Báo cáo tình huống truyện trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa

Lịch sử vấn đề Các bài nghiên cứu về tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của NguyễnMinh Châu còn ít hơn nhiều so với các bài nghiên cứu về các tác phẩm kháccủa ông như “Bến quê”, “Phiên chợ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG THPT CHUYÊN

CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI

MÔN VĂN

Đề tài:

TÌNH HUỐNG TRUYỆN TRONG TÁC PHẨM

" CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA"

Người thực hiện : Nguyễn Thị Bích Dậu

Trường : THPT Chuyên Thái Nguyên

THÁI NGUYÊN - 2012

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

I.Tính cấp thiết của đề tài 1

II Lịch sử vấn đề 1

III Lí do chọn đề tài 2

IV Mục tiêu nghiên cứu 2

VI Nội dung, quy mô của đề tài 3

VII Bố cục của đề tài 3

B NỘI DUNG 4

I Cách xác định tình huống truyện 4

1 Khái niệm tình huống truyện 4

2 Một số kiểu tình huống truyện phổ biến 6

II Tình huống tự nhận thức trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” 7

1.Xác định tình huống truyện 7

2 Ý nghĩa của tình huống tự nhận thức trong “Chiếc thuyền ngoài xa” 10 2.1 Nhận thức về con người và cuộc sống 10

2.2 Nhận thức về chân lí trong nghệ thuật 23

C.KẾT LUẬN 31

A MỞ ĐẦU

I.Tính cấp thiết của đề tài

Tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của nhà văn Nguyễn Minh Châumới được đưa vào giảng dạy ở chương trình ngữ văn lớp 12 Đây là một trongnhững tác phẩm mới tiêu biểu cho các sáng tác văn học sau 1975 Đồng thời,

nó cũng là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách văn chương của Nguyễn MinhChâu sau thời kì kháng chiến chống Mĩ Vì vậy, việc dạy học tác phẩm nàytrong nhà trường như thế nào còn gặp rất nhiều khó khăn Bởi lẽ, đây là mộttác phẩm rất hay và khó tiếp cận đối với cả người dạy và người học Nó hay

vì nó chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu xa, gợi ra nhiều cách hiểu cho ngườiđọc Nó khó bởi đòi hỏi học sinh khi tiếp cận phải có một vốn sống, vốn kinhnghiệm dày dạn và sự từng trải trong cuộc đời mới có thể hiểu hết ý nghĩa củatác phẩm Mà ngày nay, số học sinh yêu thích môn văn không còn nhiều mànhững tâm hồn say mê văn chương thì lại càng ít Vì vậy, việc giảng dạy mộttác phẩm văn học hay và mới như “ Chiếc thuyền ngoài xa” trong trường phổthông không phải là dễ Nhất là lứa tuổi học trò còn nhiều mơ mộng mà kimhnghiệm sống còn ít Do vậy, tôi tiến hành đề tài này để khai thác tình huốngtruyện để cùng trao đổi với đồnh nghiệp về cách tiếp cận tác phẩm sao chohiệu quả nhất

II Lịch sử vấn đề

Các bài nghiên cứu về tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của NguyễnMinh Châu còn ít hơn nhiều so với các bài nghiên cứu về các tác phẩm kháccủa ông như “Bến quê”, “Phiên chợ Giát”, “Người đàn bà trên chuyễn tàu tốc

hành”, “Mảnh trăng cuối rừng” Trong đó đã có một số bài viết tìm hiểu về

vấn đề tình huống truyện trong các sáng tác của ông như “Vấn đề tình huốngtrong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu”( Một khía cạnh thi pháp thể loại ) củaBùi Việt Thắng, “Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở của một ngòi bút đầy

trách nhiệm” của Đinh Trí Dũng, “Một số cốt truyện trong truyện ngắnNguyễn Minh Châu” của Trịnh Thu Tuyết,v.v Tuy nhiên, để có một côngtrình nghiên cứu cụ thể về tình huống truyện trong “Chiếc thuyền ngoài xa”thì vẫn chưa có ai đi sâu Vì thế, việc nghiên cứu kĩ lưỡng tình huống truyệncủa văn bản này là rất cần thiết để ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy của giáo

viên và việc học tập của học sinh

III Lí do chọn đề tài

Xuất phát từ nội dung chương trình ngữ văn 12 được đổi mới với nhiềutác phẩm thật sự mới lạ được đưa vào tìm hiểu và căn cứ vào thực tế giảngdạy và qua thực tế khảo sát quá trình tiếp cận tác phẩm của học sinh, tôi đãlựa chọn vấn đề tình huống truyện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”

để nghiên cứu Đối với việc phân tích tác phẩm tự sự không thể bỏ qua việctìm hiểu tình huống truyện Đó là một việc làm không hề đơn giản với mộttruyện ngắn đa nghĩa như “Chiếc thuyền ngoài xa” Tiến hành đề tài này, tôimong muốn sẽ cung cấp những định hướng nhất định cho học sinh trong quátrình khai thác tác phẩm và tiếp tục được trao đổi với đồng nghiệp về nhữngvấn đề giảng dạy tình huống truyện trong văn bản tự sự

