông đ o nhân dân lao đ ng trong xã h i, làự ố ị ủ ấ ộ ố ớ ả ộ ộnhà nước c a thi u s giai c p bóc l t Nhà nủ ể ố ấ ộ ước xã h i ch nghĩa là ki u nhà nộ ủ ể ướ c

m i và là ki u nhà nớ ể ước cu i cùng trong l ch s xã h i loài ngố ị ử ộ ười, có s m nh l ch sứ ệ ị ử

là h n ch d n và đi đ n xoá b ch đ bóc l t gi a ngạ ế ầ ế ỏ ế ộ ộ ữ ườ ới v i người, là nhà nướ c

c a đông đ o nhân dân lao đ ng trong xã h i, ti n t i xây d ng m t xã h i công b ng,ủ ả ộ ộ ế ớ ự ộ ộ ằbình đ ng không có áp b c, bóc l t.ẳ ứ ộ

Nh v y, các khái ni m chung v nhà nư ậ ệ ề ước được c th hoá qua khái ni mụ ể ệ

ki u nhà nể ước, được áp d ng đ i v i nhà nụ ố ớ ướ ủc c a m t hình thái kinh t - xã h i nh tộ ế ộ ấ

đ nh Khái ni m ki u nhà nị ệ ể ước th hi n s th ng nh t các đ c tr ng c b n c a cácể ệ ự ố ấ ặ ư ơ ả ủnhà nước có cùng chung b n ch t giai c p và vai trò xã h i cũng nh đi u ki n t n t iả ấ ấ ộ ư ề ệ ồ ạ

th c b n ch t, vai trò xã h i, ch c năng c a nhà nứ ả ấ ộ ứ ủ ước trong các hình thái kinh t - xãế

h i khác nhau, th y độ ấ ược đi u ki n t n t i và xu hề ệ ồ ạ ướng phát tri n c a nhà nể ủ ước trong

l ch s ị ử

2 S thay th các ki u nhà n ự ế ể ướ c

Tính t t y u khách quan c a s thay th ki u nhà nấ ế ủ ự ế ể ước b ng ki u nhà nằ ể ướ ckhác trong ki n trúc thế ượng t ng chính tr - pháp lý là m t bi u hi n quan tr ng c aầ ị ộ ể ệ ọ ủ quy lu t phát tri n và thay th các hình thái kinh t - xã h i do C.Mác và Ph.Ăngghenậ ể ế ế ộphát hi n Quy lu t này g n li n v i quy lu t phát tri n và thay th c a ki u nhà nệ ậ ắ ề ớ ậ ể ế ủ ể ướ c

b ng ki u nhà nằ ể ước khác: “t i m t giai đo n phát tri n nào đó c a chúng, các l cớ ộ ạ ể ủ ự

lượng s n xu t v t ch t c a xã h i s mâu thu n v i nh ng quan h s n xu t đó, -ả ấ ậ ấ ủ ộ ẽ ẫ ớ ữ ệ ả ấmâu thu n v i nh ng quan h s h u, trong đó t trẫ ớ ữ ệ ở ữ ừ ước đ n nay các l c lế ự ượng s nả

xu t v n phát tri n T ch là nh ng hình th c phát tri n c a các l c lấ ẫ ể ừ ỗ ữ ứ ể ủ ự ượng s n xu t,ả ấ

nh ng quan h y tr thành nh ng xi ng xích c a l c lữ ệ ấ ở ữ ề ủ ự ượng s n xu t Khi đó b t đ uả ấ ắ ầ

m t th i đ i c a m t cu c cách m ng xã h i C s kinh t thay đ i thì t t c cácộ ờ ạ ủ ộ ộ ạ ộ ơ ở ế ổ ấ ả

ki n trúc thế ượng t ng đ s cũng b đ o l n ít nhi u nhanh chóng”ầ ồ ộ ị ả ộ ề 1

Ki u nhà nể ước cũ b thay th b ng m t ki u nhà nị ế ằ ộ ể ước m i thông qua m t cu cớ ộ ộ cách m ng xã h i, b i l giai c p th ng tr cũ đ i di n cho quan h s n xu t cũ khôngạ ộ ở ẽ ấ ố ị ạ ệ ệ ả ấbao gi t nguy n r i b nh ng đ c quy n, đ c l i mà mình đang có, vì th giai c pờ ự ệ ờ ỏ ữ ặ ề ặ ợ ế ấ

đ i di n cho phạ ệ ương th c s n xu t m i ti n b ph i t p trung l c lứ ả ấ ớ ế ộ ả ậ ự ượng ti n hànhếcách m ng xã h i đ u tranh v i các giai c p th ng tr trạ ộ ấ ớ ấ ố ị ước đó Ki u nhà nể ước m i raớ

đ i nghĩa là quy n l c nhà nờ ề ự ước đã chuy n giao t giai tay giai c p này qua tay giaiể ừ ấ

c p khác, và do v y b n ch t, vai trò xã h i c a nhà nấ ậ ả ấ ộ ủ ước m i cũng thay đ i so v iớ ổ ớ nhà nước cũ trước đó

Ki u nhà nể ước m i theo quy lu t bao gi cũng ti n b h n so v i ki u nhàớ ậ ờ ế ộ ơ ớ ể

nước cũ b i nó đở ược xây d ng trên m t phự ộ ương th c m i ti n b h n.ứ ớ ế ộ ơ

S thay th ki u nhà nự ế ể ước cũ b ng m t ki u nhà nằ ộ ể ước m i không ph i đ uớ ả ề

di n ra gi ng nhau m i n i, không di n ra tu n t , h t ki u nhà nễ ố ở ọ ơ ễ ầ ự ế ể ước này r i đ nồ ế

ki u nhà nể ước khác, mà có th b qua nh ng ki u nhà nể ỏ ữ ể ước nh t đ nh Đi u này doấ ị ềnhi u y u t nh : hoàn c nh l ch s c th c a m i qu c gia, b i c nh qu c t .ề ế ố ư ả ị ử ụ ể ủ ỗ ố ố ả ố ế

ch ng h n nh nẳ ạ ư ước ta đi lên ch nghĩa xã h i b qua giai đo n phát tri n t b n chủ ộ ỏ ạ ể ư ả ủ nghĩa, vì th ki u nhà nế ể ướ ư ảc t s n không t n t i Vi t Nam.ồ ạ ở ệ

II CH C NĂNG C A NHÀ N Ứ Ủ ƯỚ C

B n ch t, vai trò c a nhà nả ấ ủ ước được th hi n tr c ti p trong nhi m v vàể ệ ự ế ệ ụ

ch c năng c a nhà nứ ủ ước, vì th khi tìm hi u b n ch t c a nhà nế ể ả ấ ủ ước, vai trò xã h i c aộ ủ nhà nước ph i thông qua vi c xem xét các nhi m v và ch c năng c a nhà nả ệ ệ ụ ứ ủ ước

Nhi m v c a nhà nệ ụ ủ ước là m c tiêu mà nhà nụ ước hướng t i, là nh ng v n đớ ữ ấ ề

đ t ra mà nhà nặ ước c n gi i quy t Nhi m v c a nhà nầ ả ế ệ ụ ủ ước tuỳ thu c vào b n ch tộ ả ấ

và vai trò xã h i c a nhà nộ ủ ước, vào đi u ki n l ch s c a m i qu c gia qua t ng giaiề ệ ị ử ủ ỗ ố ừ

đo n c th ạ ụ ể

Nhi m v c a nhà nệ ụ ủ ước tuỳ thu c vào n i dung tính ch t độ ộ ấ ược chia thành:nhi m v chi n lệ ụ ế ược lâu dài, nhi m v này hệ ụ ướng t i các m c đích chung, c b n:ớ ụ ơ ả nhi m v xây d ng nhà nệ ụ ự ước pháp quy n Vi t Nam xã h i ch nghĩa Đ th c hi nề ệ ộ ủ ể ự ệ nhi m v chi n lệ ụ ế ược, lâu dài c n ph i có nh ng nhi m v c th trong nh ng kho ngầ ả ữ ệ ụ ụ ể ữ ả

th i gian nh t đ nh, ch ng h n nhi m v công nghi p hoá, hi n đ i hóa đ t nờ ấ ị ẳ ạ ệ ụ ệ ệ ạ ấ ướ c

ph c v cho công cu c xây d ng nhà nụ ụ ộ ự ước pháp quy n xã h i ch nghĩa.ề ộ ủ

Ch c năng c a nhà nứ ủ ước là nh ng phữ ương di n, lo i ho t đ ng c b n c aệ ạ ạ ộ ơ ả ủ nhà nước nh m th c hi n nh ng nhi m v đ t ra trằ ự ệ ữ ệ ụ ặ ước nhà nước

1 C.Mác - Ph.Ăngghen Tuy n t p, t p II NXB S th t, Hà N i, 1981, Tr 637- 638 ể ậ ậ ự ậ ộ

Ch c năng và nhi m v c a nhà nứ ệ ụ ủ ước có m i quan h ch t ch , m t thi t v iố ệ ặ ẽ ậ ế ớ nhau M t nhi m v c a nhà nộ ệ ụ ủ ước làm phát sinh m t ho c nhi u ch c năng và ngộ ặ ề ứ ượ c

l i m t ch c năng c a nhà nạ ộ ứ ủ ước có th nh m th c hi n m t ho c nhi u nhi m v ể ằ ự ệ ộ ặ ề ệ ụ

Ch c năng c a nhà nứ ủ ước được quy đ nh b i b n ch t c a nhà nị ở ả ấ ủ ước Ch c năngứ

c a nhà nủ ước xã h i ch nghĩa khác v i ch c năng c a các nhà nộ ủ ớ ứ ủ ước bóc l t n iộ ở ộ dung và hình th c th c hi n.ứ ự ệ

Ch c năng c a nhà nứ ủ ước được th c hi n b i b máy nhà nự ệ ở ộ ước Do đó, khinghiên c u v v n đ này c n phân bi t gi a ch c năng c a nhà nứ ề ấ ề ầ ệ ữ ứ ủ ước và ch c năngứ

c a c quan nhà nủ ơ ước Ch c năng c a nhà nứ ủ ước nh đã nêu, là nh ng phư ữ ương di nệ

ho t đ ng c b n c a nhà nạ ộ ơ ả ủ ước mà m i c quan nhà nỗ ơ ước đ u ph i tham gia th cề ả ự

hi n nh ng m c đ khác nhau Ch c năng c a c quan nhà nệ ở ữ ứ ộ ứ ủ ơ ước ch là nh ngỉ ữ

phương di n ho t đ ng c a c quan đó nh m góp ph n th c hi n ch c năng chungệ ạ ộ ủ ơ ằ ầ ự ệ ứ

c a nhà nủ ước

Ch c năng c a nhà nứ ủ ước có nhi u cách phân lo i khác nhau Có th phân lo iề ạ ể ạ

ch c năng c a nhà nứ ủ ước thành: các ch c năng đ i n i và các ch c năng đ i ngo i;ứ ố ộ ứ ố ạ

ho c thành ch c năng c b n và các ch c năng không c b n; ho c thành các ch cặ ứ ơ ả ứ ơ ả ặ ứ năng lâu dài và ch c năng t m th i M i cách phân lo i ch c năng có m t ý nghĩa lýứ ạ ờ ỗ ạ ứ ộ

lu n và th c ti n khác nhau, tuy nhiên trong s các cách phân lo i đã nêu trên thìậ ự ễ ố ạ ởthông d ng nh t v n là cách phân ch c năng nhà nụ ấ ẫ ứ ước thành ch c năng đ i n i vàứ ố ộ

ch c năng đ i ngo i căn c trên c s đ i tứ ố ạ ứ ơ ở ố ượng tác đ ng c a ch c năng.ộ ủ ứ

Ch c năng đ i n i c a nhà nứ ố ộ ủ ước là nh ng phữ ương di n ho t đ ng c b n c aệ ạ ộ ơ ả ủ nhà nước trong n i b c a đ t nộ ộ ủ ấ ước

Ch c năng đ i ngo i c a nhà nứ ố ạ ủ ước là nh ng ho t đ ng c b n c a đ t nữ ạ ộ ơ ả ủ ấ ướ c

v i các qu c gia khác, dân t c khác Hai nhóm ch c năng này có quan h m t thi t v iớ ố ộ ứ ệ ậ ế ớ nhau, th c hi n t t các ch c năng đ i n i nh hự ệ ố ứ ố ộ ả ưởng t t ch c năng đ i ngo i, ngố ứ ố ạ ượ c

l i, n u th c hi n t t ch c năng đ i ngo i cũng s nh hạ ế ự ệ ố ứ ố ạ ẽ ả ưởng t t t i vi c th c hi nố ớ ệ ự ệ các ch c năng đ i n i, và c hai đ u hứ ố ộ ả ề ướng t i vi c th c hi n nh ng nhi m v c aớ ệ ự ệ ữ ệ ụ ủ

ch nghĩa phủ ương pháp thuy t ph c, giáo d c đế ụ ụ ượ ưc u tiên s d ng, ngử ụ ượ ạc l i trongcác nhà nước bóc l t, phộ ương pháp cưỡng ch đế ược áp d ng ph bi n, r ng rãi.ụ ổ ế ộ

III B MÁY NHÀ N Ộ ƯỚ C

B máy nhà nộ ước là ch th th c hi n các ch c năng và nhi m v c a nhàủ ể ự ệ ứ ệ ụ ủ

nước B máy nhà nộ ước là h th ng các c quan nhà nệ ố ơ ướ ừc t trung ương xu ng đ nố ế

đ a phị ương, t ch c và ho t đ ng trên nh ng nguyên t c chung th ng nh t, t o thànhổ ứ ạ ộ ữ ắ ố ấ ạ

m t c ch đ ng b đ th c hi n các ch c năng và nhi m v c a nhà nộ ơ ế ồ ộ ể ự ệ ứ ệ ụ ủ ước

Các y u t h p thành b máy nhà nế ố ợ ộ ước là c quan nhà nơ ước Các c quan nhàơ

nướ ấc r t đa d ng Tuy nhiên, thông thạ ường c quan nhà nơ ước bao g m 3 lo i: c quanồ ạ ơ

l p pháp, c quan hành pháp và c quan t pháp.ậ ơ ơ ư

T t c các c quan nhà nấ ả ơ ướ ạc t o thành b máy nhà nộ ước, nh ng b máy nhàư ộ

nước không ph i là t p h p đ n gi n các c quan nhà nả ậ ợ ơ ả ơ ước, mà là h th ng th ngệ ố ố

nh t các c quan nhà nấ ơ ước Y u t t o nên s th ng nh t trong b máy nhà nế ố ạ ự ố ấ ộ ước là

h th ng các nguyên t c t ch c và ho t đ ng c a các c quan nhà nệ ố ắ ổ ứ ạ ộ ủ ơ ước

C quan nhà nơ ước là m t t ch c có tính đ c l p tộ ổ ứ ộ ậ ương đ i v m t t ch c -ố ề ặ ổ ứ

c c u, bao g m nh ng cán b , công ch c đơ ấ ồ ữ ộ ứ ược giao nh ng quy n h n nh t đ nh đữ ề ạ ấ ị ể

th c hi n ch c năng và nhi m v c a c quan đó trong ph m vi do pháp lu t quy đ nh.ự ệ ứ ệ ụ ủ ơ ạ ậ ị

