Báo cáo rèn kĩ năng làm bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi văn

ứng nhu cầu nhận thức, đánh giá của con người trong nhiều lĩnh vực và hoàncảnh.So sánh văn học là thao tác so sánh được sử dụng trong lĩnh vực làm văn,được hiểu theo hai cấp độ: - Là một

Chuyên đề :

Rèn kĩ năng làm bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi môn ngữ văn

Ngô Phương Nga, Phạm Ngọc An- THPT Chuyên Bắc Ninh

I Khái luận về cảm thụ, so sánh- đối sánh văn hoc:

1 Cảm thụ văn học:

Cảm thụ văn học là một hoạt động mang tính đặc thù trong tiếp nhận vănhọc Mục đích của cảm thụ là cảm nhận, phát hiện, khám phá, chiếm lĩnh bảnchất thẩm mỹ của văn chương nhằm khơi dậy, bồi dưỡng mỹ cảm phong phú,tinh tế cho độc giả Người đọc tri giác, liên tưởng, tưởng tượng thâm nhập vàothế giới nghệ thuật của văn bản, thể nghiệm giá trị tinh thần và hứng thú với sắcđiệu thẩm mĩ của nó Đến với văn bản văn học bằng cả trí tuệ và tình cảm, cảnhận thức và kinh nghiệm sẽ giúp người đọc mở được cánh cửa thực sự đi vàothế giới của nghệ thuật Rèn kĩ năng cảm thụ văn học cho học sinh nhất là họcsinh giỏi văn có ý nghĩa vô cùng quan trọng Đây cũng là nhiệm vụ trọng tâm củaviệc dạy văn trong nhà trường: vừa nâng cao tri thức vừa bồi dưỡng tâm hồn,giúp các em có khả năng cảm thụ sâu sắc tác phẩm văn chương, góp phần đảmbảo tính nghệ thuật đặc thù của môn ngữ văn trong trường PT

2 So sánh- đối sánh văn học :

Khi xem xét một sự vật A, nếu ta nhìn trực diện vào A thì nhận thức của ta

về A chưa đầy đủ Nhưng khi ta đặt A bên cạnh B (A-B tương đồng) thì ta nhậnthức về A toàn diện hơn, thấu đáo hơn Vậy so sánh là một thao tác của nhận thứctrong đó ta đặt sự vật này bên cạnh hay nhiều sự vật khác để dối chiếu, xem xétnhằm hiểu sự vật đó một cách toàn diện, kĩ lưỡng, rõ nét và sâu sắc hơn Trongthực tế đời sống so sánh trở thành một thao tác phổ biến thông dụng nhằm đáp

ứng nhu cầu nhận thức, đánh giá của con người trong nhiều lĩnh vực và hoàncảnh.

So sánh văn học là thao tác so sánh được sử dụng trong lĩnh vực làm văn,được hiểu theo hai cấp độ:

- Là một thao tác lập luận: nó là một trong những thao tác chính của vănnghị luận (bên cạnh các thao tác; phân tích, bình luận, bác bỏ…)

- Là một kiểu bài trong nghị luận văn học: là bài văn nghị luận sử dụng thaotác lập luận so sánh là chính So sánh văn học là đối chiếu hai hay nhiều hiệntượng văn học, hoặc là các mặt trong cùng một hiện tượng văn học để thấy sựgiống và khác nhau, từ đó mà thấy rõ đặc điểm và giá trị của những hiện tượngvăn học đó

So sánh văn học được hiểu như một cách tiếp cận văn học từ đó giúp chohọc sinh phát triển được các năng lực văn vốn có của bản thân Đó là năng lựctiếp nhận cái hay, cái đẹp trong văn bản văn học về nội dung và nghệ thuật Đó lànăng lực viết, năng lực diễn đạt lại hiểu biết của mình về văn bản văn học đểngười khác hiểu và rung cảm như mình; Đó là năng lực sử dụng ngôn ngữ chínhxác tinh tế