IV Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, tôi hướng tới mục đích giảng dạy một giờ văn

thật sự hiệu quả và có ích cho học sinh Không nhằm hướng tới những kiếnthức hàn lâm mà ngược lại, đó là sự nhận thức chân thật, hồn nhiên của họcsinh về giá trị của tác phẩm Mặt khác, nó giúp cho mỗi giáo viên giảng dạy

sẽ thấy được ý nghĩa quan trọng của vấn đề khai thác tình huống truyện đốivới các tác phẩm tự sự Thực hiện đề tài này, tôi mong muốn được bồi dưỡngcho những tâm hồn yêu văn chương luôn có một quan niệm đúng đắn về sựsáng tạo trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học

V Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu

thông thường như phân tích, tổng hợp, so sánh, phân loại

VI Nội dung, quy mô của đề tài

Đề tài nghiên cứu về một phương diện nghệ thuật của tác phẩm đó làtình huống truyện mà không phải là khai thác tất cả những nét đặc sắc nộidung và nghệ thuật của tác phẩm Vì vậy, tôi chủ yếu khai thác ý nghĩa củatình huống truyện để thấy được giá trị nội dung, tư tưởng của văn bản nhằmmục đích phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy Nếu có điều kiện tìm hiểusâu hơn nữa thì đề tài này tiếp tục được khai thác trong mối liên hệ với nhiềutác phẩm khác của nhà văn Nguyễn Minh Châu

VII Bố cục của đề tài

B NỘI DUNG

I Cách xác định tình huống truyện

1 Khái niệm tình huống truyện

Nếu như ở tác phẩm trữ tình, cảm xúc của nhân vật trữ tình là sự thănghoa của sáng tạo nghệ thuật thì ở tác phẩm tự sự, tình huống truyện là quầngsáng để châu tuần các đốm sáng của sự kiện, chi tiết và hệ thống nhân vậtquanh nó Đối với truyện ngắn, tình huống truyện giữ vai trò hạt nhân thenchốt của cấu trúc thể loại: “Nó chính là cái hoàn cảnh riêng được tạo nên bởimột sự kiện đặc biệt khiến tại đó, cuộc sống hiện lên đậm đặc nhất và ý đồ tưtưởng của tác giả cũng được bộc lộ sắc nét nhất”(Sách GV ngữ văn 12, NC, tr64) Như vậy, tình huống là hoàn cảnh, là môi trường chứa đựng trong đónhững thử thách, bí ẩn mà nhân vật khi đặt vào đó sẽ tự bộc lộ tính cách, suynghĩ và khám phá ra nhiều điều Chỉ có đứng trước những hoàn cảnh nhấtđịnh, con người ta mới chịu tìm tòi, phát hiện về cuộc sống và tự bộc lộ conngười thật của chính mình Do vậy, tình huống không chỉ có vai trò bộc lộ tưtưởng, chủ đề của tác phẩm mà còn làm nổi bật tính cách nhân vật.Tình huốngtruyện thường có vai trò gây đột biến, tạo ra bước ngoặt, sự biến đổi bất ngờtrong cuộc đời, nhận thức của nhân vật Đọc truyện ngắn “Chí Phèo”, takhông thể nào quên tình huống Chí phèo say rượu, được Thị Nở nấu cho bátcháo hành tuy đạm bạc nhưng chan chứa tình người Thị Nở đã gieo mầm hyvọng trong con quỷ dữ với hứa hẹn sẽ đưa hắn trở về với xã hội bằng phẳngcủa những người lương thiện Ở trong hoàn cảnh như một kẻ đang chết đuốigiữa dòng nước nên khi gặp được chiếc phao cứu hộ ấy, Chí trở thành mộtcon người hoàn toàn khác Thì ra cái bản năng “lương tri”, cái đốm sáng

“nhân tính” trong con người Chí bấy lâu nay bị vùi lấp trong đống tro tànnhưng vẫn âm ỉ cháy mà chưa hề mất đi Từ một con quỷ của làng Vũ Đại,hắn như lột xác trở thành một kẻ hiền lành, yếu đuối, lương thiện Hắn muốn

làm hòa với mọi người biết bao và còn tin tưởng vào nhân thế sẽ nhận hắnvào xã hội bằng phẳng của những người lương thiện Như vậy, một phút thứctỉnh của lương tri trong Chí Phèo cũng đủ để thắp sáng ngọn lửa bất diệt củaniềm tin về vẻ đẹp nhân tính, về phần Người trong mỗi chúng ta Trong mỗicon người, cái ác và cái thiện luôn chuyển hóa lẫn nhau và luôn song song tồntại Trong hoàn cảnh này hay hoàn cảnh khác, cái thiện có thể bị cái ác lấn át