C quan nhà nơ ước có các đ c đi m sau:ặ ể

- C quan nhà nơ ước là m t t ch c công quy n, có tính đ c l p tộ ổ ứ ề ộ ậ ương đ i v iố ớ các c quan nhà nơ ước khác, m t t ch c c c u bao g m nh ng cán b , công ch cộ ổ ứ ơ ấ ồ ữ ộ ứ

được giao nh ng nhi m v và quy n h n nh t đ nh đ th c hi n nhi m v và ch cữ ệ ụ ề ạ ấ ị ể ự ệ ệ ụ ứ năng c a nhà nủ ước theo quy đ nh c a pháp lu t.ị ủ ậ

- C quan nhà nơ ước mang quy n l c nhà nề ự ước Đây là đ c đi m làm cho cặ ể ơ quan nhà nước khác h n v i các t ch c khác Ch có c quan nhà nẳ ớ ổ ứ ỉ ơ ước m i có quy nớ ề nhân danh nhà nước th c hi n quy n l c nhà nự ệ ề ự ước, gi i quy t nh ng v n đ quan hả ế ữ ấ ề ệ

v i công dân M i c quan nhà nớ ỗ ơ ước đ u có th m quy n do pháp lu t quy đ nh, đó làề ẩ ề ậ ị

t ng th các quy n và nghĩa v pháp lý mà nhà nổ ể ề ụ ước trao cho đ th c hi n các ch cể ự ệ ứ năng và nhi m v Y u t c b n c a th m quy n là quy n ban hành nh ng văn b nệ ụ ế ố ơ ả ủ ẩ ề ề ữ ả pháp lu t có tính b t bu c chung ph i th c hi n đ i v i nh ng ch th liên quan.ậ ắ ộ ả ự ệ ố ớ ữ ủ ể

- Th m quy n c a c quan nhà nẩ ề ủ ơ ước có nh ng gi i h n v không gian, th iữ ớ ạ ề ờ gian và đ i tố ượng ch u s tác đ ng Gi i h n này mang tính pháp lý vì nó đị ự ộ ớ ạ ược pháp

th c hi n quy n đự ệ ề ược pháp lu t quy đ nh là vi ph m pháp lu t.ậ ị ạ ậ

M i nhà nỗ ước, ph thu c vào ki u nhà nụ ộ ể ước, hình th c chính th nên cóứ ểcách t ch c b máy nhà nổ ứ ộ ước khác nhau B máy nhà nộ ước đượ ổc t ch c r t đaứ ấ

Hình th c chính th là cách th c t ch c các c quan quy n l c t i cao c a ứ ể ứ ổ ứ ơ ề ự ố ủ nhà n ướ c, c c u, trình t thành l p và m i liên h gi a chúng và m c đ tham gia ơ ấ ự ậ ố ệ ữ ứ ộ

c a nhân dân vào vi c thi t l p các c quan này ủ ệ ế ậ ơ

ch có hai bi n d ng: quân ch tuy t đ i và quân ch h n ch các qu c gia có hìnhủ ế ạ ủ ệ ố ủ ạ ế Ở ố

th c chính th quân ch tuy t đ i, vua (hoàng đ ) có quy n l c vô h n, các quy nứ ể ủ ệ ố ế ề ự ạ ề

l p pháp, hành pháp và t pháp t i cao đ u n m trong tay ngậ ư ố ề ằ ườ ứi đ ng đ u nhà nầ ướ c.Hình th c này ch y u t n t i trong hai ki u nhà nứ ủ ế ồ ạ ể ước đ u tiên là nhà nầ ước ch nô vàủnhà nước phong ki n, ví d nh Nhà nế ụ ư ước phong ki n Vi t Nam Trong nhà nế ệ ước cóchính th quân ch h n ch , ngể ủ ạ ế ườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước hình thành b ng con đằ ườ ngtruy n ngôi ch n m m t ph n quy n l c nhà nề ỉ ắ ộ ầ ề ự ướ ốc t i cao, bên c nh h có các cạ ọ ơ quan nhà nước hình thành b ng con đằ ường b u c chia s quy n l c nhà nầ ử ẻ ề ự ước v i h ;ớ ọ

ví d Ngh vi n trong các nhà nụ ị ệ ướ ư ảc t s n có chính th quân ch n m quy n l p pháp,ể ủ ắ ề ậChính ph t s n n m quy n hành pháp và quy n t pháp thu c v Toà án t s n cònủ ư ả ắ ề ề ư ộ ề ư ả

n hoàng hay qu c vữ ố ương thông thường ch đ i di n cho truy n th ng và tình đoànỉ ạ ệ ề ố

k t dân t c.ế ộ

Chính th c ng hoà là hình h c chính th trong đó quy n l c t i cao c a nhàể ộ ứ ể ề ự ố ủ

nước thu c v nh ng c quan đ i di n độ ề ữ ơ ạ ệ ược b u ra trong m t th i h n nh t đ nh.ầ ộ ờ ạ ấ ịChính th c ng hoà cũng có hai bi n d ng là c ng hoà dân ch và c ng hoà quý t c.ể ộ ế ạ ộ ủ ộ ộ Trong nh ng qu c gia có chính th c ng hoà dân ch , quy n tham gia b u c đ thànhữ ố ể ộ ủ ề ầ ử ể

l p các c quan đ i di n đậ ơ ạ ệ ược quy đ nh dành cho m i công dân Tuy nhiên, đ có thị ọ ể ể

hi u đúng b n ch t c a v n đ c n ph i xem xét đi u ki n c th đ tham gia b uể ả ấ ủ ấ ề ầ ả ề ệ ụ ể ể ầ

c trong t ng nhà nử ừ ước, ch ng h n nh trong nhà nẳ ạ ư ước dân ch ch nô, ch có giaiủ ủ ỉ

c p ch nô v i có quy n công dân, các t ng l p nhân dân khác, đ c bi t là nô l khôngấ ủ ớ ề ầ ớ ặ ệ ệ

được công nh n có quy n công dân trong xã h i (Nhà nậ ề ộ ước ATen) Trong th c t , giaiự ế

c p th ng tr c a các nhà nấ ố ị ủ ước bóc l t thộ ường đ t ra nhi u quy đ nh đ h n chặ ề ị ể ạ ế quy n b u c c a nhân dân lao đ ng Trong các qu c gia có hình th c chính th c ngề ầ ử ủ ộ ố ứ ể ộ hoà quý t c, quy n b u c hình thành các c quan đ i di n ch dành cho giai c p quýộ ề ầ ử ơ ạ ệ ỉ ấ

t c (Nhà nộ ước Spác, Nhà nước Lamã )

Trong m i giai đo n l ch s c th , do nh hỗ ạ ị ử ụ ể ả ưởng c a nhi u y u t nh :ủ ề ế ố ư

tương quan giai c p, truy n th ng dân t c, quan đi m pháp lý, đ c đi m kinh t - xãấ ề ố ộ ể ặ ể ế

h i V i s tác đ ng c a các y u t này đã làm cho hình th c chính th c a m i nhàộ ớ ự ộ ủ ế ố ứ ể ủ ỗ

nước có nh ng đi m khác bi t nhau Vì th khi xem xét hình th c chính th trong m tữ ể ệ ế ứ ể ộ

qu c gia c th c n ph i xem xét nó m t cách toàn di n t t c nh ng y u t có nhố ụ ể ầ ả ộ ệ ấ ả ữ ế ố ả

hưởng đ n nó.ế

2 Hình th c c u trúc nhà n ứ ấ ướ c

Hình th c c u trúc nhà n ứ ấ ướ c là s t ch c nhà n ự ổ ứ ướ c thành các đ n v hành ơ ị chính lãnh th , đ c đi m c a m i quan h qua l i gi a các b ph n c u thành c a ổ ặ ể ủ ố ệ ạ ữ ộ ậ ấ ủ

nó, gi a c quan nhà n ữ ơ ướ c trung ươ ng v i c quan nhà n ớ ơ ướ c đ a ph ị ươ ng.

Có hai hình th c c u trúc nhà nứ ấ ước c b n là c u trúc nhà nơ ả ấ ước đ n nh t vàơ ấ

c u trúc nhà nấ ước liên bang

Hình th c c u trúc nhà nứ ấ ước đ n nh t là hình th c trong đó lãnh th c a nhàơ ấ ứ ổ ủ

nước là toàn v n, th ng nh t, nhà nẹ ố ấ ước được chia thành các đ n v hành chính - lãnhơ ị

th không có ch quy n qu c gia, có h th ng các c quan nhà nổ ủ ề ố ệ ố ơ ước th ng nh t tố ấ ừ trung ương xu ng đ n đ a phố ế ị ương Ví d : Trung Qu c, Vi t Nam, Campuchia, Lào,ụ ố ệPháp là nh ng nhà nữ ước đ n nh t.ơ ấ

Nhà nước liên bang là nh ng nhà nữ ước có t hai hay nhi u nừ ề ước thành viên h pợ

l i Trong nhà nạ ước liên bang không ch có liên bang có d u hi u ch quy n qu c giaỉ ấ ệ ủ ề ố

mà trong t ng bang thành viên đ u có d u hi u ch quy n, ví d : n Đ và Liên Xôừ ề ấ ệ ủ ề ụ Ấ ộ

trước đây nhà nỞ ước liên bang có hai h th ng c quan quy n l c và hai h th ngệ ố ơ ề ự ệ ố

c quan qu n lý: m t h th ng chung cho toàn liên bang và m t cho t ng nhà nơ ả ộ ệ ố ộ ừ ướ cthành viên

Trên th c ti n t n t i thêm lo i hình nhà nự ễ ồ ạ ạ ước liên minh Nhà nước liên minh

ch là s liên k t t m th i c a các nhà nỉ ự ế ạ ờ ủ ước v i nhau nh m th c hi n nh ng m c đíchớ ằ ự ệ ữ ụ

nh t đ nh S liên k t gi a các nhà nấ ị ự ế ữ ước thành viên trong nhà nước liên minh l ng l oỏ ẻ

h n r t nhi u so v i s liên k t trong nhà nơ ấ ề ớ ự ế ước liên bang Các qu c gia thành viênốtrong nhà nước liên minh gi l i nhi u ch quy n h n so v i ch quy n đữ ạ ề ủ ề ơ ớ ủ ề ược gi l iữ ạ

c a các nủ ước thành viên trong nhà nước liên bang Các nhà nước liên minh sau khi đã

n ướ ử ụ c s d ng đ th c hi n quy n l c nhà n ể ự ệ ề ự ướ c.

Ch đ chính tr có quan h ch t ch v i b n ch t c a nhà nế ộ ị ệ ặ ẽ ớ ả ấ ủ ước, v i n i dungớ ộ

ho t đ ng c a nó và đ i s ng chính tr xã h i nói chung ạ ộ ủ ờ ố ị ộ

Trong l ch s xã h i có giai c p và nhà nị ử ộ ấ ước, giai c p th ng tr s d ng nhi uấ ố ị ử ụ ề

bi n pháp, phệ ương pháp đ th c hi n quy n l c nhà nể ự ệ ề ự ước, nhìn chung có th phân cácể

phương pháp, bi n pháp này thành hai lo i chính: phệ ạ ương pháp dân ch và phủ ươ ngpháp ph n dân ch , tả ủ ương ng v i hai phứ ớ ương pháp này có ch đ chính tr dân ch vàế ộ ị ủ

ch đ chính tr ph n dân ch ế ộ ị ả ủ

Trong ch đ chính tr dân ch , giai c p th ng tr thế ộ ị ủ ấ ố ị ường s d ng ch y uử ụ ủ ế

phương pháp giáo d c - thuy t ph c Tuy nhiên, phụ ế ụ ương pháp dân ch có nhi u d ngủ ề ạ khác nhau, ph thu c vào b n ch t c a t ng nhà nụ ộ ả ấ ủ ừ ướ ụ ểc c th , nh : dân ch hình th c,ư ủ ứ dân ch th c s , dân ch gi hi u, dân ch r ng rãi Ví d nh ch đ dân ch trongủ ự ự ủ ả ệ ủ ộ ụ ư ế ộ ủnhà nướ ư ảc t s n là bi u hiên cao đ c a ch đ dân ch hình th c, còn ch đ dânể ộ ủ ế ộ ủ ứ ế ộ

ch xã h i ch nghĩa là dân ch th c s và r ng rãi.ủ ộ ủ ủ ự ự ộ

Trong ch đ chính tr ph n dân ch , giai c p th ng tr thế ộ ị ả ủ ấ ố ị ường s d ng cácử ụhình th c, phứ ương pháp mang n ng tính cặ ưỡng ch , đ nh cao c a ch đ này là ch đế ỉ ủ ế ộ ế ộ

đ c tài, phát xít ộ

Nh v y, hình th c nhà nư ậ ứ ước là s h p nh t c a ba y u t : hình th c chínhự ợ ấ ủ ế ố ứ

th , hình th c c u trúc nhà nể ứ ấ ước và ch đ chính tr , ba y u t này có m i quan hế ộ ị ế ố ố ệ

m t thi t v i nhau, tác đ ng qua l i ch t ch v i nhau, th c hi n quy n l c chính trậ ế ớ ộ ạ ặ ẽ ớ ự ệ ề ự ị

c a giai c p th ng tr , ph n ánh b n ch t c a nhà nủ ấ ố ị ả ả ấ ủ ước

CÂU H I ÔN T P Ỏ Ậ

1 Phân tích khái ni m ki u nhà nệ ể ước

2 Phân tích khái ni m ch c năng nhà nệ ứ ước

3 Phân tích m i quan h gi a ch c năng nhà nố ệ ữ ứ ước v i b máy nhà nớ ộ ước

4 Trình bày nh ng hi u bi t v hình th c nhà nữ ể ế ề ứ ước

CH ƯƠ NG IV NHÀ N ƯỚ C CH NÔ VÀ NHÀ N Ủ ƯỚ C PHONG KI N Ế

Xem xét b n ch t c a nhà nả ấ ủ ước ch nô ph i xu t phát t c s kinh t và củ ả ấ ừ ơ ở ế ơ

s xã h i c a xã h i chi m h u nô l C s kinh t c a nhà nở ộ ủ ộ ế ữ ệ ơ ở ế ủ ước ch nô là quan hủ ệ

s n xu t chi m h u nô l Quan h này d a trên c s c a s chi m h u t nhân c aả ấ ế ữ ệ ệ ự ơ ở ủ ự ế ữ ư ủ

ch nô đ i v i t li u s n xu t và ngủ ố ớ ư ệ ả ấ ười lao đ ng là nô l ộ ệ

C s xã h i c a xã h i chi m h u nô l do chính c s kinh t quy đ nh Vìơ ở ộ ủ ộ ế ữ ệ ơ ở ế ị

th , k t c u giai c p c a xã h i g m có hai giai c p chính là giai c p ch nô và giaiế ế ấ ấ ủ ộ ồ ấ ấ ủ

c p nô l Giai c p ch nô là giai c p th ng tr m c dù ch là thi u s trong xã h iấ ệ ấ ủ ấ ố ị ặ ỉ ể ố ộ

nh ng n m h u h t t li u s n xu t c a xã h i và c b n thân ngư ắ ầ ế ư ệ ả ấ ủ ộ ả ả ười lao đ ng là nôộ

l Giai c p nô l m c dù chi m đ i đa s trong xã h i nh ng do không có t li u s nệ ấ ệ ặ ế ạ ố ộ ư ư ệ ả

xu t trong tay và không làm ch ngay c chính b n thân mình nên h hoàn toàn phấ ủ ả ả ọ ụ thu c vào giai c p ch nô c v th xác và tinh th n Nô l không độ ấ ủ ả ề ể ầ ệ ược coi là ngườ i

mà ch là “công c bi t nói” c a ch nô, ch nô có toàn quy n đ i v i nô l v i vai tròỉ ụ ế ủ ủ ủ ề ố ớ ệ ớ

là m t ch s h u đích th c, h có th bán nô l , cho, t ng nô l nô l th c ch t chộ ủ ở ữ ự ọ ể ệ ặ ệ ệ ự ấ ỉ

là m t th tài s n c a ch nô Bên c nh hai giai c p chính là ch nô và nô l , xã h iộ ứ ả ủ ủ ạ ấ ủ ệ ộ chi m h u nô l còn nh ng giai c p và t ng l p xã h i khác nh : nông dân t h u,ế ữ ệ ữ ấ ầ ớ ộ ư ư ữ

nh ng ngữ ười th th công, nh ng ngợ ủ ữ ười buôn bán Nh ng ngữ ười này v thân ph n đ aề ậ ị

v c a h trong xã h i không th p kém nh nô l nh ng so v i giai c p ch nô h cóị ủ ọ ộ ấ ư ệ ư ớ ấ ủ ọ