So sánh văn học cũng giúp tư duy văn học nói riêng và tư duy nói chungtrở nên sắc bến hơn, tinh tế hơn Khi muốn hiểu bản chất của một sự vật hiệntượng hay con người mà ta xem xét bản thân sự vật, hiện tượng, con người ấy thìrất khó khăn, Chỉ khi đặt trong thế đối sánh, chúng ta mới có thể hiêu rõ hơn bảnchất, tìm hiểu một cách thấu đáo các sự vật, hiện tượng.Mục đích của so sánh:nhằm chỉ ra sự hơn - kém hoặc sự giống- khác

Ở đây ta không dùng khái niệm so sánh mà dùng đối sánh , không nhằm

chỉ ra sự hơn- kém mà nhấn mạnh sự giống- khác Theo Bách khoa toàn thư ViệtNam điện tử( http://dictionary.bachkhoatoanthu.go ua A==&page=1 )

ĐỐI SÁNH: (A match), việc thực hiện so sánh hai đối tượng để rút ra những điểm giống hoặc khác nhau.

Khái niệm đối sánh cũng được nhìn nhận, xem xét ở hai góc độ: một là

thao tác nghị luận, hai là một phương pháp, cách thức trình bày ( tức là một kiểu

bài NL văn học )

2 Cảm thụ văn học trong thế đối sánh:

Cảm thụ văn học trong thế đối sánh là một biện pháp hữu hiệu để nâng caonăng lực cảm thụ văn chương cho học sinh môn ngữ văn Trong văn học tuy cùngviết bằng một thể loại, cùng chung một đề tài, vào cùng một thời điểm… nhưngmỗi tác phẩm nghệ thuật đich thực đều là một sáng tạo độc đáo, So sánh sẽ làmnổi bật lên vẻ đẹp riêng biệt, độc đáo ấy của mỗi tác phẩm Trên cơ sở đó mới cóthể nhận xét, đánh giá được những đóng góp riêng của mỗi nhà văn, mỗi hiệntượng văn học

Khám phá cái hay, cái đẹp cái độc đáo riêng biệt của các tác phẩm văn học,của phong cách tác giả, thời đại…trong sự đối sánh đòi hỏi một năng lực cảm thụtinh tế và một khả năng khái quát tổng hợp, lí giải sâu sắc Học sinh có cơ hội đểphát huy năng khiếu, sở trường, được thể hiện những cảm nhận riêng, những pháthiện độc đáo, lí giải, đánh giá theo sự hiểu biết và cách nghĩ của mình một cáchphong phú, đa dạng Cảm thụ văn học trong thế đối sánh là một kĩ năng cầnthiết, một chiếc chìa khoá giúp các em mở cánh cửa đi vào thế giới của nghệthuật

Cảm thụ văn học trong thế đối sánh không phải là kiểu bài so sánh đơn

thuần Nó bao gồm cả hai yêu cầu cảm thụ trong thế đối sánh và đối sánh là đểcảm thụ Đối sánh không nhằm chỉ ra sự hơn - kém mà nhằm thấy được sựgiống- khác, nét riêng biệt, cái hay cái đẹp, sự mới lạ của từng đối tượng cảmnhận

- Có hai cách rèn kĩ năng cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh:

+ Thứ nhất: Cảm thụ văn học trong thế đối sánh được coi như một thao tác, cáchthức bình văn Thao tác nghị luận so sánh đã được học một bài riêng trongchương trình Làm văn lớp 11 Tuy nhiên đối sánh để cảm thụ văn chương có đặctrưng riêng Vì vậy trọng tâm của việc rèn kĩ năng cảm thụ văn học trong thế đốisánh cần được giáo viên tiến hành thường xuyên liên tục trong các giờ đọc văn vàtích hợp trong các bài tập tiếng Việt

+ Thứ hai: Cảm thụ trong thế đối sánh được coi như một dạng đề nghị luận vănhọc cần được rèn kĩ năng qua các giờ làm văn, qua các dạng bài thường gặptrong các kì thi học sinh giỏi, thi đại học Dạng bài này chưa được học với tưcách một dạng văn nghị luận văn học trong chương trình THPT