và che lấp nhưng không bao giờ tiêu tan Sự chuyển hóa ấy làm nên sự hoànthiện nhân cách cho con người Chỉ cần có một chiếc đũa thần nhiệm màuđánh thức thì cái thiện sẽ hiện nguyên hình của nó Khi đặt nhân vật vào tìnhhuống trớ trêu, ta thấy nhân vật của Nam Cao thường phải vật lộn, giãy giụa,quằn quại lựa chọn giữa một bên là sự sinh tồn và một bên là sự sống đíchthực có ý nghĩa Và Chí Phèo đã rơi vào một tình huống đầy bi kịch: hắn bị cựtuyệt quyền làm người khi Thị Nở từ chối tình yêu Điều đó nghĩa là hy vọngvừa cháy lên trong Chí Phèo đã bị dập tắt Chí Phèo rơi vào bế tắc, Thị Nở từchối đưa hắn trở về với xã hội bằng phẳng của những người lương thiện, đồngnghĩa với việc hắn rơi vào cùng đường tuyệt lộ Hắn xách dao đến nhà BáKiến để đòi quyền sống: “Ai cho tao lương thiện? ” Trước đây, để tồn tại,Chí đã phải bán linh hồn cho quỷ, nay linh hồn trở về, hắn buộc phải tự kếtliễu đời mình để không phải sống cuộc đời tha hóa vô nghĩa Bi kịch bị cựtuyệt quyền làm người của Chí Phèo khiến chúng ta nhức nhối tâm can, khiến

ta phải suy nghĩ về nhân tình thế thái trong xã hội thực dân nửa phong kiến

Không chỉ riêng Nam Cao mới có biệt tài xây dựng tình huống truyện

mà Kim Lân cũng là nhà văn luôn có ý thức sáng tạo những tình huống truyệnđộc đáo, mới lạ và hấp dẫn Đọc truyện ngắn “Vợ nhặt”, người đọc ấn tượngngay với tình huống Tràng nhặt được vợ giữa những ngày đói khát đang đedọa, bủa vây, bám riết lấy con người, khi mà sự sống và cái chết chỉ mongmanh như sợi tóc Sự kiện Tràng lấy vợ không chỉ gây tò mò cho người dânxóm ngụ cư, cho mẹ Tràng - bà cụ Tứ mà còn gây ngạc nhiên cho chính bản

thân Tràng Từ khi có vợ, Tràng có những thay đổi về mặt tâm lí, nhận thức.Mặt hắn có vẻ gì phởn phơ khác thường “một nguồn vui sướng phấn chấn độtngột tràn ngập trong lòng” Trước đây, Tràng chỉ sống tạm bợ cho qua ngày,giờ hắn thấy hắn có trách nhiệm với gia đình “bỗng nhiên hắn thấy hắnthương yêu gắn bó với cái nhà của hắn lạ lùng Bây giờ hắn mới thấy hắnnên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này”

Như vậy, qua tình huống truyện độc đáo, Kim Lân muốn gửi gắm tớichúng ta lời nhắn nhủ thấm thía rằng con người hãy biết tin tưởng vào cuộcsống Ngay trong những hoàn cảnh bi đát nhất, ngay trên mảnh đất khô cằnnhất, mầm cây hạnh phúc vẫn đâm chồi và đơm hoa kết trái Quan trọng nhất

là con người phải biết đối mặt, chấp nhận và vượt lên hoàn cảnh ấy Tronghoàn cảnh tăm tối nhất cũng không được bi quan, hãy biết hướng về phía mặttrời, bóng tối sẽ ngả về phía sau bạn

Tóm lại, tình huống truyện đóng vai trò then chốt trong cấu trúc chỉnhthể của tác phẩm văn học Mỗi nhà văn viết truyện ngắn có tài phải luôn sángtạo trong nghệ thuật xây dựng tình huống truyện Nguyễn Minh Châu cũng làmột trong những cây bút truyện ngắn có biệt tài xây dựng tình huống truyện

2 Một số kiểu tình huống truyện phổ biến

Thông thường có ba kiểu tình huống truyện phổ biến: tình huống hànhđộng, tình huống tâm trạng và tình huống nhận thức Tình huống hành độngchủ yếu xoay quanh hành động có tính bước ngoặt của nhân vật Hành độngnày có chức năng làm thay đổi số phận, tính cách, cuộc đời của nhân vật.Trong truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ”, tình huống Mị cắt dây cởi trói cho APhủ là tình huống hành động Mị từ người con dâu gạt nợ, sống kiếp nô lệtrong nhà thống lí Pá Tra, sau khi cắt dây cởi trói cho A Phủ cũng có nghĩa là

tự giải phóng cho chính mình Mị bỏ trốn theo A Phủ đi làm cách mạng Nhưvậy, hành động cắt dây cởi trói cho A Phủ của Mị có ý nghĩa quan trọng, nócho thấy sự vận động trong tính cách của cô Từ một cô gái lầm lũi như con

rùa trong xó nhà, giờ đây cô đã mạnh mẽ, táo bạo, dũng cảm, có ý thức vềthân phận của mình.