đ a v r t th p và cũng ch u s chi ph i c a giai c p ch nô.ị ị ấ ấ ị ự ố ủ ấ ủ

C s kinh t và k t c u giai c p xã h i đã quy đ nh b n ch t c a nhà nơ ở ế ế ấ ấ ộ ị ả ấ ủ ướ c

ch nô Dủ ưới góc đ b n ch t giai c p, nhà nộ ả ấ ấ ước ch nô là công c b o l c đ th củ ụ ạ ự ể ự

hi n n n chuyên chính c a giai c p ch nô, duy trì s th ng tr m i m t c a giai c pệ ề ủ ấ ủ ự ố ị ọ ặ ủ ấ

ch nô đ i v i nô l và các t ng l p nhân dân lao đ ng trong xã h i, duy trì tình tr ngủ ố ớ ệ ầ ớ ộ ộ ạ

b t bình đ ng gi a ch nô v i nô l v i các t ng l p nhân dân lao đ ng khác.ấ ẳ ữ ủ ớ ệ ớ ầ ớ ộ

Nghiên c u ch đ nô l trên th gi i, C.Mác và Ph Ăngghen đã căn c vàoứ ế ộ ệ ế ớ ứ

nh ng đ c đi m c th đ phân bi t ch đ nô l c đi n và ch đ nô l phữ ặ ể ụ ể ể ệ ế ộ ệ ổ ể ế ộ ệ ươ ngđông c đ i.ổ ạ

Ch đ nô l c đi n ế ộ ệ ổ ể (hay còn g i là ch đ nô l Hy - La) đọ ế ộ ệ ược đ c tr ngặ ư

b i tính đi n hình c a phở ể ủ ương th c s n xu t chi m h u nô l Trong lo i hình xã h iứ ả ấ ế ữ ệ ạ ộ này nô l chi m s lệ ế ố ượng đông đ o trong xã h i và là l c lả ộ ự ượng lao đ ng ch y u c aộ ủ ế ủ

xã h i, mà th c ch t là cho ch nô S bóc l t c a ch nô đ i v i nô l là ph bi n vàộ ự ấ ủ ự ộ ủ ủ ố ớ ệ ổ ế

đi n hình.ể

Ch đ nô l ph ế ộ ệ ươ ng Đông c đ i ổ ạ hay còn g i là ch đ nô l gia trọ ế ộ ệ ưởng là

lo i hình xã h i còn duy trì nhi u tàn d c a ch đ công xã th t c Trong ch đ này,ạ ộ ề ư ủ ế ộ ị ộ ế ộ

nô l không ph i là l c lệ ả ự ượng lao đ ng chính, s n xu t ra c a c i, hàng hoá cho chộ ả ấ ủ ả ủ

nô mà h u h t làm công vi c trong nhà L c lầ ế ệ ự ượng lao đ ng chính c a xã h i là cácộ ủ ộthành viên công xã nông thôn (nông nô), v đ a v xã h i, h t do h n so v i nô l , tuyề ị ị ộ ọ ự ơ ớ ệnhiên h v n ch u s áp b c, bóc l t c a ch nô.ọ ẫ ị ự ứ ộ ủ ủ

Tuy nhiên, bên c nh tính giai c p, trong m t ch ng m c nh t đ nh nhà nạ ấ ộ ừ ự ấ ị ướ c

ch nô cũng có m t vai trò xã h i nh t đ nh, các nhà nủ ộ ộ ấ ị ước ch nô các m c đ khácủ ở ứ ộnhau đã ti n hành nh ng ho t đ ng mang tính xã h i nh : ho t đ ng làm thu l i ế ữ ạ ộ ộ ư ạ ộ ỷ ợ ở các qu c gia chi m h u nô l phố ế ữ ệ ương đông, xây d ng và b o v các công trình côngự ả ệ

c ng, hay ho t đ ng phát tri n kinh t , thộ ạ ộ ể ế ương m i Hy l p ạ ở ạ

Các đ c tr ng c a m i lo i hình ch đ chi m h u nô l trên đặ ư ủ ỗ ạ ế ộ ế ữ ệ ược ph n ánhảtrong ch c năng, b máy, hình th c c a các nhà nứ ộ ứ ủ ước ch nô tủ ương ng Tuy có nh ngứ ữ nét riêng bi t khác nhau, nh ng góc đ chung nh t các nhà nệ ư ở ộ ấ ước chi m h u nô lế ữ ệ

đ u là công c chuyên chính c a giai c p ch nô, b o đ m s th ng tr c a giai c pề ụ ủ ấ ủ ả ả ự ố ị ủ ấ

ch nô, đ ng th i nó còn là t ch c đ t v , t ch c các công trình công c ng ủ ồ ờ ổ ứ ể ự ệ ổ ứ ộ

2 Ch c năng c a nhà n ứ ủ ướ c ch nô ủ

B n ch t c a nhà nả ấ ủ ước ch nô trủ ước h t đế ược th hi n các ch c năng đ iể ệ ở ứ ố

n i và đ i ngo i c b n c a nó.ộ ố ạ ơ ả ủ

Các ch c năng đ i n i c b n c a nhà nứ ố ộ ơ ả ủ ước ch nô bao g m:ủ ồ

a Ch c năng c ng c và b o v s h u c a ch nô đ i v i t li u s n ứ ủ ố ả ệ ở ữ ủ ủ ố ớ ư ệ ả

xu t và nô l ấ ệ

Đây là m t trong nh ng ch c năng đ c tr ng, c b n nh t c a nhà nộ ữ ứ ặ ư ơ ả ấ ủ ước chủ

nô, th hi n rõ nét b n ch t giai c p c a nhà nể ệ ả ấ ấ ủ ước ch nô Nhà nủ ước ch nô b ngủ ằ pháp lu t không ch quy đ nh giai c p ch nô có toàn quy n s h u v t li u s nậ ỉ ị ấ ủ ề ở ữ ề ư ệ ả

xu t, mà đ i v i ngấ ố ớ ười nô l giai c p ch nô cũng toàn quy n s h u Thông qua phápệ ấ ủ ề ở ữ

lu t nhà nậ ước ch nô h p pháp hoá quy n l c vô h n c a ch nô đ i v i nô l , choủ ợ ề ự ạ ủ ủ ố ớ ệpháp ch nô công khai bóc l t, củ ộ ưỡng b c lao đ ng tàn nh n đ i v i nô l , đ ng th iứ ộ ẫ ố ớ ệ ồ ờ quy đ nh nh ng bi n pháp tr ng tr nghiêm kh c đ i v i các hành vi xâm h i đ nị ữ ệ ừ ị ắ ố ớ ạ ế quy n s h u c a ch nô.ề ở ữ ủ ủ

b Ch c năng đàn áp b ng quân s đ i v i s ph n kháng c a nô l và các ứ ằ ự ố ớ ự ả ủ ệ

t ng l p nhân dân lao đ ng khác ầ ớ ộ

Trong xã h i chi m h u nô l , không ch giai c p nô l ch u s áp b c, bóc l tộ ế ữ ệ ỉ ấ ệ ị ự ứ ộ tàn nh n c a giai c p ch nô mà các t ng l p nhân dân lao đ ng khác cũng ch u s ápẫ ủ ấ ủ ầ ớ ộ ị ự

b c và bóc l t không kém ph n tàn b o t phía giai c p ch nô đâu có áp b c, đóứ ộ ầ ạ ừ ấ ủ Ở ứ ở

có đ u tranh, vì th , l ch s t n t i và phát tri n c a nhà nấ ế ị ử ồ ạ ể ủ ước ch nô g n li n v i cácủ ắ ề ớ

cu c kh i nghĩa liên ti p c a nô l và các t ng l p nhân dân lao đ ng khác Đ b o vộ ở ế ủ ệ ầ ớ ộ ể ả ệ

đ a v th ng tr cùng v i các đ c quy n, đ c l i c a giai c p ch nô, nhà nị ị ố ị ớ ặ ề ặ ợ ủ ấ ủ ước ch nôủ

đã ra s c đàn áp các cu c kh i nghĩa b ng b o l c quân s Đây cũng là m t ch cứ ộ ở ằ ạ ự ự ộ ứ năng được nhà nước ch nô h t s c chú tr ng.ủ ế ứ ọ

c Ch c năng đàn áp v m t t t ứ ề ặ ư ưở ng

Bên c nh vi c s d ng b o l c quân s đ đàn áp giai c p nô l và các t ngạ ệ ử ụ ạ ự ự ể ấ ệ ầ

l p nhân dân lao đ ng khác, nhà nớ ộ ước ch nô còn th c hi n s nô d ch v m t tủ ự ệ ự ị ề ặ ư

tưởng đ i v i nô l và nhân dân lao đ ng Các nhà nố ớ ệ ộ ước ch nô đ u s d ng tôn giáoủ ề ử ụ

nh m t công c h u hi u cho s nô d ch v m t t t tư ộ ụ ữ ệ ự ị ề ặ ư ư ưởng B i l tôn giáo đã đãở ẽ

gi i thích đả ược đ c quy n cũng nh đ a v xã h i c a giai c p th ng tr Các hành viặ ề ư ị ị ộ ủ ấ ố ịxâm h i t i tôn giáo cũng đạ ớ ược nhà nước ch nô thông qua pháp lu t tr ng ph tủ ậ ừ ạ nghiêm kh c.ắ

Các ch c năng đ i ngo i c b n c a nhà n ứ ố ạ ơ ả ủ ướ c ch nô bao g m: ủ ồ

a Ch c năng ti n hành chi n tranh xâm l ứ ế ế ượ c

Đây là m t trong nh ng ch c năng đ i ngo i c b n c a nhà nộ ữ ứ ố ạ ơ ả ủ ước ch nô.ủ

Đi u ki n cho s t n t i c a nhà nề ệ ự ồ ạ ủ ước ch nô g n li n v i ch đ nô l , vì th cácủ ắ ề ớ ế ộ ệ ế

nhà nước ch nô h t s c coi tr ng ho t đ ng ti n hành chi n tranh xâm lủ ế ứ ọ ạ ộ ế ế ược đ mể ở

r ng lãnh th và tăng cộ ổ ường s nô l c a qu c gia Ch đ nô l càng phát tri n thìố ệ ủ ố ế ộ ệ ểchi n tranh càng tàn kh c Sau khi dành đế ố ược th ng l i các nhà nắ ợ ước ch nô thủ ườ ng

ti n hành các ho t đ ng xây d nh thành lu , b trí quân đ i các nế ạ ộ ự ỹ ố ộ ở ước b i tr n và thiạ ậhành chính sách bóc l t hà kh c v i nhân dân các nộ ắ ớ ước th t b i L ch s nhà nấ ạ ị ử ước chủ

nô đã có nh ng đ qu c hùng m nh nh vi c thi hành chính sách m r ng chi n tranhữ ế ố ạ ờ ệ ở ộ ếxâm lược mà tiêu bi u là đ qu c La mã.ể ế ố

b Ch c năng phòng th ch ng xâm l ứ ủ ố ượ c

Cùng v i vi c th c hi n ho t đ ng xâm lớ ệ ự ệ ạ ộ ược, các nhà nước ch nô cũng h tủ ế

s c coi tr ng ho t đ ng phòng th ch ng xâm lứ ọ ạ ộ ủ ố ược Th c t cho th y r ng b t kỳ nhàự ế ấ ằ ấ

nước ch nô nào cũng đ ng trủ ứ ước nguy c b nơ ị ước khác xâm lược Đ th c hi n ch cể ự ệ ứ năng này nhà nước ch nô ti n hành các ho t đ ng nh : t ch c l c lủ ế ạ ộ ư ổ ứ ự ượng quân đ i,ộ xây d ng các thành lu , pháo đài, chu n b c s v t ch t , ti n hành ho t đ ng quânự ỹ ẩ ị ơ ở ậ ấ ế ạ ộ

s khi c n thi t.ự ầ ế

Ngoài các ch c năng đã nêu trên, nhà nứ ở ước ch nô trong m t ch ng m c nh tủ ộ ừ ự ấ

đ nh, tuỳ vào th i đi m c th đã ti n hành nh ng cong vi c chung b t ngu n t sị ờ ể ụ ể ế ữ ệ ắ ồ ừ ự

t n t i c a xã h i nh : xây d ng các công trình công c ng, đồ ạ ủ ộ ư ự ộ ường sá, t ch c đ p đêổ ứ ắ

ch ng l t , ho c các ho t đ ng bang giao hoà bình, ti n hành buôn bán v i các nố ụ ặ ạ ộ ế ớ ướ ckhác

3 B máy nhà n ộ ướ c ch nô ủ

Ch th ti n hành các ch c năng c a nhà nủ ể ế ứ ủ ước ch nô chính là b máy c a nhàủ ộ ủ

nước ch nô, vì th b máy nhà nủ ế ộ ước ch nô đủ ược xây d ng phù h p cho vi c th cự ợ ệ ự

hi n các ch c năng c a nhà nệ ứ ủ ướ Ởc các nhà nước ch nô khác nhau do hình th củ ứ chính th khác nhau, ch c năng c th c a nhà nể ứ ụ ể ủ ước cũng có nh ng bi u hi n khácữ ể ệnhau, do đó b máy nhà nộ ước trong t ng qu c gia chi m h u nô l cũng có nh ngừ ố ế ữ ệ ữ

đi m khác bi t Tuy nhiên, vi c thi t l p b máy nhà nể ệ ệ ế ậ ộ ước ch nô t u chung l i đ uủ ự ạ ề

đ th c hi n các ch c năng đ i n i và đ i ngo i c b n c a nhà nể ự ệ ứ ố ộ ố ạ ơ ả ủ ước, duy trì sự

th ng tr và b o v l i ích c a ch nô, duy trì tr t t xã h i trên c s c a ch đố ị ả ệ ợ ủ ủ ậ ự ộ ơ ở ủ ế ộ chi m h u nô l ế ữ ệ

giai đo n đ u, b máy nhà n c ch nô còn đ n gi n và mang đ m d u n

c a c a h th ng c quan qu n lý xã h i th t c - b l c Gi a các c quan ch a có sủ ủ ệ ố ơ ả ộ ị ộ ộ ạ ữ ơ ư ự phân đ nh rõ v ch c năng ị ề ứ