Trong khuôn khổ chuyên đề này, chúng tôi chỉ xin đi sâu vào cách thứ hai:

Rèn kĩ năng làm bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi văn

II Dạng bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh:

1 Vai trò của dạng bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh:

Xu hướng ra đề thi đại học và học sinh giỏi những năm gần đây, dạng bàicảm thụ trong thế đối sánh được đề cao và xuất hiện với tần suất lớn Đây là mộttrong những dạng đề hay và khó, rất phù hợp để tuyển chọn và phân loại học sinhnhất là học sinh giỏi Dạng đề này tránh được sự nhàm chán của lối văn theomẫu ( bởi không hề có sẵn), kiểm tra được một cách khá toàn diện những kĩ năng

và kiến thức cần có của học sinh: kiến thức tác phẩm, kiến thức về tác giả, giaiđoạn, kiến thức lí luận văn học…kĩ năng phân tích bình giá, so sánh, lí giải… Nóđòi hỏi học sinh vừa phải có năng lực cảm thụ vừa có năng lực khái quát tổnghợp Học sinh có điều kiện bộc lộ sự tinh tế trong cảm nhận (có thể nhận ra đượcnhững nét khác biệt dù rất nhỏ, rất mơ hồ) sự sắc sảo ( khả năng tách đối tượngthành những bình diện nhỏ để so sánh) sự chắc chắn( trong việc huy động kiếnthức văn học sử, lí luận văn học… để đánh giá, lí giải) Nghĩa là đòi hỏi ở ngườihọc sinh giỏi văn không chỉ cần phẩm chất nghệ sĩ ( sự tinh tế trong cảm nhận và

thẩm định) mà còn chú trọng phẩm chất khoa học( thể hiện ở sự chính xác, chặtchẽ, khúc triết và tính hệ thống trong tư duy và trình bày bài viết).

Giới thiệu một số đề thi học sinh giỏi quốc gia, thi đại học yêu cầu cảm thụtrong thế đối sánh gần đây:

Thi học sinh giỏi quốc gia:

+ Năm 1997: Cùng viết về đất nước và nhân dân trong cuộc kháng chiến chống

thực dân Pháp, nhưng ba tác phẩm: Bên kia song Đuống của Hoàng Cầm, Đấtnước của Nguyễn Đình Thi, Việt Bắc của Tố Hữu là ba thế giới hình tượngriêng, ba giọng điệu trữ tình riêng, chứa đựng những kí thác riêng của mỗi hồnthơ Anh( chị) hãy phân tích ba bài thơ trong quan hệ đối sánh để chỉ ra nét riêngcủa mỗi tác phẩm

+ Năm 2001 Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành, Những đứa con trong gia

đình của Nguyễn Thi và Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu đều lànhững truyện ngắn hay đã khám phá, ca ngợi vẻ đẹp của con người Việt Namtrong cuộc kháng chiến chống Mĩ Anh( chị) hãy so sánh để làm rõ những khámphá, sang tạo riêng của mỗi tác phẩm trong sự thể hiện chủ đề chung đó

+ Năm 2002 Theo Xuân Diệu “ trong thơ nôm của Nguyễn Khuyến, nức danh

nhất là ba bài thơ mùa thu: Thu điếu, Thu ẩm, Thu vịnh” Hãy phân tích nhữngsáng tác trên trong mối quan hệ đối sánh để làm bật vẻ đẹp độc đáo của từng thiphẩm, từ đó nêu vắn tắt yêu cầu đối với một tác phẩm văn học