Bên cạnh đó thì tình huống tâm lí chủ yếu miêu tả diễn biến tâm trạng,cảm xúc của nhân vật Loại tình huống này thường gặp trong những kiểutruyện trữ tình, không có cốt truyện, đậm yếu tố lãng mạn Dòng diễn biếntâm lí nhân vật là hạt nhân cốt lõi làm nên cấu trúc truyện ngắn Đối vớinhững truyện ngắn thuộc kiểu tình huống này thường ít sự kiện, hành động li

kì, gay cấn Bởi đối tượng chủ yếu mà nhà văn khám phá là thế giới nội tâmtinh tế, là trạng thái cảm xúc mơ hồ của nhân vật trước cuộc sống Tình huốngnày ta có thể hiểu rõ hơn trong các tác phẩm “Hai đứa trẻ”, “Dưới bóng hoànglan”, “Gió lạnh đầu mùa” của Thạch Lam, “Tỏa nhị Kiều” của Xuân Diệu, “Tôi đi học” của Thanh Tịnh

Không giống với hai kiểu tình huống truyện trên, tình huống nhận thứcchủ yếu cắt nghĩa giây phút “giác ngộ” chân lí của nhân vật Nhà văn đặt nhânvật vào một tình huống đầy bất ngờ, nghịch lí để từ đó hiểu ra, vỡ lẽ ra vànhận thức được những vấn đề mà trước đó họ chưa hiểu, chưa biết hoặc hiểusai, hiểu chưa đầy đủ về con người, cuộc sống Kiểu tình huống này ta rất haygặp trong các sáng tác của nhà văn Nguyễn Minh Châu, điển hình là cáctruyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”, “Bến quê”, và “Bức tranh”

II Tình huống tự nhận thức trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” 1.Xác định tình huống truyện

Truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” xoay quanh tình huống về nhânvật Phùng - một nghệ sĩ nhiếp ảnh – người đang đi săn tìm cái đẹp của cuộcsống để đem lại những bức ảnh đẹp cho vào bộ lịch nghệ thuật về thuyền vàbiển Nhân chuyến thăm người bạn chiến đấu năm xưa tên Đẩu - giờ là chánh

án tòa án huyện, Phùng sau bao đắn đo đã quyết định chụp cảnh đoàn thuyềnđánh cá vào lúc bình minh Cảnh ấy thật lung linh, huyền ảo, thơ mộng với

“một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích, một vẻ đẹp của “đạo đức, chân lí của

sự toàn thiện” Phùng cảm thấy sung sướng vô cùng khi anh “khám phá thấycái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn” Nhưng chính lúc anh đang trànngập niềm vui, hạnh phúc do “cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh vừa manglại” thì anh bất giác nhìn thấy chiếc thuyền của người đàn bà hàng chài ngaytrước mặt Tệ hại hơn, anh còn được chứng kiến cảnh lão đàn ông dùng chiếcthắt lưng quật tới tấp vào lưng vợ Và rồi anh cùng với người bạn của mìnhtìm hiểu về cuộc sống của gia đình người đàn bà hàng chài Cuối cùng anhcũng ngộ ra mối quan hệ giữa cuộc đời thật và nghệ thuật thật không đơngiản Đằng sau bức ảnh con thuyền chìm trong bầu sương mù trắng như sữa

có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào là số phận đớn đaucủa người phụ nữ, là cuộc sống nheo nhóc, lênh đênh của một gia đình hàngchài, là tình trạng bạo lực gia đình Và con mắt tinh tường của anh đã từngbăn khoăn về một chân lí lớn đã được một đại văn hào phát hiện: bản thân cáiđẹp chính là đạo đức Nhưng anh cũng nhận ra rằng quan niệm về đạo đứccũng đang biến đổi theo hoàn cảnh, theo sự nhìn nhận của từng số phận cánhân Cuối cùng, anh đã có cái nhìn thay đổi về cuộc sống và nghệ thuật.Người nghệ sĩ không thể có cái nhìn đơn giản và sơ lược về cuộc sống Trongnhững bức ảnh anh đã mang về có một bức ảnh màu trắng thật đẹp và đã đượclựa chọn Tuy là ảnh đen trắng nhưng lạ thay, mỗi lần anh ngắm đều thấy hiệnlên màu hồng hồng của sương mai, càng nhìn kĩ lại càng thấy hiện lên ngườiđàn bà hàng chài nghèo khổ, đang bước chậm rãi, bàn chân giậm trên mặt đấtchắc chắn, hòa lẫn trong đám đông

Rõ ràng truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” xoay quanh tình huốngnhận thức của nhân vật Phùng Anh đã đi từ lầm lẫn, ngộ nhận đến hiểu biết,