Chuy n sang giai đo n sau, cùng v i s phát tri n đa d ng c a các ch c năngể ạ ớ ự ể ạ ủ ứnhà nước nên b máy nhà nộ ước ch nô càng tr nên c ng k nh, quan liêu Nhìn chungủ ở ồ ề

b máy nhà nộ ước ch nô đ u có các c quan: quân đ i, c nh sát, toà án phát tri n.ủ ề ơ ộ ả ể

Quân đ i là l c lộ ự ượng được các nhà nước ch nô quan tâm xây d ng Trong cácủ ựnhà nước quân đ i chi m l c lộ ế ự ượng đông đ o Trong nhi u qu c gia m i ngả ề ố ọ ười dân

đ u có nghĩa v ph i ph c v quân đ i (Nhà nề ụ ả ụ ụ ộ ước Spác) Quân đ i làm nhi m v chộ ệ ụ ủ

y u là chinh ph t và b o v t qu c nh ng qu c gia ch a có l c lế ạ ả ệ ổ ố Ở ữ ố ư ự ượng c nh sátảquân đ i còn đ m nh n thêm nhi m v b o đ m tr t t xã h i, h tr toà án trongộ ả ậ ệ ụ ả ả ậ ự ộ ỗ ợ

Toà án cũng được h t s c chú tr ng trong nhà nế ứ ọ ước ch nô Tuy nhiên cách tủ ổ

ch c toà án các nhà nứ ở ước khác nhau là khác nhau các qu c gia PhỞ ố ương Đông,quy n xét x t i cao thu c v ngề ử ố ộ ề ười đ ng đ u nhà nứ ầ ước (vua), quy n này có thề ể

được u quy n l i cho m t t ch c ph thu c tr c ti p vào vua các qu c giaỷ ề ạ ộ ổ ứ ụ ộ ự ế Ở ố

Phương Tây c đ i, h th ng c quan xét x đã đổ ạ ệ ố ơ ử ược thi t l p đ xét x nh ng côngế ậ ể ử ữ

vi c khác nhau, đ ng th i đ m nhi m ch c năng qu n lý (Aten), ho c có nh ng cệ ồ ờ ả ệ ứ ả ặ ữ ơ quan thường tr c đ m trách ho t đ ng xét x v i các th m phán đự ả ạ ộ ử ớ ẩ ược b u trong m tầ ộ kho ng th i gian nh t đ nh (La Mã th i kỳ c ng hoà).ả ờ ấ ị ờ ộ

4 Hình th c nhà n ứ ướ c ch nô ủ

M c dù các nhà nặ ước ch nô đ u có nh ng ch c năng c b n gi ng nhau,ủ ề ữ ứ ơ ả ố

nh ng do đi u ki n l ch s c th c a m i qu c gia là khác nhau nên trong nhà nư ề ệ ị ử ụ ể ủ ỗ ố ướ c

ch nô có nhi u hình th c chính th khác nhau L ch s phát tri n c a nhà nủ ề ứ ể ị ử ể ủ ước chủ

nô g n v i các hình th c chính th : quân ch , c ng hoà dân ch , c ng hoà quý t c.ắ ớ ứ ể ủ ộ ủ ộ ộ

Chính th quân ch chuyên ch ể ủ ế ph bi n tr ng các nhà nổ ế ọ ước phương đông cổ

đ i Đ c tr ng c a hình th c này là quy n l c nhà nạ ặ ư ủ ứ ề ự ướ ậc t p trung toàn b vào trongộtay ngườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước (hoàng đ , vua) v i m t b máy quân s , quan liêu kháế ớ ộ ộ ự

ph c t p (Ai C p, Babilon, Trung Qu c, n Đ ) Ngứ ạ ậ ố Ấ ộ ườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước có toànquy n quy t đ nh v n m nh qu c gia, cũng nh v n m nh c a t ng thành viên trongề ế ị ậ ệ ố ư ậ ệ ủ ừ

qu c gia đó, ch c v này đố ứ ụ ược truy n l i theo nguyên t c cha truy n con n i.ề ạ ắ ề ố

Chính th c ng hoà dân ch ể ộ ủ t n t i nhà nồ ạ ở ước ch nô Aten vào th k th V -ủ ế ỷ ứ

IV trước công nguyên Aten m i nam công dân trỞ ọ ưởng thành đ u đề ược tham gia H iộ ngh nhân dân H i ngh s b u ra các c quan nhà nị ộ ị ẽ ầ ơ ước và các cá nhân th c thi quy nự ề

l c nhà nự ước theo nh ng nhi m kỳ nh t đ nh Nô l , ki u dân, ph n , nô l đã đữ ệ ấ ị ệ ề ụ ữ ệ ượ c

gi i phóng không đả ược tham gia b u c , th c ch t c a hình th c dân ch này là dânầ ử ự ấ ủ ứ ủ

ch ch nô.ủ ủ

Chính th c ng hoà quý t c ch nô ể ộ ộ ủ t n t i nhà nồ ạ ở ước Spác và La Mã Quy nề

l c nhà nự ước (ch y u quy n l p pháp) n m trong tay m t h i đ ng mà thành viênủ ế ề ậ ằ ộ ộ ồ

được b u ra t các quý t c giàu có nh t và h n m gi ch c v su t đ i Bên c nhầ ừ ộ ấ ọ ắ ữ ứ ụ ố ờ ạ

đó có các c quan th c hi n quy n hành pháp và quy n t pháp cũng đơ ự ệ ề ề ư ược hình thànhthông qua con đường b u c Đ i h i nhân dân v n t n t i nh ng không chi m v tríầ ử ạ ộ ẫ ồ ạ ư ế ịquan tr ng Đ i h i nhân dân ch ti n hành b u nh ng ngọ ạ ộ ỉ ế ầ ữ ười tham gia vào các ch c vứ ụ trong b máy nhà nộ ước, thông qua v m t hình th c các d lu t do H i đ ng trề ặ ứ ự ậ ộ ồ ưở nglão đ a ra.ư

V hình th c c u trúc nhà n ề ứ ấ ướ , t t c các nhà n c ấ ả ước ch nô đ u có c u trúcủ ề ấnhà nước đ n nh t.ơ ấ

V ch đ chính tr , ề ế ộ ị các nở ước phương Đông ch y u t n t i ch đ đ c tàiủ ế ồ ạ ế ộ ộchuyên ch các nế Ở ước phương Tây, ch đ chính tr đã mang tính dân ch , tuy nhiênế ộ ị ủ

v b n ch t đó ch là ch đ dân ch ch nô V c b , n n dân ch đề ả ấ ỉ ế ộ ủ ủ ề ơ ả ề ủ ược thi t l p ế ậ ở

nh ng qu c gia này v n là ch đ quân phi t, đ c tài v i đ i đa s nhân dân lao đ ng.ữ ố ẫ ế ộ ệ ộ ớ ạ ố ộ

II NHÀ N ƯỚ C PHONG KI N Ế

Nhà nước phong ki n ra đ i trên c s c a s s p đ c a xã h i chi m h u nôế ờ ơ ở ủ ự ụ ổ ủ ộ ế ữ

l , m t s qu c gia nhà nệ ở ộ ố ố ước phong ki n là ki u nhà nế ể ước đ u tiên, ví d nh Vi tầ ụ ư ệ Nam, Tri u Tiên ề

1 B n ch t c a nhà n ả ấ ủ ướ c phong ki n ế

Vào giai đo n cu i c a ch đ chi m h u nô l , quan h s n xu t d a trên laoạ ố ủ ế ộ ế ữ ệ ệ ả ấ ự

đ ng c a nô l b t đ u kìm hãm s phát tri n c a l c lộ ủ ệ ắ ầ ự ể ủ ự ượng s n xu t xã h i, mâuả ấ ộthu n gi a giai c p nô l v i giai c p ch nô ngày càng tr nên gay g t Các cu c kh iẫ ữ ấ ệ ớ ấ ủ ở ắ ộ ở nghĩa c a nô l đã liên ti p n ra Trong xã h i d n d n hình thành m t b ph n giaiủ ệ ế ổ ộ ầ ầ ộ ộ ậ

c p m i - giai c p l nông Ch đ l nông phát tri n và hình thái kinh t xã h i phongấ ớ ấ ệ ế ộ ệ ể ế ộ

ki n đã thay th cho hình thái kinh t xã h i chi m h u nô l ế ế ế ộ ế ữ ệ

Nhà nước phong ki n - ki u nhà nế ể ướ ươc t ng ng v i hình thái kinh t xã h iứ ớ ế ộ phong ki n - là ki u nhà nế ể ước ti n b h n so v i nhà nế ộ ơ ớ ước chi m h u nô l ế ữ ệ

Nhà nước phong ki n đế ược xây d ng trên c s c a phự ơ ở ủ ương th c s n xu tứ ả ấ phong ki n mà n n t ng là n n kinh t d a trên s h u c a giai c p đ a ch phongế ề ả ề ế ự ở ữ ủ ấ ị ủ

ki n đ i v i ru ng đ t cũng nh m t s t li u s n xu t khác, và s h u cá th c aế ố ớ ộ ấ ư ộ ố ư ệ ả ấ ở ữ ể ủ

c a nông dân trong s l thu c vào giai c p đ a ch ủ ự ệ ộ ấ ị ủ

nh ng nhà n c phong ki n hình thành trên n n t ng công xã nông thôn thì

s h u đ t đai có nh ng đ c thù riêng B ng các chính sách phong ki n, đ c bi t là cácở ữ ấ ữ ặ ằ ế ặ ệchính sách thu ru ng các chính quy n phong ki n b t đ u xác l p quy n s h u trênế ộ ề ế ắ ầ ậ ề ở ữdanh nghĩa c a nhà nủ ước đ i v i ru ng đ t c a công xã, nh ng ch p nh n và tônố ớ ộ ấ ủ ư ấ ậ

tr ng quy n s h u ru ng đ t trên th c t c a công xã.ọ ề ở ữ ộ ấ ự ế ủ

Xã h i phong ki n có k t c u giai c p khá ph c t p Trong xã h i có hai giaiộ ế ế ấ ấ ứ ạ ộ

c p chính là nông dân và đ a ch Đ c tr ng c a ch đ phong ki n là k t c u th b cấ ị ủ ặ ư ủ ế ộ ế ế ấ ứ ậ trong giai c p đ a ch các nấ ị ủ Ở ước phong ki n phế ương Tây, các đ ng c p nh : công,ẳ ấ ư

h u, bá, t , nam đ u g n v i nh ng đ c quy n, đ c l i v s h u ru ng đ t Trongầ ử ề ắ ớ ữ ặ ề ặ ợ ề ở ữ ộ ấ

h th ng th b c phong ki n, đ ng v trí cao nh t là vua, sau k đ n là các tệ ố ứ ậ ế ứ ở ị ấ ế ế ướ c

hi u quý t c t cao đ n th p, ví d nh nệ ộ ừ ế ấ ụ ư ở ước ta, t ng l p th ng tr có các “th hào”,ầ ớ ố ị ổ

“hào trưởng”, “c t c’, “l nh t c” - là t ng l p giàu có và quy n th các đ aự ộ ệ ộ ầ ớ ề ế ở ị

phương Đi u này đề ược minh ch ng qua câu nói c a Tr n Khánh D , m t tứ ủ ầ ư ộ ướng soái

c a nhà Tr n: “Tủ ầ ướng là chim ng, quân dân là v t, l y v t nuôi chim ng thì có gì làư ị ấ ị ư

l ”ạ 1 Giai c p nông dân s ng trên các lãnh đ a c a phong ki n, lao đ ng trên ru ng đ tấ ố ị ủ ế ộ ộ ấ

c a phong ki n, v đ a v xã h i h đủ ế ề ị ị ộ ọ ượ ực t do h n nô l , đ a ch không có quy nơ ệ ị ủ ề

gi t nông dân, h có kinh t cá th , có quy n s h u các t li u s n xu t nh và tế ọ ế ể ề ở ữ ư ệ ả ấ ỏ ư

li u sinh ho t Tuy nhiên, h v n ph i ch u c nh bóc l t lao đ ng n ng n b i ch đệ ạ ọ ẫ ả ị ả ộ ộ ặ ề ở ế ộ

s u cao, thu n ng dư ế ặ ưới các hình th c thu tô c a phong ki n ứ ủ ế

Ngoài hai giai c p c b n là đ a ch và nông dân, xã h i phong ki n còn cóấ ơ ả ị ủ ộ ế

nh ng t ng l p khác nhau: tăng l , th th công, thữ ầ ớ ữ ợ ủ ương nhân, nô tỳ

T ng l p nô tỳ ch y u ph c v trong gia đình, không có v trí đáng k trongầ ớ ủ ế ụ ụ ị ể

s n xu t.ả ấ

C s kinh t và k t c u giai c p ph c t p trong xã h i phong ki n đã quy đ nhơ ở ế ế ấ ấ ứ ạ ộ ế ị

b n ch t c a nhà nả ấ ủ ước phong ki n Nhà nế ước phong ki n duy trì đ a v kinh t c aế ị ị ế ủ giai c p đ a ch phong ki n và th c hi n s th ng tr đ i v i toàn xã h i Đó là “m tấ ị ủ ế ự ệ ự ố ị ố ớ ộ ộ

b máy đ t p h p và thu ph c r t đông ngộ ể ậ ợ ụ ấ ười, b t h ph i tuân theo nh ng lu t phápắ ọ ả ữ ậ

và quy ch nh t đ nh; v căn b n t t c các lu t pháp đó chung quy ch có m t m cế ấ ị ề ả ấ ả ậ ỉ ộ ụ đích duy nh t: duy trì quy n c a chúa phong ki n v i nông nô”ấ ề ủ ế ớ 1

2 Ch c năng c a nhà n ứ ủ ướ c phong ki n ế

B n ch t c a nhà nả ấ ủ ước phong ki n đế ược quy đ nh b i các ch c năng đ i n iị ở ứ ố ộ

và đ i ngo i c a nóố ạ ủ

1 L ch s Vi t Nam NXB Khoa h c xã h i, Hà N i 1971, tr 226 ị ử ệ ọ ộ ộ

1 V.I Lênin Toàn t p T p 39 NXB Ti n b Matxc va, 1979 Tr87 ậ ậ ế ộ ơ

Nhà nước phong ki n có các ch c năng đ i n i c b n sau:ế ứ ố ộ ơ ả

a Ch c năng b o v và phát tri n ch đ s h u phong ki n, duy trì s bóc l t ứ ả ệ ể ế ộ ở ữ ế ự ộ

c a phong ki n đ i v i nông dân và các t ng l p nhân dân lao đ ng khác ủ ế ố ớ ầ ớ ộ

Trong phương th c s n xu t phong ki n nông nghi p là c s t n t i cho cứ ả ấ ế ệ ơ ở ồ ạ ả

xã h i vì th ru ng đ t là t li u s n xu t quan tr ng và là ch y u Chính vì th cácộ ế ộ ấ ư ệ ả ấ ọ ủ ế ếnhà nước phong ki n ra s c c ng c và b o v s h u phong ki n v ru ng đ t.ế ứ ủ ố ả ệ ở ữ ế ề ộ ấ