+)Bảng A - 2006:Chủ nghĩa nhân đạo là một trong những truyền thống lớn nhất

của văn học Việt Nam Qua việc phân tích, so sánh các tác phẩm Tự tình (Hồ Xuân Hương), Hai đứa trẻ (Thạch Lam) và Đời thừa (Nam Cao), anh (chị) hãy

làm rõ những đóng góp riêng, độc đáo của từng tác phẩm cho truyền thống này

+) Bảng B năm 2006: Trong văn học Việt Nam, có nhiều sáng tác nổi tiếng về

mùa thu Qua việc phân tích, so sánh các bài thơ Thu vịnh (Nguyễn Khuyến),

Đây mùa thu tới (Xuân Diệu), anh (chị) hãy làm rõ những nét chung và nhất là

những nét riêng của từng tác phẩm

+) Năm 2008: Cảm nhận của anh/chị về hai đoạn thơ trong Nhớ con sông quê

hương (Tế Hanh ) và Bên kia sông Đuống (Hoàng Cầm )

+) Năm 2009 :Thơ nữ viết về tình yêu thường thể hiện sâu sắc bản lĩnh và ý thức

về hạnh phúc của chính người phụ nữ Hãy phân tích và so sánh bài thơ Tựtình( bài II) của Hồ Xuân Hương và Sóng của Xuân Quỳnh để làm rõ nét chung

và nét riêng trong tâm sự về tình yêu của hai nữ tác giả ở hai thời đại khác nhau

Thi đại học:

+) Cảm nhận của anh/chị về những vẻ đẹp khuất lấp của nhân vật người vợ nhặt

(Vợ nhặt - Kim Lân) và nhân vật người đàn bà hàng chài (Chiếc thuyền ngoài xa

- Nguyễn Minh Châu) (Đề thi đại học khối C- 2009)

+) Cảm nhận của anh/chị về hai đoạn văn viết về vẻ đẹp hai dòng sông trong

Người lái đò Sông Đà - Nguyễn Tuân và Ai đã đặt tên cho dòng sông? – Hoàng

Phủ Ngọc Tường.( Đề thi Đại học khối C- 2010)

+) Cảm nhận của anh/chị về chi tiết “bát cháo hành” mà nhân vật thị Nở mang

cho Chí Phèo (Chí Phèo – Nam Cao) và chi tiết “ấm nước đầy và nước hãy còn ấm” mà nhân vật Từ dành sẵn cho Hộ (Đời thừa – Nam Cao) (Đề thi Đại học

khối D- 2010)

2 Đối tượng của sự cảm thụ trong thế đối sánh:

- Kiểu bài này thường phải có ít nhất hai đối tượng cảm thụ( thuộc hai tác phẩm)được đặt trong thế đối sánh

- Có thể yêu cầu cảm thụ trong thế đối sánh toàn bộ tác phẩm hay trên nhữngbình diện khác nhau của tác phẩm (tuỳ theo thể loại) Thi đại học thường yêu cầu

cảm thụ trong thế đối sánh một phương diện của tác phẩm : nhân vật (đề thi đại

học khối C- 2009) chi tiết nghệ thuật( Khối D- 2010), đoạn văn ( khối C- 2010),

đoạn thơ(thi đại học khối C- D) hoặc đề tài, tư tưởng, chủ đề, tình huống, cốttruyện, nghệ thuật trần thuật, bút pháp nghệ thuật, cái tôi trữ tình, phong cáchnghệ thuật…

Đề thi học sinh giỏi, thi quốc gia thường yêu cầu đối sánh toàn bộ tác phẩm

- Các tác phẩm yêu cầu cảm thụ trong thế đối sánh thường là: cùng đề tài , cảmhứng trong một giai đoạn văn học, của một tác giả hoặc khác giai đoạn, khác tácgiả, thuộc những trào lưu trường phái khác nhau của nền văn học

+ Có thể so sánh cùng một tác giả: “Phong cách Nguyễn Tuân qua hai kiệt tác

của hai chặng đường sáng tạo Chữ người tử tù và Người lái đò sông Đà”

+ Có thể so sánh các tác giả thuộc những trào lưu khác nhau: “Phong cách văn

xuôi của Thạch Lam và Vũ Trọng Phụng qua Hai đứa trẻ và trích đoạn Hạnh

phúc của một tang gia- trích tiểu thuyết Số đỏ”