“giác ngộ” trong cách nhìn về cuộc sống Qua tình huống tự nhận thức ấy, takhông chỉ thấy được quan niệm nghệ thuật mới mẻ của Nguyễn Minh Châu –người mở đường tinh anh cho văn xuôi Việt nam sau 1975 mà còn thấy được

ý nghĩa nhân bản sâu xa toát ra từ tác phẩm Đó là tình yêu tha thiết với con

người Tình yêu ấy cháy bỏng lên thành khát vọng kiếm tìm, phát hiện và tônvinh vẻ đẹp của con người Đó còn là nỗi lòng khắc khoải, lo âu trước cái xấu

xa, tàn bạo Tôi chợt nhớ tới câu nói của Nguyễn Đình Thi: “Nói nghệ thuậttức là nói đến sự cao cả của tâm hồn Đẹp tức là một cái gì cao cả Có khi nhàvăn miêu tả một cái nhìn rất xấu, một tội ác, một tên giết người nhưng cáchnhìn, cách miêu tả phải cao cả” Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã làm nênnhững điều cao cả ấy trong thế giới văn chương Đằng sau cái nhìn hiện thực

gồ ghề, thô ráp, đau đớn và cả cái ác là vẻ đẹp của tình mẫu tử thiêng liêng, làtrái tim của người phụ nữ hy sinh, nhân ái, vị tha Cái nhìn hiện thực của nhàvăn sâu sắc, trĩu nặng tình thương và nỗi lo âu với con người Nguyễn minhChâu đã từng quan niệm: “Người viết văn là một người rất nặng nợ với đời”( Trang giấy trước đèn ) Bởi trong thâm tâm, ông luôn quan niệm tình yêu ởngười nghệ sĩ “vừa là một niềm hân hoan, say mê, vừa là một nỗi đau đớn,khắc khoải, một mối quan hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của nhữngngười xung quanh mình” ( Ngày xuân phỏng vấn các nhà văn, Báo vănnghệ ) Ông luôn có ý thức rõ về vai trò của mình khi cho rằng cuộc đời nhàvăn “là một cuộc đời không bao giờ được phép ngừng lăn lộn trong cuộc sốngthực tế, không bao giờ ngừng nghiên cứu và quan sát xã hội, và trong khichăm chú đọc cái cuốn sách khổng lồ đó, anh ta phải đặt hết tâm hồn và trí tuệcủa mình vào, phải tỏ rõ chính kiến và lập trường của mình trước mỗi sự việc,mỗi hoàn cảnh, mỗi một con người” ( Trang giấy trước đèn )

Tình huống tự nhận thức cũng phản ánh rõ nét đặc điểm phong cáchnghệ thuật Nguyễn Minh Châu Đó là một lối văn thâm trầm, giản dị, đôn hậu

mà sâu sắc, thấm thía, nhiều dư vị, lắng đọng chiêm nghiệm sâu xa về lẽ đời

để kết tụ thành những triết lí nhân sinh sâu sắc

Vậy từ những tình huống tự nhận thức ấy, người nghệ sĩ văn chương vàđộc giả rút ra những bài học nhận thức gì cho mình ?

2 Ý nghĩa của tình huống tự nhận thức trong “Chiếc thuyền ngoài xa”

2.1 Nhận thức về con người và cuộc sống

Có lẽ, những người nghiên cứu văn học muôn đời luôn thấm thía mộtcâu nói của đại văn hào Nga, Mácxim Gorki “Văn học là nhân học” Quảthực, con người là chủ thể của vũ trụ và là tổng hòa các mối quan hệ xã hội.Chỉ nhắc đến hai tiếng Con Người, lòng ta đã tràn đầy niềm tự hào, hứngkhởi, hạnh phúc: “Con Người, hai tiếng ấy vang lên kiêu hãnh và hùng trángxiết bao” Bởi vậy, bất kì tác phẩm văn học chân chính nào cũng có nhữngnhận thức, khám phá mới mẻ về cuộc sống của con người Cao quý hơn, nócòn là tiếng nói tôn vinh những giá trị tốt đẹp của con người Hơn ai hết,Nguyễn Minh Châu ý thức rất rõ về thiên chức của người nghệ sĩ trong việcphát hiện ra những bí mật ẩn chứa trong tâm hồn con người, đó là những “hạtngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn con người” Ông là người nghệ sĩ luôn sưutầm, lượm lặt cái đẹp rải rác trong cuộc sống Nhà văn luôn tìm đến nhữngphương trời xa lạ mà lại rất gần trong tâm hồn con người, khám phá nhữngvấn đề tiềm ẩn trong cuộc sống mà ta chưa biết, những diều tưởng như rấtgiản dị, gần gũi mà ít ai nghĩ tới Thế đấy, Nguyễn Minh Châu luôn quanniệm con người như một thế giới bí ẩn mà loài người không bao giờ giải mãhết những thông số về nó: “Mỗi con người đều chứa đựng trong lòng nhữngnét đẹp đẽ, kì diệu đến nỗi cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức, khám phátất cả những cái đó”(Tr36, Nguyễn Minh Châu, tác giả - tác phẩm) Sự nhậnthức về con người quả là vô hạn Vì vậy văn học mọi thời đại luôn quayguồng thay đổi cùng với nhịp sống thì mới có thể hiểu sâu về con người