B ng nhi u hình th c khác nhau, nhà nằ ề ứ ước phong ki n b o v s đ c quy n chi mế ả ệ ự ộ ề ế

h u ru ng đ t c a giai c p đ a ch , phong ki n phữ ộ ấ ủ ấ ị ủ ế Ở ương Tây, nhà nước quy đ nhị

ch t ch quy n s h u t nhân c a các lãnh chúa phong ki n v ru ng đ t thông quaặ ẽ ề ở ữ ư ủ ế ề ộ ấ

ch đ đ ng c p phế ộ ẳ ấ Ở ương Đông, s h u t i cao v ru ng đ t thu c v nhà nở ữ ố ề ộ ấ ộ ề ướ c,

nh ng th c ch t quy n s h u ru ng đ t n m trong tay giai c p phong ki n mà đ ngư ự ấ ề ở ữ ộ ấ ằ ấ ế ứ

đ u là nhà vua.ầ

Các nhà nước phong ki n đ u s d ng pháp lu t đ c ng c và b o v quy nế ề ử ụ ậ ể ủ ố ả ệ ề

s h u v ru ng đ t c a giai c p phong ki n Thông qua pháp lu t, nhà nở ữ ề ộ ấ ủ ấ ế ậ ước phong

ki n trói ch t ngế ặ ười nông dân vào ru ng đ t c a đ a ch , phong ki n Nông dân cácộ ấ ủ ị ủ ế ở

nước đ u ph i ch u c nh lao d ch n ng n qua các hình th c tô thu do giai c pề ả ị ả ị ặ ề ứ ế ấ phong ki n đ t ra (tô ti n, tô hi n v t, tô lao d ch).ế ặ ề ệ ậ ị

b Ch c năng đàn áp s ch ng đ i c a nông dân và các t ng l p nhân dân lao ứ ự ố ố ủ ầ ớ

Chuy n sang th i kỳ nhà nể ờ ước phong ki n trung ế ương t p quy n b máy đànậ ề ộ

áp c a nhà nủ ước phong ki n càng tr nên phát tri n, ch c năng này càng đế ở ể ứ ược nhà

nước phong ki n th c hi n tri t đ h n, ví d các cu c kh i nghĩa c a nông dân nh :ế ự ệ ệ ể ơ ụ ộ ở ủ ư

kh i nghĩa X c xông Pháp, kh i nghĩa S n Thành, Hoàng Sào Trung Qu c, kh iở ắ ở ở ơ ở ố ở nghĩa c a Nguy n H u C u Vi t Nam đ u b nhà nủ ễ ữ ầ ở ệ ề ị ước phong ki n các nế ở ước đó

đàn áp dã man.

c Ch c năng đàn áp t t ứ ư ưở ng.

Cùng v i vi c th c hi n các ho t đ ng b o l c v t ch t đ duy trì đ a v th ngớ ệ ự ệ ạ ộ ạ ự ậ ấ ể ị ị ố

tr c a mình, nhà nị ủ ước phong ki n còn đàn áp và nô d ch nông dân và nhân dân laoế ị

đ ng v m t t tộ ề ặ ư ưởng, áp đ t h t tặ ệ ư ưởng c a giai c p phong ki n cho toàn xã h i.ủ ấ ế ộ Các nhà nước phong ki n dù phế ương Đông hay phương Tây, nhìn chung đ u s d ngề ử ụ

h t tệ ư ưởng tôn giáo và t ch c tôn giáo ph c v cho m c đích nô d ch t tổ ứ ụ ụ ụ ị ư ưởng

châu Âu th i kỳ trung c , giáo h i và n ng quy t c c a nó đã chi ph i toàn

b đ i s ng chính tr , tinh th n c a xã h i Nhà nộ ờ ố ị ầ ủ ộ ước phong ki n đã k t h p v i giáoế ế ợ ớ

h i, l i d ng tôn giáo sáp nh p quy n l c tôn giáo v i quy n l c nhà nộ ợ ụ ậ ề ự ớ ề ự ước đ nô d chể ị nhân dân lao đ ng Nhà nộ ước phong ki n cho phép toà án giáo h i can thi p vào cế ộ ệ ả

nh ng lĩnh v c không thu c ph m vi tôn giáo, s d ng s c m nh b o l c đ đàn áp,ữ ự ộ ạ ử ụ ứ ạ ạ ự ể

b c h i nh ng ngứ ạ ữ ười có t tư ưởng ti n b ế ộ

ph ng Đông, các n c nh Trung Qu c, Vi t Nam có th i kỳ Ph t giáo

được coi là qu c giáo nh ng th i kỳ này t ng l p tăng l đố Ở ữ ờ ầ ớ ữ ược coi là t ng l p tríầ ớ

th c, đứ ược tham gia vào công vi c chính tr , có nh ng ngệ ị ữ ườ ắi n m các tr ng trách trongọ

b máy nhà nộ ước, nh nhà s T Đ o H nh và s Th o Đư ư ừ ạ ạ ư ả ường th i Lý ờ

Nhìn chung, nhà nước phong ki n đã k t h p gi a th n quy n và th quy n đế ế ợ ữ ầ ề ế ề ể

nô d ch nhân dân lao đ ng v m t t tị ộ ề ặ ư ưởng, tuyên truy n và áp đ t cho nông dân vàề ặcác t ng l p nhân dân lao đ ng khác h t tầ ớ ộ ệ ư ưởng duy tâm mang đ m màu s c tôn giáo.ậ ắ

Ngoài ra, nhà nước phong ki n còn ti n hành nh ng ho t đ ng công c ngế ế ữ ạ ộ ộ

nh m phát tri n kinh t , văn hoá, xã h i nh : ban hành chính sách qu n lý đ t đai,ằ ể ế ộ ư ả ấchính sách ti n t , làm đề ệ ường, làm thu l i Tuy nhiên, ho t đ ng này ch a thỷ ợ ạ ộ ư ườ ngxuyên và r ng kh p trong các nhà nộ ắ ước phong ki n mà ch xu t hi n t ng qu c giaế ỉ ấ ệ ở ừ ố

c th vào t ng th i kỳ c th ụ ể ừ ờ ụ ể

Nhà nước phong ki n có các ch c năng đ i ngo i sau:ế ứ ố ạ

a Ch c năng ti n hành chi n tranh xâm l ứ ế ế ượ c.

Chi n tranh đế ược nhà nước phong ki n s d ng v i tính ch t là phế ử ụ ớ ấ ương ti nệ

ph bi n đ gi i quy t các mâu thu n, m r ng lãnh th , tăng cổ ế ể ả ế ẫ ở ộ ổ ường ph m vi nhạ ả

hưởng c a nhà nủ ước mình ra bên ngoài Trong th i kỳ cát c , m i lãnh chúa phongờ ứ ỗ

ki n có quân đ i riêng, có quy n tuyên chi n v i các lãnh chúa phong ki n khác ế ộ ề ế ớ ế ở trong và ngoài nước (tr tuyên chi n v i vua ho c qu c vừ ế ớ ặ ố ương c a mình) Khi vuaủ

ho c qu c vặ ố ương c a mình ti n hành chi n tranh, lãnh chúa phong ki n có nghĩa vủ ế ế ế ụ

ph i mang quân đ n chi vi n.ả ế ệ

T i th i kỳ nhà nớ ờ ước quân ch trung ủ ương t p quy n, ch c năng này đậ ề ứ ược cácnhà nước phong ki n ti n hành thế ế ường xuyên h n nh m ph c v cho l i ích qu c gia,ơ ằ ụ ụ ợ ố

đi u này d n đ n tình tr ng các nhà nề ẫ ế ạ ước phong ki n thế ường xuyên trong tình tr ngở ạ chi n tranh.ế

b.Ch c năng phòng th ch ng xâm l ứ ủ ố ượ c.

Các nhà nước phong ki n dù l n hay nh đ u luôn đ ng trế ớ ỏ ề ứ ước nguy c b cácơ ịnhà nước khác xâm lược Vì th , cùng v i vi c ti n hành chi n tranh xâm lế ớ ệ ế ế ược, cácnhà nước phong ki n đ u th c hi n các công vi c liên quan đ n b o v đ t nế ề ự ệ ệ ế ả ệ ấ ướ c

nh : xây d ng pháo đài, thành lu , xây d ng quân đ i thư ự ỹ ự ộ ường tr c đ phòng th đ tự ể ủ ấ

nước

Đ b o v quy n, l i ích c a qu c gia, nhà nể ả ệ ề ợ ủ ố ước phong ki n còn th c hi nế ự ệ nhi u hình th c và chính sách ngo i giao v i các qu c gia láng gi ng nh chính sáchề ứ ạ ớ ố ề ư

thương m i, đ i ngo i hoà bình ạ ố ạ

3 B máy nhà n ộ ướ c phong ki n ế

So v i b máy nhà nớ ộ ước ch nô, b máy nhà nủ ộ ước phong ki n đã phát tri nế ể

h n m t bơ ộ ước, đ c bi t là giai đo n nhà nặ ệ ở ạ ước quân ch trung ủ ương t p quy n.ậ ề

Trong giai đo n nhà nạ ước phong ki n phân quy n cát c , chính quy n trungế ề ứ ề

ng c a nhà n c phong ki n y u, quy n l c th c s n m trong tay các lãnh chúa

c quan v i các ch c v quan l i khác nhau giúp vua th c hi n s cai tr đ aơ ớ ứ ụ ạ ự ệ ự ị Ở ị

phương, cách t ch c các c quan nhà nổ ứ ơ ước còn đ n gi n, h u nh ch a có s phânơ ả ầ ư ư ự

bi t gi a ch c năng hành pháp và t pháp, đ i ngũ quan l i đ a phệ ữ ứ ư ộ ạ ị ương cũng do vua bổ nhi m.ệ

Trong nhà nước phong ki n, các c quan: quân đ i, c nh sát, toà án v n là bế ơ ộ ả ẫ ộ

ph n ch đ o trong b máy nhà nậ ủ ạ ộ ước

4 Hình th c nhà n ứ ướ c phong ki n ế

Hình th c chính th ph bi n trong nhà nứ ể ổ ế ước phong ki n là quân ch , l ch sế ủ ị ử

t ch c quy n l c nhà nổ ứ ề ự ước phong ki n cho th y s t n t i và phát tri n c a chínhế ấ ự ồ ạ ể ủ

th quân ch v i nh ng bi u hi n c th : quân ch phân quy n cát c , quân ch trungể ủ ớ ữ ể ệ ụ ể ủ ề ứ ủ

ng t p quy n, quân ch đ i di n đ ng c p và c ng hoà phong ki n

Trong hình th c nhà nứ ước quân ch phân quy n cát c thì quy n l c nhà nủ ề ứ ề ự ướ c

b phân tán, vua ho c qu c vị ặ ố ương không có toàn quy n, ch là “đ ng thiêng liêng”,ề ỉ ấquy n l c th c s n m trong tay các lãnh chúa phong ki n.ề ự ự ự ằ ế

Trong hình th c quân ch đ i di n đ ng c p, quy n l c nhà nứ ủ ạ ệ ẳ ấ ề ự ước trung ươ ng

được tăng cường trên c s c a s ng h c a các lãnh chúa phong ki n v a và nh ,ơ ở ủ ự ủ ộ ủ ế ừ ỏ cũng nh t ng l p c dân thành th hình th c này, bên c nh vua ho c qu c vư ầ ớ ư ị Ở ứ ạ ặ ố ươ ngcòn có c quan đ i di n đ ng c p, ví d nh : Ngh vi n Anh, H i ngh qu c dân ơ ạ ệ ẳ ấ ụ ư ị ệ ở ộ ị ố ở Nga, H i ngh tam c p Pháp C quan đ i di n này có th m quy n h n ch trongộ ị ấ ở ơ ạ ệ ẩ ề ạ ếlĩnh v c thu và tài chính S hi n di n c a c quan này cũng làm h n ch quy n l cự ế ự ệ ệ ủ ơ ạ ế ề ự

c a nhà vua, vì th khi quy n l c c a vua đủ ế ề ự ủ ược tăng cường m nh lên thì vua thạ ườ ngkhông tham d h i ngh c a c quan đ i di n đ ng c p n a và tìm cách lo i b nó.ự ộ ị ủ ơ ạ ệ ẳ ấ ữ ạ ỏ

Chính th quân ch trung ể ủ ương t p quy n có đ c đi m là quy n l c nhà nậ ề ặ ể ề ự ướ c

t p trung vào tay vua ho c qu c vậ ặ ố ương Vua n m toàn quy n nh ng trong ho t đ ngắ ề ư ạ ộ

đi u hành vua d a vào tri u đình và b máy quan l i giúp vi c t trung ề ự ề ộ ạ ệ ừ ương xu ngố

đ n đ a phế ị ương Toàn b b máy nhà nộ ộ ướ ừc t trung ương xu ng đ n đ a phố ế ị ương t oạ thành m t th th ng nh t.ộ ể ố ấ

Hình th c c ng hoà phong ki n t n t i m t s thành ph châu Âuứ ộ ế ồ ạ ở ộ ố ố(Ph lôrenx c a Italia, N pgôr t và Ps c p c a Nga ) sau khi giành đơ ơ ủ ố ớ ơ ố ủ ượ ự ực s t qu nả

b ng các con đằ ường khác nhau nh : b ti n ra mua s t tr t nhà nư ỏ ề ự ự ị ừ ước phong ki n,ế

đ u tranh vũ trang Quy n l c các thành ph đó t p trung trong tay gi i quý t cấ ề ự ở ố ậ ớ ộ thành th t p h p trong H i đ ng thành ph đị ậ ợ ộ ồ ố ượ ậc l p trên nguyên t c b u ra, ch u tráchắ ầ ịnhi m đi u hành các công vi c và quan h c a thành ph Chính các thành ph nàyệ ề ệ ệ ủ ố ở ố

CÂU H I ÔN T P Ỏ Ậ

1 Trình bày nh ng v n đ c b n v nhà nữ ấ ề ơ ả ề ước ch nô.ủ

2 Trình bày nh ng v n đ c b n v nhà nữ ấ ề ơ ả ề ước phong ki n.ế

CH ƯƠ NG V NHÀ N ƯỚ C T S N Ư Ả

I S RA Đ I, B N CH T VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRI N C A NHÀ Ự Ờ Ả Ấ Ể Ủ

N ƯỚ C T S N Ư Ả

Vào kho ng th k XV, XVI, m t s nả ế ỷ ộ ố ước Phong ki n Tây Âu do s phát tri nế ự ể

c a l c lủ ự ượng s n xu t v i n n s n xu t hàng hoá đã làm cho ch nghĩa phong ki nả ấ ớ ề ả ấ ủ ế

bước vào tình tr ng kh ng ho ng sâu s c Trong các nạ ủ ả ắ ước này đã xu t hi n hàng lo tấ ệ ạ công trường th công và nhi u thành th - là các trung tâm thủ ề ị ương m i l n T ng l pạ ớ ầ ớ

th dân ngày càng tr nên đông đúc, t ng l p ti u thị ở ầ ớ ể ương, ti u ch ngày xu t hi nể ủ ấ ệ càng nhi u, giai c p t s n ngày càng kh ng đ nh v trí c a mình trong xã h i, đâyề ấ ư ả ẳ ị ị ủ ộchính là nh ng nhân t d n đ n s kh ng ho ng toàn di n c a xã h i phong ki n.ữ ố ẫ ế ự ủ ả ệ ủ ộ ế