+Có thể so sánh các tác phẩm cùng giai đoạn, đề tài: “Vẻ đẹp hình tượng ngườilính qua hai bài thơ “Đồng chí“ của Chính Hữu và “Tây tiến” của Quang Dũng”

3 Mục đích, yêu cầu của kiểu bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh:

Trước hết cần xác định dạng đề này đặt ra hai yêu cầu song hành : cảm thụ trongthế đối sánh, đối sánh để nổi bật sự cảm thụ Vì vậy học sinh cần:

+ Thể hiện được những cảm nhận của mình về cái hay cái đẹp, cái mới lạ độc đáocủa các yếu tố văn học cần cảm thụ

+ Chỉ ra được chỗ giống và khác nhau giữa các tác phẩm, các tác giả, từ đó thấyđược những mặt kế thừa, những điểm cách tân của từng tác giả, tác phẩm; thấyđược vẻ đẹp riêng của từng tác phẩm; sự đa dạng muôn màu của phong cách nhàvăn cũng như tiến trình phát triển của giai đoạn, nền văn học

+ Lí giải nguyên nhân của sự khác nhau giữa các hiện tượng văn học

Tuy nhiên yêu cầu về kiến thức và kĩ năng của kiểu bài này đối với thi đại học

và thi học sinh giỏi có sự khác biệt:

Đối với đề thi đại học: yêu cầu cảm thụ được đề cao( 4/5) yêu cầu so sánh và lí

giải được đặt ra ở mức độ vừa phải Mức điểm dành cho phần so sánh chỉ là 0,5 /

5 điểm toàn phần của câu Tiêu chí so sánh giống- khác, nội dung- nghệ thuật chỉcần nêu những phương diện căn bản, thậm chí không cần lí giải nguyên nhân sựgiống và khác nhau giữa các hiện tượng văn học được cảm thụ Điều này thể hiện

rõ ngay ở yêu cầu của đề thi ( chỉ nêu yêu cầu cảm thụ không đặt ra yêu cầu sosánh) Yêu cầu so sánh chỉ được thể hiện ngầm khi đặt hai yếu tố văn học cầncảm thụ trong một đề văn

Đối với đề thi học sinh giỏi: yêu cầu cảm thụ và yêu cầu so sánh, lí giải được

coi trọng tương đương Điều này được thể hiện ngay trên đề bài ( phân tích và sosánh, chỉ ra nét chung, riêng, độc đáo) và trong đáp án của Bộ giáo dục đào tạo.Đặc biệt yêu cầu về phạm vi, mức độ kiến thức, cách thức so sánh, khả năngđánh giá lí giải đều là những bước tiến về chất so với yêu cầu thi đại học

4 Kiến thức, kĩ năng cần huy động khi làm bài cảm thụ trong thế đối sánh:

+) Kiến thức về các tác giả, tác phẩm cần cảm thụ

+) Kiến thức cơ bản về lịch sử văn hoá- xã hội, thời kì giai đoạn văn học, các tácphẩm, tác giả tiêu biểu trong từng thời kì đó… trên cơ sở hiểu biết đó phân tích

để làm sáng tỏ những nét chung và nét riêng biệt độc đáo

+) Kiến thức lí luận văn học nhất là phong cách tác giả, phong cách thời đại, tràolưu, đặc trưng thể loại, thi pháp…Trên cơ sở đó lí giải những nét chung, nét riêngđộc đáo Đặc biệt qua hiện tượng văn học được cảm thụ có thể nâng lên thànhnhững vấn đề lí luận VH cần thiết

+) Phối hợp sử dụng nhiều thao tác nghị luận Đặc biệt học sinh cần vận dụngphương pháp so sánh ngay khi phân tích cảm thụ từng tác phẩm Thí sinh có thểtrình bày cảm nhận theo nhiều cách khác nhau ( chung- riêng hoặc lần lượt từngtác phẩm…) nhưng cần làm rõ sự tương đồng và sự khác biệt về cả nội dung,

nghệ thuật đồng thời có khả năng mở rộng liên hệ, so sánh với các tác phẩm, tác

giả khác ngoài yêu cầu của đề một cách hợp lý

III Rèn kĩ năng làm bài cảm thụ văn học trong thế đối sánh cho học sinh giỏi văn:

1 Rèn kĩ năng phân tích đề:

1.1 Nhận diện đề:

Trước hết, học sinh cần nhận biết đâu là đề văn cảm thụ trong thế đối sánh

+ Những đề nêu rõ yêu cầu: phân tích và so sánh, thấy được nét chung- riêng…như đề thi HSG Quốc gia năm 1996, 2001, 2002, 2006; năm 2009

+ Những đề yêu cầu cảm nhận từ hai đối tượng trở lên trong cùng một đề văn(đềthi HSG Quốc gia năm 2008, các đề thi đại học khối C- D)

Cần phân biệt dạng đề tổng hợp và dạng đề so sánh khi cùng có hai tác phẩm

cần nghị luận trở lên trong một đề văn

Khảo sát 2 đề văn sau

Đề1: Cảm hứng về đất nước là một trong những cảm hứng sâu đậm của văn học

Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 Qua bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi và trích đoạn Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm hãy làm sáng

tỏ nhận định trên

Đề 2: Cảm hứng về đất nước là một cảm hứng chủ đạo trong thơ Việt Nam giaiđoạn 1945-1975 Hãy làm rõ những nét riêng trong nội dung và cách biểu hiện

cảm hứng ấy trong bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi và đoạn trích Đất

nước của Nguyễn Khoa Điềm

Tuy cùng ngữ liệu: 2 tác giả, 2 bài thơ, cùng lời dẫn nhưng mục đích của hai đềrất khác nhau Đề 1 là đề tổng hợp- nhằm làm nổi bật cảm hứng cơ bản của giaiđoạn văn học( yếu tố so sánh chủ yếu để thấy cái chung), đề 2 là đề đối sánhnhằm nổi bật sự khám phá sáng tạo riêng của từng nhà thơ

Cần phân biệt: thao tác so sánh và kiểu bài đối sánh.

Ví dụ ở đề bài: “ Nét mới lạ về hình tượng người lính trong bài Tây Tiến củaQuang Dũng” Đây không phải là dạng bài cảm thụ trong thế đối sánh vì chỉ cómột đối tượng cảm thụ nêu trong đề bài Học sinh phải bám sát vào bài thơ Tâytiến, khám phá những đặc điểm- cảm nhận những nét đẹp của hình tượng ngườilính trong tác phẩm Học sinh cũng cần huy động hiểu biết về những bài thơ viết

về người lính trong thơ ca Việt Nam trước đó và cùng thời, dùng thao tác so sánh

làm bật lên những nét độc đáo, nét “mới” trong cách cảm nhận và lối thể hiện

hình tượng người lính của Quang Dũng So sánh chỉ là thao tác bổ trợ

I.2 Xác định yêu cầu của đề:

- Trước hết cần xác định đối tượng cảm thụ- đối sánh, phạm vi kiến thức cần

huy động sao cho đúng và trúng

Muốn vậy cần rèn cho các em thói quen đọc kĩ đề, gạch chân những từ quantrọng Có thể đưa ra một loạt đề cảm thụ trong thế đối sánh cùng về hai tác giả,tác phẩm, chỉ thay đổi cách hỏi, câu lệnh để rèn cho học sinh kĩ năng xác địnhtrọng tâm vấn đề