Nếu văn học Việt Nam trước năm 1975 mang đậm khuynh hướng sửthi và cảm hứng lãng mạn thì văn học sau năm 1975 lại phản ánh hiện thựccuộc sống như nó vốn có, tìm về với những đề tài bình dị, phản ánh mọi góc

độ đời tư thế sự của cuộc sống Trước đây, người ta chỉ thấy cảm hứng ngợi

ca, thấy ánh hào quang của lí tưởng sống quên mình vì tất cả, quyết tử cho Tổ

quốc quyết sinh Còn bây giờ, tiếng súng chiến tranh đã im bặt, con người trở

về với nhịp sống bình lặng, yên ổn Nhưng đó cũng là lúc con người phải đốimặt với nhiều nỗi lo của cuộc sống mới như cơm áo, gạo tiền, kiếm kế mưusinh, sự tha hóa biến chất theo kiểu mới của nhân loại, đời sống cá nhân pháttriển với nhiều đòi hỏi riêng Từ những năm 1960, Nguyễn Minh Châu đãtừng băn khoăn: “Phải chăng bên cạnh những đức tính tốt đẹp thì tính cơ hội,nịnh nọt, tham lam, ích kỉ, phản trắc, vụ lợi còn được ẩn kín và đã có lúcngấm ngầm phát triển đến mức gần như lộ liễu ? Bây giờ ta phải chiến đấucho quyền sống của cả dân tộc Sau này, ta phải chiến đấu cho quyền sốngcủa từng con người, làm sao cho con người ngày một tốt đẹp Chính cuộcchiến đấu ấy mới lâu dài”

Quả thực, Nguyễn Minh Châu rất dũng cảm khi ông bước vào cuộcchiến đấu cho quyền sống của từng con người Là người sống sâu sắc, từngtrải với đời, Nguyễn Minh Châu giống như con tằm bấy lâu nay chắt chiu, cầnmẫn để nhả cho đời những sợi tơ văn chương óng vàng Với cái nhìn tintưởng và hy vọng vào con người: “Mỗi con người đều chứa đựng trong lòngnhững nét đẹp đẽ, kỳ diệu đến nỗi cả một đời cũng chưa đủ để nhận thức,khám phá tất cả những cái đó” nên sáng tác của ông thường đi vào việc phântích bề sâu tâm hồn con người để phát hiện nhiều vẻ đẹp bị khuất lấp Phảichăng, vì thế mỗi sáng tác của ông đều làm gợn lên những gợn sóng lăn tănbăn khoăn, suy tư trên mặt nước tâm hồn người đọc ? Đọc “Chiếc thuyềnngoài xa” có biết bao suy nghĩ đang ngủ quên trong khối óc bình yên của conngười được đánh thức Đó là suy nghĩ về cuộc sống của những kiếp người laođộng nghèo khổ ở miền biển sống bằng nghề chài lưới lênh đênh trên mặtnước, về số phận của người phụ nữ trước cái đói nghèo, là tình trạng bạo lực

vũ phu, về sự tha hóa của nhân tính, về tương lai của những đứa trẻ thơ, vềchuyện cơm áo để tồn tại mưu sinh, về những hạnh phúc và niềm ao ước giảnđơn của con người mà cũng không có được

Trước hết, nhà văn đã tái hiện bức tranh sinh động về cuộc sống củangười đàn bà hàng chài qua lời tâm sự của mụ khi đối thoại với Đẩu Đó làcuộc sống vô cùng “lam lũ và khó nhọc” Nỗi nhọc nhằn vì cuộc sống mưusinh ấy hằn in trên dáng vẻ thô kệch và khuôn mặt của người đàn bà miềnbiển: “Mụ rỗ mặt Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng kéo lưới, táingắt và dường như đang buồn ngủ” Chua xót thay, từng lời tâm sự của chịnhư đang trút ra những gánh nặng của cuộc sống đang hàng ngày đè nặng trênđôi vai gầy guộc “Cái nhìn suốt cả đời mình” khi nói chuyện với Đẩu dườngnhư là một nỗi lo âu cứ đeo bám, xuyên thấu cả một quãng đời nghèo khổ củachị Chị nói ra những điều tưởng như rất đơn giản nhưng chẳng biết bao giờchị mới có được nó: “Giá tôi đẻ ít đi hoặc chúng tôi sắm được một chiếcthuyền rộng hơn” Với người dân hàng chài thì cái chuyện sinh sống, ăn ở của

họ đều được phó thác cho biển cả Đẩu hỏi người đàn bà sao không lên bờ mà

ở thì chị trả lời rất có lí: “Làm nhà trên đất ở một chỗ thì đâu có thể làm đượccái nghề thuyền lưới vó Từ ngày cách mạng về, cách mạng cấp đất nhưngchẳng ai ở vì không thể bỏ nghề được !” Như thế nghĩa là không phải làngười đàn bà hàng chài không muốn lên bờ sinh sống, không phải khôngmuốn thoát khỏi kiếp sống lênh đênh trên con thuyền giữa mênh mông sóngnước , đầy phong ba bão táp Cái căn nguyên sâu xa của nó chính là miếng ăn