V i s phát tri n c a l c lớ ự ể ủ ự ượng s n xu t, phả ấ ương th c s n xu t phong ki n tứ ả ấ ế ỏ

rõ s l i th i và b t l c trong vi c qu n lý n n kinh t , tr thành y u t kìm hãm sự ỗ ờ ấ ự ệ ả ề ế ở ế ố ự phát tri n c a l c lể ủ ự ượng s n xu t Cùng v i s phát tri n c a l c lả ấ ớ ự ể ủ ự ượng s n xu t làả ấ

s ra đ i c a l c lự ờ ủ ự ượng xã h i m i: t s n và vô s n Giai c p t s n sau khi chi m vộ ớ ư ả ả ấ ư ả ế ị trí ch đ o trong kinh t đã nhanh chóng dành quy n l c trong lĩnh v c chính tr nh mủ ạ ế ề ự ự ị ằ

th tiêu quan h s n xu t phong ki n l i th i, thi t l p phủ ệ ả ấ ế ỗ ờ ế ậ ương th c s n xu t m i,ứ ả ấ ớ

ti n b , vế ộ ượt qua s kh ng ho ng, t o đà cho l c lự ủ ả ạ ự ượng s n xu t phát tri n.ả ấ ể

Nhi m v trên đ t ra trệ ụ ặ ước giai c p t s n m t s m ng cao c là ph i ti nấ ư ả ộ ứ ạ ả ả ế hành cách m ng xã h i, thay th hình thái kinh t xã h i cũ b ng hình thái kinh t xãạ ộ ế ế ộ ằ ế

h i m i, thi t l p h th ng quan h s n xu t m i, t o đà cho l c lộ ớ ế ậ ệ ố ệ ả ấ ớ ạ ự ượng s n xu t phátả ấtri n Qua cu c cách m ng t s n, quy n l c chính tr chuy n t tay giai c p th ng trể ộ ạ ư ả ề ự ị ể ừ ấ ố ị

cũ sang giai c p th ng tr m i, t c là chuy n t tay giai c p đ a ch , phong ki n sangấ ố ị ớ ứ ể ừ ấ ị ủ ếtay giai c p t s n.ấ ư ả

Cách m ng t s n t ng nạ ư ả ở ừ ước khác nhau di n ra dễ ưới nh ng hình th c khácữ ứnhau, ph thu c và nh ng y u t : chính tr , kinh t , truy n th ng dân t c c a t ngụ ộ ữ ế ố ị ế ề ố ộ ủ ừ

qu c gia T u chung cách m ng t s n đố ự ạ ư ả ược ti n hành dế ưới các hình th c c th sau:ứ ụ ể

1 Kh i nghĩa vũ trang ở : hình th c này là hình th c cách m ng tri t đ nh t, nóứ ứ ạ ệ ể ấ

lo i b m i tàn d c a xã h i phong ki n, thi t l p các nguyên t c c b n c a n nạ ỏ ọ ư ủ ộ ế ế ậ ắ ơ ả ủ ề dân ch t s n Vì th , hình th c này ch di n ra nh ng qu c gia có giai c p t s nủ ư ả ế ứ ỉ ễ ở ữ ố ấ ư ả

l n m nh, đ s c đ đ i đ u v i giai c p đ a ch phong ki n, lãnh đ o đớ ạ ủ ứ ể ố ầ ớ ấ ị ủ ế ạ ược cách

m ng m t cách đ c l p (Cách m ng Hà Lan vào th k 16, cách m ng t s n Phápạ ộ ộ ậ ạ ế ỷ ạ ư ả

th k 18).ế ỷ

2 C i cách t s n ả ư ả : là hình th c cách m ng di n ra dứ ạ ễ ướ ựi s tho hi p gi a giaiả ệ ữ

c p t s n v i giai c p quý t c phong ki n, s d ng v trí c a giai c p mình trong nghấ ư ả ớ ấ ộ ế ử ụ ị ủ ấ ị

vi n đ lo i b d n nh ng đ c quy n, đ c l i c a giai c p quý t c phong ki n, thâuệ ể ạ ỏ ầ ữ ặ ề ặ ợ ủ ấ ộ ếtóm d n quy n l c chính tr v tay giai c p mình Hình th c này thầ ề ự ị ề ấ ứ ường đượ ử ụ c s d ng

nh ng n c mà đó giai c p t s n ch a đ m nh đ giành quy n l c m t cách

kiên quy t và tri t đ , nhanh chóng (Đ c, Nh t, Tây Ban Nha)ế ệ ể ứ ậ

3 Chi n tranh gi i phóng dân t c ho c áp đ t nhà n ế ả ộ ặ ặ ướ ư ản lên đ t đai và c t s ấ

c dân nh ng mi n đ t “thu c đ a m i” v n là thu c đ a c a các nư ữ ề ấ ộ ị ớ ố ộ ị ủ ước T s n phátư ảtri n (H p ch ng qu c Hoa kỳ, Canada, Ôxtrâylia) Ph n l n hình th c này di n ra ể ợ ủ ố ầ ớ ứ ễ ở các vùng đ t trấ ước đây là thu c đ a c a Anh, Vào th k 18, 19, sau khi cách m ng ộ ị ủ ế ỷ ạ ở Anh n ra, giai c p t s n nh ng thu c đ a này hình thành t s dân di c t Châuổ ấ ư ả ở ữ ộ ị ừ ố ư ừ

Âu, h p thành giai c p th ng tr , dùng c ch nhà nợ ấ ố ị ơ ế ướ ấc l n áp và tiêu di t th dân v iệ ổ ớ

ch đ th t c c a h , thi t l p nhà nế ộ ị ộ ủ ọ ế ậ ướ ư ảc t s n

Nhà nướ ư ảc t s n ra đ i là k t qu c a cách m ng T s n, v i s ra đ i c aờ ế ả ủ ạ ư ả ớ ự ờ ủ nhà nướ ư ảc t s n các đ c quy n, đ c l i c a giai c p quý t c phong ki n đã b lo i b ,ặ ề ặ ợ ủ ấ ộ ế ị ạ ỏ giai c p t s n tuyên b các quy n bình đ ng, t do, bác ái, nhân quy n Nhà nấ ư ả ố ề ẳ ự ề ướ ư c t

s n m i ti n b h n r t nhi u so v i nhà nả ớ ế ộ ơ ấ ề ớ ước phong ki n trế ước đó mà nó đã th tiêu.ủ

Th ng l i c a cu c cách m ng t s n và s ra đ i c a nhà nắ ợ ủ ộ ạ ư ả ự ờ ủ ướ ư ảc t s n đã đánh d uấ

m t bộ ước phát tri n m nh m và ti n b , m ra m t giai đo n phát tri n m i trongể ạ ẽ ế ộ ở ộ ạ ể ớ

l ch s nhân lo i M c dù v y, nhà nị ử ạ ặ ậ ướ ư ảc t s n v n không vẫ ượt kh i b n ch t nhàỏ ả ấ

nước bóc l t, nhà nộ ướ ư ảc t s n xét v b n ch t nó v n là nhà nề ả ấ ầ ước bóc l t dù giai c pộ ấ

t s n ra s c tuyên truy n cho cái g i là (Nhà nư ả ứ ề ọ ước phúc l i chung).ợ

B n ch t c a nhà nả ấ ủ ướ ư ảc t s n do chính nh ng đi u ki n n i t i c a xã h i Tữ ề ệ ộ ạ ủ ộ ư

s n quy t đ nh, đó chính là c s kinh t , c s xã h i và c s t tả ế ị ơ ở ế ơ ở ộ ơ ở ư ưởng

C s kinh t c a nhà nơ ở ế ủ ướ ư ảc t s n là n n kinh t t b n ch nghĩa d a trênề ế ư ả ủ ự

ch đ t h u t b n v t li u s n xu t ( ch y u dế ộ ư ữ ư ả ề ư ệ ả ấ ủ ế ướ ại d ng nhà máy, h m m ,ầ ỏ

đ n đi n ), đồ ề ược th c hi n thông qua hình th c bóc l t giá tr th ng d ự ệ ứ ộ ị ặ ư

C s xã h i c a nhà nơ ở ộ ủ ướ ư ảc t s n là m t k t c u xã h i ph c t p trong đó cóộ ế ấ ộ ứ ạhai giai c p c b n, cùng t n t i song song có l i ích đ i kháng v i nhau là giai c p tấ ơ ả ồ ạ ợ ố ớ ấ ư

s n và giai c p vô s n Trong hai giai c p này giai c p gi v trí th ng tr là giai c p tả ấ ả ấ ấ ữ ị ố ị ấ ư

s n, m c dù ch chi m thi u s trong xã h i nh ng l i là giai c p n m h u h t t li uả ặ ỉ ế ể ố ộ ư ạ ấ ắ ầ ế ư ệ

s n xu t c a xã h i, chi m đo t nh ng ngu n tài s n l n c a xã h i Giai c p vô s nả ấ ủ ộ ế ạ ữ ồ ả ớ ủ ộ ấ ả

là b ph n đông đ o trong xã h i, là l c lộ ậ ả ộ ự ượng lao đ ng chúnh trong xã h i Vộ ộ ề

phương di n pháp lý h đệ ọ ượ ực t do, nh ng không có t li u s n xu t nên h ch làư ư ệ ả ấ ọ ỉ

người bán s c lao đ ng cho giai c p t s n, là đ i quân làm thuê cho giai c p t s n.ứ ộ ấ ư ả ộ ấ ư ả Ngoài hai giai c p chính nêu trên, trong xã h i t s n còn có nhi u t ng l p xã h iấ ộ ư ả ề ầ ớ ộ khác nh : nông dân, ti u t s n, trí th c ư ể ư ả ứ

V m t t tề ặ ư ưởng giai c p t s n luôn tuyên truy n v t tấ ư ả ề ề ư ưởng dân ch - đaủnguyên, nh ng trên th c t luôn tìm m i cách đ m b o đ a v đ c tôn c a ý th c h tư ự ế ọ ả ả ị ị ộ ủ ứ ệ ư

s n, ngăn c n m i s phát tri n và tuyên truy n t tả ả ọ ự ể ề ư ưởng cách m ng, ti n b c a giaiạ ế ộ ủ

c p công nhân và nhân dân lao đ ng.ấ ộ

Trong l ch s phát tri n c a mình, nhà nị ử ể ủ ướ ư ảc t s n đã tr i qua m t quá trìnhả ộphát tri n lâu dài và ph c t p Nhìn chung có th khái quát quá trình phát tri n c a Nhàể ứ ạ ể ể ủ

nướ ư ả ừc t s n t khi ra đ i cho đ n nay thành 3 giai đo n nh sau:ờ ế ạ ư

Giai đo n 1: ạ T th i kỳ th ng l i c a cách m ng t s n th k 16 - 18 đ nừ ờ ắ ợ ủ ạ ư ả ế ỷ ế

cu c chi n tranh Pháp - Ph và Công xã Pa - Ri.ộ ế ổ

Đây là giai đo n nhà nạ ướ ư ảc t s n trong quá trình hình thành và c ng c Th iủ ố ờ

kỳ này do ph i đ u tranh ch ng l i các tàn d c a ch đ phong ki n tuy đã b đánhả ấ ố ạ ư ủ ế ộ ế ị

đ nh ng v n còn nh hổ ư ẫ ả ưởng r t l n trong xã h i nên nhà nấ ớ ộ ướ ư ảc t s n đã ra s c tuyênứtruy n và c ng c các thi t ch c a n n dân ch T s n nh đ ng phái, ngh vi n tề ủ ố ế ế ủ ề ủ ư ả ư ả ị ệ ư

t s n tr thành u ban qu n lý các công vi c c a các t p đoàn t b n đ c quy n, tàiư ả ở ỷ ả ệ ủ ậ ư ả ộ ềphi t và b t đ u can thi p vào kinh t B máy nhà nệ ắ ầ ệ ế ộ ước tr nên c ng k nh, quân sở ồ ề ự

và b o l c Ch đ đ i ngh b lâm vào tình tr ng kh ng ho ng, thay vào đó là chạ ự ế ộ ạ ị ị ạ ủ ả ủ nghĩa quân phi t v i đ c tr ng là s c m quy n c a gi i quân s trong b máy nhàệ ớ ặ ư ự ầ ề ủ ớ ự ộ

nước, Ngh vi n b thu h p quy n l c, nguyên th qu c gia n m gi quy n l c nhàị ệ ị ẹ ề ự ủ ố ắ ữ ề ự

s n chuy n thành nhà nả ể ước phát xít

T 1945 đ n nay là th i kỳ nhà nừ ế ờ ướ ư ảc t s n có nh ng bữ ước phát tri n m i Sauể ớchi n tranh nhi u nế ề ướ ư ảc t s n đã ra kh i kh ng ho ng, nhà nỏ ủ ả ước can thi p vào kinhệ

t t m vĩ mô, đ ng th i t p trung vào qu n lý hành chính và th c hi n ch c năng xãế ở ầ ồ ờ ậ ả ự ệ ứ

h i Chính vì th , b m t xã h i c a nhi u nộ ế ộ ặ ộ ủ ề ướ ư ảc t s n có s phát tri n đáng k , cácự ể ểthi t ch dân ch t s n đế ế ủ ư ả ược ph c h i, vai trò c a pháp lu t đụ ồ ủ ậ ược đ cao đ ngănề ể

ng a hi n từ ệ ượng l m quy n và xoa d u s đ u tranh c a nhân dân lao đ ng ạ ề ị ự ấ ủ ộ

Nh v y, qua các giai đo n phát tri n ph c t p, b n ch t c a nhà nư ậ ạ ể ứ ạ ả ấ ủ ướ ư ả c t s n

v n không thay đ i nó v n là công c th c hi n chuyên chính t s n Tuy nhiên, đánhẫ ổ ẫ ụ ự ệ ư ảgiá b n ch t c a nhà nả ấ ủ ướ ư ảc t s n c n ph i xem xét nó trong ti n trình l ch s c th ,ầ ả ế ị ử ụ ể khách quan c a t ng giai đo n phát tri n.ủ ừ ạ ể

II CH C NĂNG C A NHÀ N Ứ Ủ ƯỚ C T S N Ư Ả

B n ch t c a nhà nả ấ ủ ướ ư ảc t s n th hi n thông qua các ch c năng đ i n i và đ iể ệ ứ ố ộ ố ngo i c a nó Ch c năng c a nhà nạ ủ ứ ủ ướ ư ảc t s n chính là nh ng phữ ương di n ho t đ ngệ ạ ộ

c b n c a nhà nơ ả ủ ước nh m th c hi n quy n l c nhà nằ ự ệ ề ự ước trên t t c các lĩnh v c c aấ ả ự ủ

đ i s ng nhà nờ ố ước và xã h i.ộ

Qua các giai đo n phát tri n khác nhau c a nhà nạ ể ủ ướ ư ảc t s n các ch c năng c aứ ủ nhà nướ ư ảc t s n có nh ng thay đ i đáng k , tuy v y khi xem xét ta th y t u chung nhàữ ổ ể ậ ấ ự

nướ ư ảc t s n có các ch c năng đ i n i và đ i ngo i sau:ứ ố ộ ố ạ

1 Ch c năng c ng c , b o v , duy trì s th ng tr c a giai c p t s n ứ ủ ố ả ệ ự ố ị ủ ấ ư ả

Ch c năng này bao hàm nh ng n i dung sau:ứ ữ ộ

- C ng c và b o v ch đ t h u t s n ủ ố ả ệ ế ộ ư ữ ư ả

T t c các nhà nấ ả ướ ư ảc t s n đ u coi quy n t h u là quy n thiêng liêng b tề ề ư ữ ề ấ

kh xâm ph m Thông qua pháp lu t các nhà nả ạ ậ ướ ư ảc t s n đã thi t l p và b o vế ậ ả ệ quy n t h u cùng v i s giúp đ c a t t c b máy b o l c và các bi n pháp khác.ề ư ữ ớ ự ỡ ủ ấ ả ộ ạ ự ệSong các giai đo n phát tri n khác nhau, nhà nở ạ ể ướ ư ảc t s n đã th c hi n ch c năngự ệ ứnày cũng khác nhau, thích ng v i hoàn c nh kinh t c a m i giai đo n Trong th i kỳứ ớ ả ế ủ ỗ ạ ờ

ch nghĩa t b n c nh tranh t do, nhà nủ ư ả ạ ự ướ ư ảc t s n b o v quy n t h u c a toàn bả ệ ề ư ữ ủ ộ giai c p t s n Hi n nay, nhà nấ ư ả ệ ướ ư ảc t s n b o v quy n t h u c a nh ng nhóm tả ệ ề ư ữ ủ ữ ư

b n đ c quy n dả ộ ề ưới nhi u hình th c khác nhau, nh : chuy n s h u c a nhóm t b nề ứ ư ể ở ữ ủ ư ả