để tiếp tục tồn tại mưu sinh Điều đó rất nan giải bởi nó còn quyết định sựsống của biết bao con người, nhất là những đứa con thơ mà nhà nào cũng trêndưới chục đứa Thuyền thì chật mà đẻ lại nhiều Phải chăng nhà văn NguyễnMinh Châu còn đặt ra một quy luật của xã hội loài người: con người luôn tậptrung đông đúc ở những nơi nào dễ làm ăn sinh sống Còn mảnh đất nơi họđịnh cư mà khó làm ăn thì họ sẽ bỏ quê hương đi tha phương cầu thực Hoàncảnh sống quyết định rất nhiều đến sự lựa chọn cuộc sống của con người màkhông phải lúc nào con người cũng có quyền lựa chọn theo ý muốn Sống chomình hay sống vì các con, sống trên bờ hay sống ở dưới nước đều là nhữngcâu hỏi khiến người đàn bà hàng chài phải băn khoăn suy nghĩ

Không chỉ dừng lại ở việc phản ánh những số phận chung chung củangười dân nghèo miền biển mà tác giả còn tạc vào không gian sóng nước kiamột bức chân dung của người đàn bà hàng chài như một ám ảnh, một nỗinhức nhối Viết về đề tài người phụ nữ, xưa nay đã có không ít những áng thơvăn nức danh Có mấy ai nghĩ sẽ có những người phụ nữ nào đẹp và tài nănghơn nàng Kiều trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, hay là hình ảnh ngườiphụ nữ vừa đẹp vừa tài năng, sắc sảo trong thơ bà chúa thơ Nôm Hồ XuânHương, vừa đẹp vừa dịu hiền nết na như nàng Vũ Nương trong “Truyền kìmạn lục” của Nguyễn Dữ ? Nhưng quả thật, khi đọc truyện ngắn “Chiếcthuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu ta dường như thấy vẫn có nhiềuđiều mới mẻ, thú vị khi khám phá Một vẻ đẹp không đơn điệu, không nhàmchán, không trùng lặp mà ngược lại, ta thấy người phụ nữ ấy hội tụ đầy đủ cả

vẻ đẹp tâm hồn truyền thống và hiện đại của người phụ nữ Việt Nam Ta đãtừng biết đến những người phụ nữ trong văn Nam Cao hiền lành, yếu đuối vàcam chịu như Từ ( Đời thừa), Nhu ( Ở hiền ) , là mẹ Lê tuy nghèo khổnhưng yêu thương con hết mực trong “Nhà mẹ Lê” ( Thạch Lam ) hay đó là

cô Đào vừa bất hạnh nhưng rất giàu nghị lực và sắc sảo trong “ Mùa lạc”, một

cô Mị vừa hiền lành, cam chịu nhưng cũng táo bạo, dũng cảm khi dám đấutranh để tự giải phóng cho mình trong “Vợ chồng A Phủ” ( Tô Hoài ) Rồisau này, khi đất nước có giặc ngoại xâm, biết bao người phụ nữ đã trở thànhnhững người anh hùng mà vẫn “trung hậu, đảm đang” như chị Út Tịch( Người mẹ cầm súng - Nguyễn Thi ), là Mai, Dít - những cô gái của núi rừngTây Nguyên quả cảm trong “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành, là Chiến

- người con gái Nam Bộ vừa nữ tính vừa mạnh mẽ, quyết đoán, tháo vát, đảmđang trong “ Những đứa con trong gia đình” - Nguyễn Thi ) Và người phụ

nữ bước vào trang văn của Nguyễn Minh Châu cũng không phải là ít như Quỳtrong “ Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, người vợ đảm đang của nhânvật Nhĩ trong “Bến quê”, là Nguyệt trong “Mảnh trăng cuối rừng” Làm một

phép quy nạp, ta thấy hầu hết người phụ nữ trong văn thơ đều đẹp từ hìnhthức đến phẩm chất, tâm hồn Bởi họ chính là những loài hoa tinh túy của trờiđất, tạo hóa ban cho họ vẻ đẹp tự nhiên, dịu dàng cũng như thiên chức của họ

là những người mẹ hiền từ, người chị đảm đang, người đàn bà đôn hậu, giàuyêu thương Vì vậy, người phụ nữ xứng đáng được tôn vinh, ngợi ca, trântrọng hơn bao giờ hết Còn người đàn bà hàng chài trong “Chiếc thuyền ngoàixa” của Nguyễn Minh Châu thì sao ? Nếu như những người phụ nữ khácthường chỉ lướt qua trong lòng người đọc thì người đàn bà hàng chài lại làmột bí ẩn mà càng khám phá, ta càng thấy toát lên vẻ đẹp kì diệu Người phụ

nữ ấy không đến với người đọc một cách hời hợt, nông cạn bởi vẻ đẹp hìnhthức mà đẹp ở bề sâu tâm hồn khiến ta phải vấn vương, suy nghĩ Với tôi, sứchấp dẫn của người đàn bà ấy không phải là ở sắc đẹp Nếu như chúng ta chorằng tất cả phụ nữ đều xinh đẹp thì người đàn bà hàng chài là một ngoại lệ