đ c quy n đang b đe do sang s h u nhà nộ ề ị ạ ở ữ ước, t o cho nó nh ng đ quy n trongạ ữ ộ ề

đ u t ho c khai thác tín d ng, giúp đ các nhóm t b n đ c quy n m r ng thầ ư ặ ụ ỡ ư ả ộ ề ở ộ ị

trường ra bên ngoài

- Tr n áp các giai c p b tr v m t chính trấ ấ ị ị ề ặ ị

Đây là ho t đ ng thạ ộ ường xuyên c a nhà nủ ướ ư ảc t s n nh m b o v đ a v th ngằ ả ệ ị ị ố

tr v chính tr c a giai c p t s n Tuy v y ho t đ ng này cũng có nh ng bi u hi nị ề ị ủ ấ ư ả ậ ạ ộ ữ ể ệ khác nhau Trong giai đo n đ u, đ b o v đ a v th ng tr c a mình, nhà nạ ầ ể ả ệ ị ị ố ị ủ ướ ư ả c t s n

thướng s d ng b máy b o l c đàn áp tr c ti p các phong trào đ u tranh c a giai c pử ụ ộ ạ ự ự ế ấ ủ ấ công nhân và nhân dân lao đ ng Trong giai đo n hi n nay, nhà nộ ạ ệ ướ ư ảc t s n v n duy trìẫ

s đàn áp chính tr nh ng dự ị ư ưới nh ng hình th c, phữ ứ ương pháp ng y trang tinh vi h n,ụ ơ

nh : quy đ nh các hình th c, th th c ng c , b u c ư ị ứ ể ứ ứ ử ầ ử

- Tr n áp giai c p b tr v m t t t ấ ấ ị ị ề ặ ư ưở ng

M t m t nhà nộ ặ ướ ư ảc t s n luôn tuyên truy n v tinh th n dân ch đa nguyên,ề ề ầ ủ

nh ng trên th c t trong t t c các giai đ o phát tri n các nhà nư ự ế ấ ả ạ ể ướ ư ảc t s n luôn tìm

m i cách nh m đ m b o đ a v đ c tôn c a ý th c h t s n, ngăn c n vi c truy n báọ ằ ả ả ị ị ộ ủ ứ ệ ư ả ả ệ ề

nh ng t tữ ư ưởng cách m ng, ti n b c a giai c p công nhân và nhân dân lao đ ng.ạ ế ộ ủ ấ ộ

Ho t đ ng này đạ ộ ược b o đ m b i s liên k t gi a nhà nả ả ở ự ế ữ ướ ư ảc t s n v i các th l cớ ế ự tôn giáo và h th ng các phệ ố ương ti n thông tin đ i chúng.ệ ạ

2 Ch c năng kinh t ứ ế

Trong giai đo n ch nghĩa t b n c nh tranh t do ch c năng này ch a đạ ủ ư ả ạ ự ứ ư ượ cchú tr ng Chuy n sang giai đo n ch nghĩa t b n đ c quy n, nhà nọ ể ạ ủ ư ả ộ ề ướ ư ả ừ c t s n t ng

bước can thi p vào lĩnh v c kinh t , và khi ch nghĩa t b n đ c quy n chuy n thànhệ ự ế ủ ư ả ộ ề ể

ch nghĩa t b n đ c quy n nhà nủ ư ả ộ ề ước thì s can thi p này đự ệ ược tăng cường và làm

n y sinh ch c năng m i - ch c năng kinh t ả ứ ớ ứ ế

M c đích c a ch c năng này nh m t o ra các đi u ki n, các đ m b o v t ch t,ụ ủ ứ ằ ạ ề ệ ả ả ậ ấ

k th t, pháp lý và chính tr cho các ho t đ ng s n xu t, kinh doanh c a các t p đoànỹ ậ ị ạ ộ ả ấ ủ ậ

t b n, đ m b o s tăng trư ả ả ả ự ưởng c a n n kinh t t b n, ngăn ng a và kh c ph củ ề ế ư ả ừ ắ ụ

nh ng nguyên nhân d n đ n tình tr ng kh ng ho ng kinh t ữ ẫ ế ạ ủ ả ế

Đ th c hi n ch c năng này, nhà nể ự ệ ứ ướ ư ảc t s n s d ng hàng lo t các hình th cử ụ ạ ứ

và phương pháp nh : s d ng h th ng đòn b y kinh t , các kích thích kinh t thư ử ụ ệ ố ẩ ế ế ể

hi n trong các tác đ ng mang tính hành chính - kinh t lên h th ng các quan h kinhệ ộ ế ệ ố ệ

+ Nhà nước áp d ng các bi n pháp đ b o v n n s n xu t trong nụ ệ ể ả ệ ề ả ấ ước trướ c

s c ép c a th trứ ủ ị ường kinh t qu c t ế ố ế

3 Ch c năng xã h i ứ ộ

Nhà nước t s n th c hi n ch c năng xã h i đ gi i quy t các v n đ xã h iư ả ự ệ ứ ộ ể ả ế ấ ề ộ

nh : vi c làm, th t nghi p, dân s , giáo d c, y t , b o v môi trư ệ ấ ệ ố ụ ế ả ệ ường, v n đ b o trấ ề ả ợ

xã h i cho ngộ ười già, gi i quy t các t n n xã h i Chính sách xã h i và vi c th cả ế ệ ạ ộ ộ ệ ự

hi n ch c năng xã h i c a nhà nệ ứ ộ ủ ướ ư ảc t s n tuỳ thu c vào tộ ương quan các l c lự ượ ngchính tr trong nhà nị ướ ư ả ởc t s n các giai đo n phát tri n và trong t ng qu c gia cạ ể ừ ố ụ

th ể

4 Ch c năng ti n hành chi n tranh xâm l ứ ế ế ượ c và ch ng phá các phong ố trào cách m ng th gi i ạ ế ớ

Ch c năng ti n hành chi n tranh xâm lứ ế ế ược đ m r ng thu c đ a là ch c năngể ở ộ ộ ị ứ

đ i ngo i ch y u c a nhà nố ạ ủ ế ủ ướ ư ảc t s n th i kỳ ch nghĩa t b n c nh tranh t do.ờ ủ ư ả ạ ựCác nhà nướ ư ảc t s n tìm m i cách xâm lọ ược các vùng đ t m i ho c gây chi n tranhấ ớ ặ ế

v i nhà nớ ướ ư ảc t s n khác đ chia l i th gi i, xác đ nh quy n th ng tr hay m r ngể ạ ế ớ ị ề ố ị ở ộ vùng nh hả ưởng c a mình.ủ

Khi h th ng xã h i ch nghĩa đệ ố ộ ủ ược thi t l p, ch c năng đ i ngo i ch y uế ậ ứ ố ạ ủ ế

c a các nhà nủ ướ ư ảc t s n là ti n hành ch ng phá các nế ố ước xã h i ch nghĩa, đe do ,ộ ủ ạ chia r phong trào gi i phóng dân t c.ẽ ả ộ

5 Ch c năng đ i ngo i hoà bình, h p tác qu c t ứ ố ạ ợ ố ế

Trong giai đo n hi n nay b i c nh qu c t có nhi u thay đ i vì th nhi u nhàạ ệ ố ả ố ế ề ổ ế ề

nướ ư ảc t s n có s thay đ i tích c c trong quan h đ i ngo i, gi i quy t các v n đự ổ ự ệ ố ạ ả ế ấ ề

qu c t thông qua đ i tho i v i nh ng chính sách đ i ngo i m m d o Bên c nh đó,ố ế ố ạ ớ ữ ố ạ ề ẻ ạcác nhà nướ ư ảc t s n tăng cường m r ng các hình th c h p tác qu c t trong nhi uở ộ ứ ợ ố ế ề lĩnh v c phát tri n xã h i nh : kinh t , văn hoá - xã h i, môi trự ể ộ ư ế ộ ường, khoa h c - kọ ỹ thu t, các v n đ nhân đ o v i các nậ ấ ề ạ ớ ước có ch đ chính tr khác nhau.ế ộ ị

III B MÁY NHÀ N Ộ ƯỚ C T S N Ư Ả

Các nhà nướ ư ảc t s n dù đượ ổc t ch c dứ ưới hình th c chính th nào thì v n đ uứ ể ẫ ề

có chung m t cách th c t ch c b máy nhà nộ ứ ổ ứ ộ ước trên c s thuy t phân quy n nh mơ ở ế ề ằ

ch ng l i s đ c đoán chuyên quy n c a ch đ chuyên ch phong ki n, gi i quy tố ạ ự ộ ề ủ ế ộ ế ế ả ế

nh ng v n đ thu c n i b c a giai c p t s n và che đ y b n ch t th c c a mìnhữ ấ ề ộ ộ ộ ủ ấ ư ả ậ ả ấ ự ủ

trước qu n chúng nhân dân lao đ ng.ầ ộ

N i dung c a thuy t phân quy n là s phân chia quy n l c nhà nộ ủ ế ề ự ề ự ước thành 3nhánh quy n: l p pháp, hành pháp và t pháp Ba nhánh quy n này ph i đề ậ ư ề ả ược giao cho

ba c quan nhà nơ ước khác nhau n m gi trên m t c ch kìm ch , đ i tr ng nhauắ ữ ộ ơ ế ế ố ọ

nh ng đ c l p v i nhau, y u t ch đ o c a h c thuy t là “dùng quy n l c đ h nư ộ ậ ớ ế ố ủ ạ ủ ọ ế ề ự ể ạ

2 vi n: thệ ượng ngh vi n và h ngh vi n V i ngh vi n có c c u 2 vi n v nguyênị ệ ạ ị ệ ớ ị ệ ơ ấ ệ ề

t c thắ ượng ngh vi n có ít quy n h n so v i h ngh vi n và đị ệ ề ơ ớ ạ ị ệ ược hình thành b ngằ nhi u hình th c khác nhau: b u, b nhi m, th a k H ngh vi n đề ứ ầ ổ ệ ừ ế ạ ị ệ ược hình thành

b ng hình th c b u c ằ ứ ầ ử

Quy n l c c a ngh vi n t s n các giai đo n phát tri n khác nhau c a nhàề ự ủ ị ệ ư ả ở ạ ể ủ

nướ ư ảc t s n cũng h t s c khác nhau giai đo n đ u c a nhà nế ứ Ơ ạ ầ ủ ướ ư ảc t s n vai trò c aủ ngh vi n là h t s c l n Đây chính là ch đ nh dân ch nh t trong c c u t ch c bị ệ ế ứ ớ ế ị ủ ấ ơ ấ ổ ứ ộ máy nhà nướ ư ảc t s n, là c s h p pháp đ giai c p t s n đ u tranh g t b đ cơ ở ợ ể ấ ư ả ấ ạ ỏ ặ quy n, đ c l i c a giai c p phong ki n, đi u này hoàn toàn đúng v i câu nói: “nghề ặ ợ ủ ấ ế ề ớ ị

vi n Anh có th làm đệ ể ược m i vi c tr vi c bi n đàn bà thành đàn ông” Chuy n sangọ ệ ừ ệ ế ểgiai đo n đ qu c ch nghĩa, ch đ ngh vi n m t d n vai trò là trung tâm quy n l cạ ế ố ủ ế ộ ị ệ ấ ầ ề ự chính tr , nh hị ả ưởng c a ngh vi n trong đ i s ng nhà nủ ị ệ ờ ố ước b gi m sút do xu hị ả ướ ng

t p trung quy n l c vào h th ng c quan hành pháp Hi n nay, vi c xem xét s phátậ ề ự ệ ố ơ ệ ệ ự

Nguyên th qu c gia là ngủ ố ười người đ ng đ u nhà nớ ầ ước, đ i di n cho cácạ ệ

qu c gia trong các quan h đ i n i và đ i ngo i.ố ệ ố ộ ố ạ

Ch c v này trong các nhà nứ ụ ước có các hình th c chính th khác nhau, s hìnhứ ể ựthành và th m quy n cũng h t s c khác nhau Trong các nhà nẩ ề ế ứ ước có hình th c chínhứ

th quân ch l p hi n nguyên th để ủ ậ ế ủ ược hình thành b ng con đằ ường truy n k , vàề ế

được nhìn nh n nh là bi u tậ ư ể ượng cho truy n th ng và s th ng nh t dân t c (Nh tề ố ự ố ấ ộ ậ

B n, Vả ương qu c Anh ).ố

các n c có chính th c ng hoà, nguyên th qu c gia đ c hình thành thông

qua con đường b u c Tuy nhiên th m quy n c a h cũng h t s c khác nhau cácầ ử ẩ ề ủ ọ ế ứ ở

lo i hình chính th khác nhau N u nh trong chính th c ng hoà t ng th ng quy nạ ể ế ư ể ộ ổ ố ề

l c c a nguyên th là h t s c l n, v a là ngự ủ ủ ế ứ ớ ừ ườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước, v a là ngừ ườ i

đ ng đ u c quan hành pháp (M , Mêxicô, Philippin ), thì trái l i nh ng nứ ầ ơ ỹ ạ ở ữ ước cóchính th c ng hoà đ i ngh cũng gi ng nh các nể ộ ạ ị ố ư ước có chính th quân ch l p hi n,ể ủ ậ ế nguyên th qu c gia ph n l n mang tính ch t đ i di n hình th c Tuy nhiên, nguyênủ ố ầ ớ ấ ạ ệ ứ

th qu c gia cũng có nh hủ ố ả ưởng nh t đ nh trong vi c thành l p chính ph ho c trongấ ị ệ ậ ủ ặ

Cách th c hình thành chính ph trong các nhà nứ ủ ướ ư ảc t s n cũng h t s c khácế ứnhau Đ i v i nh ng nố ớ ữ ước có chính th c ng hoà t ng th ng, chính ph để ộ ổ ố ủ ược thành

l p không ph thu c vào ngh vi n, đ ng đ u chính ph là t ng th ng, nh ng nậ ụ ộ ị ệ ứ ầ ủ ổ ố ữ ướ cnày không đ t ra ch c v th tặ ứ ụ ủ ướng Đ i v i các nố ớ ước có chính th c ng hoà đ i nghể ộ ạ ị

ho c quân ch đ i ngh , chính ph đặ ủ ạ ị ủ ược thành l p trên c s c a đ ng chính tr n mậ ơ ở ủ ả ị ắ

đ i đa só gh trong ngh vi n Th tạ ế ị ệ ủ ướng chính ph và các thành viên chính ph có thủ ủ ể