Về hình thức, mụ rất xấu và thô kệch, lại “rỗ mặt”, khi còn trẻ cũng vì xấuquá trong phố không ai lấy nên cuối cùng trót mang với anh con trai nhà hàngchài và lấy anh ta làm chồng Phải chăng, xấu quá hay đẹp quá với người phụ

nữ đều có thể khiến cho cuộc đời họ gặp nhiều tai ương, trắc trở ? Miêu tảhình thức của người phụ nữ xấu, có lẽ Nguyễn Minh Châu có điểm tươngđồng với Nam Cao khi khắc họa nhân vật Thị Nở trong “Chí Phèo” Thị Nởcũng là người phụ nữ xấu xí nhưng lại có một tấm lòng nhân hậu, giàu yêuthương Vậy mục đích của các nhà văn khi miêu tả người phụ nữ xấu có phải

để rêu rao, chế nhạo hay khinh miệt họ ?

Không, nếu chỉ thiên về tả ngoại hình xấu xí đến mức “vật hóa” thì cácnhà văn đó đã rơi vào chủ nghĩa tự nhiên Dường như phải có cái gốc nhânbản rất vững chắc thì Nguyễn Minh Châu mới dám miêu tả cái xấu của bềngoài để làm nền tôn vinh cái đẹp về tâm hồn Cái đẹp đăng quang, tỏa rạng

từ cái xấu của ngoại hình mới đáng quý làm sao ! Sự thật, vẻ đẹp nhân cáchcủa Thị Nở và người đàn bà hàng chài đã chứng minh điều đó Thị Nở trong

tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao cũng biết yêu thương và che chở, đùmbọc, quan tâm đến những người bất hạnh trong khi đó bao người dân làng VũĐại quay lưng bỏ mặc Chí Phèo Tình yêu giản dị chân thành của Thị chính

là liều thuốc thần đánh thức phần Người bấy lâu nay trong con người Chí, vẻđẹp nhân tính bấy lâu nay bị chìm khuất trong con người Chí bỗng trỗi dậy.Những ánh sáng của tình người đang hòa quyện, thanh khiết, thơm tho nhưmàu trắng của vị cháo hành mộc mạc Còn người đàn bà hàng chài lặng lẽ,thầm kín một đức hy sinh, tần tảo, cam chịu Chị vốn là người phụ nữ chủđộng và đầy bản lĩnh trước cuộc sống Sinh ra là phận đàn bà, có người phụ

nữ nào lại không khao khát một bờ vai của người chồng là điểm tựa vữngchắc cho cuộc đời của họ Có ai lại không mong ước một người chồng giỏigiang và tài hoa, còn những đứa con thì chăm ngoan, thành đạt Nhưng đóluôn là mong ước, là thế giới thần tiên trong trí tưởng tượng của con người.Còn thực tế thì luôn đầy nghịch lí, trớ trêu và nghiệt ngã Điều quan trọng vớimỗi người là phải dũng cảm đương đầu với thử thách và chấp nhận hoàn cảnh

để tiếp tục tồn tại Người đàn bà hàng chài là một trong những người phụ nữkém may mắn và chịu nhiều bất hạnh, khổ nhục Cuộc sống vốn lam lũ lạithêm lão chồng vũ phu luôn dùng thắt lưng quật tới tấp vào lưng vợ “ba ngàymột trận nhẹ, năm ngày một trận nặng” Nỗi nhọc nhằn hiện hình ngay trongđôi mắt và trên khuôn mặt của chị “khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thứctrắng kéo lưới, tái ngắt và dường như đang buồn ngủ” Vậy mà, khi Đẩu gọiđến hỏi chuyện thì mụ đã van xin khẩn thiết “Con lạy quý tòa Quý tòa bắt tộicon cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó” Lạ lùng thay, bịđánh đập và hành hạ dã man như vậy mà người đàn bà không muốn bỏ ngườichồng vũ phu ấy Hay ở lâu trong cái khổ, chịu những trận đòn chồng nhiềunên mụ quen rồi ? Hay đó là mụ bất cần đời, không thiết gì đến sự sống củamình nữa ? Cũng có thể đó là sự lựa chọn bất đắc dĩ nhưng đã được suy nghĩsáng suốt ? Tiếp tục lắng nghe lời tâm sự của mụ, ta sẽ vỡ lẽ ra nhiều điều