Các th m phán c a nhà nẩ ủ ướ ư ảc t s n thường có tính chuyên nghi p cao, chệ ủ

y u đế ược b nhi m v i nhi m kỳ dài, th m chí m t s nổ ệ ớ ệ ậ ở ộ ố ước là nhi m kỳ su t đ i,ệ ố ờ

n u b o đ m s c kh e và không ph m t i.ế ả ả ứ ỏ ạ ộ

Tuy nhiên các h th ng pháp lu t khác nhau, th m quy n và phở ệ ố ậ ẩ ề ương th cứ

ho t đ ng c a toà án cũng khác nhau, đ c bi t là gi a h th ng pháp lu t Ăng lô - X cạ ộ ủ ặ ệ ữ ệ ố ậ ắ xông và H th ng pháp lu t Châu Âu l c đ a.ệ ố ậ ụ ị

Bên c nh h th ng toà án c đi n, nhà nạ ệ ố ổ ể ướ ư ảc t s n còn thi t l p các toà ánế ậkhác nh : toà hành chính, toà thư ương m i, toà v thành niên, toà b o hi n ạ ị ả ế

c a nhà vua.Chính ph ch u trách nhi m trủ ủ ị ệ ước nhà vua Hình th c này ch t n t i nhàứ ỉ ồ ạ ở

nướ ư ảc t s n trong giai đoan đ u (Nhà nầ ước Ph th i kỳ đ nh đ qu c, 1871 - 1918ổ ờ ệ ị ế ố

và nhà nước Nh t theo Hi n pháp Minh Tr 1889).ậ ế ị

Hình th c quân ch đ i ngh th hi n tính hình th c c a quy n l c nhà vua.ứ ủ ạ ị ể ệ ứ ủ ề ựNhà vua, v i tính cách là nguyên th qu c gia ch là ngớ ủ ố ỉ ườ ại đ i di n tệ ượng tr ng chư ứ không n m quy n hành th c t Trên th c ti n, nhà vua không n m quy n l c trên cắ ề ự ế ự ễ ắ ề ự ả lĩnh v c hành pháp và l p pháp Các đ o lu t do ngh vi n thông qua và nhà vua khôngự ậ ạ ậ ị ệ

có quy n ph quy t Chính ph do ngh vi n thành l p và ph i ch u trách nhi m trề ủ ế ủ ị ệ ậ ả ị ệ ướ cngh vi n (Anh, Nh t b n theo Hi n pháp1946 ).ị ệ ậ ả ế

- Chính th c ng hoà t s n ể ộ ư ả

Đây là hình th c chính th ph bi n c a nhà nứ ể ổ ế ủ ướ ư ảc t s n hi n nay Hìnhệ Ở

th c này có hai bi n d ng ch y u là c ng hoà t ng th ng và c ng hoà đ i ngh ứ ế ạ ủ ế ộ ổ ố ộ ạ ị

chính th c ng hoà t ng th ng, vai trò c a nguyên th qu c gia là r t quanỞ ể ộ ổ ố ủ ủ ố ấ

tr ng T ng th ng v a là ngọ ổ ố ừ ườ ứi đ ng đ u nhà nầ ước, v a là ngừ ườ ứi đ ng đ u chínhầ

ph , do nhân dân tr c ti p b u ra ho c do các đ i bi u c tri b u ra Các thành viênủ ự ế ầ ặ ạ ể ử ầ

c a chính ph do t ng th ng l a ch n và b nhi m, ch u trách nhi m trủ ủ ổ ố ự ọ ổ ệ ị ệ ướ ổ c t ng

th ng T ng th ng có quy n ph quy t các d lu t c a ngh vi n Ngh vi n không cóố ổ ố ề ủ ế ự ậ ủ ị ệ ị ệquy n gi i tán chính ph tr trề ả ủ ừ ường h p t ng th ng ph m t i nghiêm tr ng b h vi nợ ổ ố ạ ộ ọ ị ạ ệ

kh i t và thở ố ượng vi n xét x theo th t c đ c bi t ( th t c đàn h ch).ệ ử ủ ụ ặ ệ ủ ụ ạ

chính th c ng hoà đ i ngh , vai trò c a ngh vi n là r t l n, ngh vi n là

thi t ch quy n l c trung tâm trong c ch th c thi quy n l c nhà nế ế ề ự ơ ế ự ề ự ước Ngh vi nị ệ

b u ra nguyên th qu c gia (t ng th ng) và đ ng chính tr n m đa s gh trong nghầ ủ ố ổ ố ả ị ắ ố ế ị

vi n có quy n thành l p chính ph , chính ph ch u trách nhi m trệ ề ậ ủ ủ ị ệ ước ngh vi n và cóị ệ

th b ngh vi n gi i tán, vai trò c a t ng th ng không l n (Liên bang Đ c, Ý, Áo).ể ị ị ệ ả ủ ố ố ớ ứ

Ngoài chính th c ng hoà t ng th ng và chính th c ng hoà đ i ngh , hi n nayể ộ ổ ố ể ộ ạ ị ệcòn xu t hi n và t n t i hình th c c ng hoà h n h p gi a c ng hoà t ng th ng vàấ ệ ồ ạ ứ ộ ỗ ợ ữ ộ ổ ố

c ng hoà đ i ngh (Pháp, B đào Nha) Trong hình th c chính th này, nh ng đ c đi mộ ạ ị ồ ứ ể ữ ặ ể

c a c ng hoà đ i ngh đủ ộ ạ ị ược b o l u nh ng bên c nh đó l i tăng cả ư ư ạ ạ ường quy n l c c aề ự ủ

t ng th ng T ng th ng đổ ố ổ ố ược tuy n c qua hình th c ph thông đ u phi u Chính phể ử ứ ổ ầ ế ủ

do t ng th ng b nhi m, ngổ ố ổ ệ ườ ứi đ ng đ u chính ph là th tầ ủ ủ ướng nh ng t ng th ngư ổ ố

v n có quy n đi u hành ho t đ ng đ i v i chính ph Trong trẫ ề ề ạ ộ ố ớ ủ ường h p c n thi t,ợ ầ ế

t ng th ng có quy n gi i tán c ngh vi n.ổ ố ề ả ả ị ệ

2 Hình th c c u trúc nhà n ứ ấ ướ ư ả c t s n

Nhà nước T s n có các hình th c c u trúc sau: Hình th c liên bang và hìnhư ả ứ ấ ứ

qu c t ) Nhà nố ế ước liên bang có hi n pháp riêng, h th ng pháp lu t riêng, có giá trế ệ ố ậ ị

t i cao so v i hi n pháp và pháp lu t c a các bang thành viên Đ ng th i trong nhàố ớ ế ậ ủ ồ ờ

nước liên bang t n t i m t ch đ hai qu c t ch đ i v i m i công dân Trong hình th cồ ạ ộ ế ộ ố ị ố ớ ỗ ứ

c u trúc nàh nấ ước liên bang, v m t nguyên t c, các thành viên không có quy n táchề ặ ắ ề

kh i nhà nỏ ước liên bang

Nhà nước đ n nh t là hình th c c u trúc ph bi n c a các nhà nơ ấ ứ ấ ổ ế ủ ướ ư ả c t s n.Nhà nước đ n nh t có nh ng d u hi u đ c tr ng:ơ ấ ữ ấ ệ ặ ư

Tuy nhiên, khi xem xét hình th c c u trúc nhà nứ ấ ước đ n nh t t s n c n chú ýơ ấ ư ả ầ

m t s bi u hi n c th trong t ch c th c hi n quy n l c nhà nộ ố ể ệ ụ ể ổ ứ ự ệ ề ự ước đ a phị ương.Trong m t s nộ ố ước, xu hướng t p trung quy n l c v trung ậ ề ự ề ương được coi tr ng Cácọ

c quan chính quy n đ a phơ ề ị ương ph c tùng tuy t đ i quy n l c nhà nụ ệ ố ề ự ước trung ương.Nhà nước c đ i di n c a mình v đ a phử ạ ệ ủ ề ị ương tr c ti p qu n lý m i m t ho t đ ngự ế ả ọ ặ ạ ộ đây Ho c m t s n c m c dù có b u ra các c quan chính quy n đ a ph ng bên

phương, hình th c này đứ ược áp d ng m t s đ a phụ ở ộ ố ị ương c a Anh, Tân Tây Lan,ủPháp, Tây Ban Nha

Ngoài hai hình th c c u trúc trên, trong l ch s c a nhà nứ ấ ị ử ủ ướ ư ảc t s n còn t n t iồ ạ

m t ki u c u trúc nhà nộ ể ấ ước khác là liên minh gi a các qu c gia, nh liên minh Mữ ố ư ở ỹ

t 1776 - 1787, Đ c đ n 1867, Th y S 1848; nhà nừ ứ ế ụ ỹ ước liên minh là s k t h p cácự ế ợ

qu c gia có ch quy n, nh m gi i quy t m t s v n đ nào đó trong m t kho ng th iố ủ ề ằ ả ế ộ ố ấ ề ộ ả ờ gian nh t đ nh Xét dấ ị ưới góc đ khoa h c pháp lý, nhà nộ ọ ước liên minh có c c u tơ ấ ổ

ch c không ch t ch và ch gây nh hứ ặ ẽ ỉ ả ưởng mang tính quy n l c đ i v i các nề ự ố ớ ướ cthành viên trong m t s lĩnh v c nh t đ nh Hi n nay, đáng chú ý là Liên minh Châuộ ố ự ấ ị ệÂu

c quan nhà nơ ước, đ a v pháp lý c a công dân cùng các t ch c chính tr xã h i vàị ị ủ ổ ứ ị ộ

nh ng bi n pháp b o đ m th c hi n các quy n t do, dân ch cho công dân Ch đữ ệ ả ả ự ệ ề ự ủ ế ộ chính tr t s n là m t c ch năng đ ng, linh ho t, các giai đo n phát tri n khácị ư ả ộ ơ ế ộ ạ ở ạ ểnhau c a nhà nủ ướ ư ảc t s n, cũng nh t ng qu c gia c th bi u hi n c a nó là h tư ở ừ ố ụ ể ể ệ ủ ế

s c khác nhau Tuy nhiên, nhìn chung cho th y nhà nứ ấ ướ ư ảc t s n ho c có ch đ chínhặ ế ộ

tr dân ch ho c ch đ ph n dân ch Vi c xác l p ch đ chính tr nào là tuỳ thu cị ủ ặ ế ộ ả ủ ệ ậ ế ộ ị ộ vào tương quan chính tr trong nị ước, vai trò ti n b hay ph n đ ng c a b ph n c mế ộ ả ộ ủ ộ ậ ầ quy n, tình hình chính tr qu c t ề ị ố ế

Trong các ch đ chính tr nói trên thì ch đ dân ch t s n là ch đ chính trế ộ ị ế ộ ủ ư ả ế ộ ị

t t nh t c a nhà nố ấ ủ ướ ư ảc t s n, nó được bi u hi n b ng các d u hi u:ể ệ ằ ấ ệ

- Có s th a nh n s bình đ ng c a m i công dân trự ừ ậ ự ẳ ủ ọ ước pháp lu t;ậ

- Kh năng ngả ười dân đượ ử ục s d ng r ng rãi các quy n t do dân ch ;ộ ề ự ủ

Tuy nhiên, v i ch đ chính tr dân ch t s n b m t nhà nớ ế ộ ị ủ ư ả ộ ặ ướ ư ảc t s n đã co

s thay đ i đáng k , song th c ch t nó v n ch a vự ổ ể ự ấ ẫ ư ượt ra kh i khuôn kh c a m t nhàỏ ổ ủ ộ

nước bóc l t, nh V.I LêNin đã nh n xét: “xã h i t b n ch nghĩa, xét trong nh ngộ ư ậ ộ ư ả ủ ữ

đi u ki n phát tri n thu n l i nh t c a nó, đem l i cho ta m t ch đ dân ch ít nhi uề ệ ể ậ ợ ấ ủ ạ ộ ế ộ ủ ề hoàn b trong ch đ c ng hoà dân ch Nh ng ch đ dân ch y t u chung v n b bóị ế ộ ộ ủ ư ế ộ ủ ấ ự ẫ ịtrong khuôn kh ch t h p c a s bóc l t t b n ch nghĩa, và do đó, th c ra, nó t uổ ậ ẹ ủ ự ộ ư ả ủ ự ự chung v n là m t ch đ dân ch đ i v i riêng nh ng giai c p có c a, đ i v i riêngẫ ộ ế ộ ủ ố ớ ữ ấ ủ ố ớ

b n giàu có mà thôi”ọ 1

Ch đ ph n dân ch là c ch s d ng b o l c c a các nhóm t s n ph nế ộ ả ủ ơ ế ử ụ ạ ự ủ ư ả ả

đ ng lũng đo n ttrong vi c th c hi n chuyên chính t s n Đ c tr ng c a ch đ nàyộ ạ ệ ự ệ ư ả ặ ư ủ ế ộ

là m i quy n t do, dân ch b h n ch t i m c t i đa, ho c b xoá b hoàn toàn; cácọ ề ự ủ ị ạ ế ớ ứ ố ặ ị ỏ

đ ng phái chính tr đ i l p, các t ch c chính tr - xã h i đ c l p b đ t ra ngoài vòngả ị ố ậ ổ ứ ị ộ ộ ậ ị ặpháp lu t và b đàn áp dã man, các th ch dân ch b vô hi u.ậ ị ể ế ủ ị ệ

Bi n d ng cao nh t c a ch đ ph n dân ch là ch đ phát xít Ch đ phátế ạ ấ ủ ế ộ ả ủ ế ộ ế ộxít v i tính ch t c c đoan đã xoá b hoàn toàn các th ch dân ch t s n, c m m i tớ ấ ự ỏ ể ế ủ ư ả ấ ọ ổ

ch c, đ ng phái đ i l p ho t đ ng, công khai s d ng b o l c và các bi n pháp kh ngứ ả ố ậ ạ ộ ử ụ ạ ự ệ ủ

b , th c hi n chính sách phân bi t ch ng t c Ngày nay ch đ phát xít không còn t nố ự ệ ệ ủ ộ ế ộ ồ

t i v i đ y đ các d u hi u đ c tr ng c a nó Tuy nhiên, hi n v n còn có khuynhạ ớ ầ ủ ấ ệ ặ ư ủ ệ ẫ

hướng ph c h i ch nghĩa phát xít đây đó v i nh ng lu n đi u m i cùng v i sụ ồ ủ ở ớ ữ ậ ệ ớ ớ ự

ph c h i c a nh ng đ ng tân phát xít trong m t s nhà nụ ồ ủ ữ ả ộ ố ướ ư ảc t s n, và vì th nguy cế ơ

ti m n y u t đe do n n dân ch t s n v n luôn là có th t m t s qu c gia ề ẩ ế ố ạ ề ủ ư ả ẫ ậ ở ộ ố ố

CÂU H I ÔN T P Ỏ Ậ

1 Phân tích b n ch t c a nhà nả ấ ủ ướ ư ảc t s n

2 Trình bày nh ng hi u bi v b máy nhà nữ ể ế ề ộ ướ ư ảc t s n

3 Phân tích ch c năng c a nhà nứ ủ ướ ư ảc t s n

4 Trình bày nh ng hi u bi t v hình th c nhà nữ ể ế ề ứ ướ ư ảc t s n

1 V.I LêNin toàn t p, t p 33 ậ ậ