Bài tập: Chỉ ra sự giống và khác nhau trong nội dung, cách làm của 3 đề văn sau

Đề 1: Thơ Hàn Mặc Tử và Nguyễn Bính rất khác nhau nhưng họ đều là những

nhà thơ mới giai đoạn 1932-1945 Bằng việc cảm nhận hai bài thơ Mùa xuân

chín của Hàn Mặc Tử và Mùa xuân xanh của Nguyễn Bính trong thế đối sánh hãy

làm sáng tỏ nhận xét trên

Đề 2: Nguyễn Bính và Hàn Mặc Tử đều là những nhà thơ lãng mạn Việt Namgiai đoạn 1932-1945 nhưng thơ họ lại rất khác nhau Bằng việc cảm nhận hai bài

thơ Mùa xuân chín của Hàn Mặc Tử và Mùa xuân xanh của Nguyễn Bính trong

thế đối sánh hãy làm sáng tỏ nhận xét trên

Đề 3: Dấu ấn phong cách thơ Nguyễn Bính và Hàn Mặc Tử qua hai thi phẩmcùng viết về mùa xuân: Mùa xuân chín(Hàn Mặc Tử) và Mùa xuân xanh (NBính)

Kiến thức cần huy động đề làm 3 đề trên không chỉ 2 tác phẩm( Mùa xuân chín,Mùa xuân xanh), 2 tác giả ( Nguyễn Bính, Hàn Mặc Tử ) mà còn kiến thức vềphong trào thơ mới - nhà thơ mới giai đoạn 1932-1945

- Trước một đề văn cần đặt các câu hỏi:: Tại sao đề lại yêu cầu cảm thụ các đốitượng đó trong thế đối sánh? giữa chúng có điểm gì chung lớn nhất (cùng đề tài,cảm hứng, thể loại, giai đoạn… ) sự khác biệt nổi bật giữa chúng? Từ sự giống

và khác ấy, đề văn muốn chúng ta khẳng định vấn đề gì ( về đặc điểm giai đoạn,trào lưu, bản chất nghệ thuật, sự sáng tạo của người nghệ sĩ, tiến trình phát triểncủa lịch sử văn học? )Những câu hỏi ấy sẽ giúp học sinh xác định mục đích,yêu cầu của đề văn và thâm ý của người ra đề

Nên yêu cầu học sinh tự thành lập các đề văn cảm thụ trong thế đốisánh( thiết lập ngân hàng đề) ; tập hợp thành những chủ đề lớn, nhỏ: Đất nước,Tình yêu, Người lính, Số phận con người, Vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ… Giáo

viên hướng dẫn học sinh cách thiết lập các đề theo dạng : Cùng viết về…nhưng

mỗi tác phẩm, tác giả… lại có những cách khám phá, thể hiện mới mẻ đặc sắc…

chứ không đơn thuần : nêu cảm nhận của anh chị về 2 nhân vật, 2 đoạn văn,

đoạn thơ, 2 chi tiết… Các em sẽ thấy rằng không thể tuỳ tiện ngẫu nhiên đặt cáctác phẩm trong thế đối sánh Hai đối tượng nên cùng loại( gần nhau) để nhận thứcđược những điều khác biệt Theo quan niệm mới hiện nay tất cả đều có thể sosánh: một đám ma( trong Hạnh phúc một tang gia- trích “Số đỏ” của Vũ Trọng

Phụng)với một đám cưới ( trong Một đám cưới của Nam Cao hoặc trong Vợ

nhặt của Kim Lân) Tuy nhiên cần xác định được điểm chung, tiêu chí và mục

đích của sự đối sánh trước khi ra đề, sẽ tránh sự khập khiễng, gượng ép khi đặtcác đối tượng cảm thụ quá khác xa nhau trong một đề văn

I.3 Xác định thao tác nghị luận cơ bản:

Một bài văn cần phối hợp rất nhiều thao tác nghị luận song cần lưu ý học sinhxác định đâu là thao tác nghị luận chính, đâu là thao tác nghị luận bổ trợ Trongbài cảm thụ trong thế đối sánh thao tác cơ bản là cảm thụ ( phân tích) và đối sánh( so sánh) Có nhiều học sinh chỉ nặng về đối sánh mà quên mất cảm thụ, có họcsinh thì ngược lại Xác định được thao tác chính học sinh sẽ có cơ sở để xây dựng

hệ thống luận điểm hợp lí và khoa học cho bài viết

2 Rèn kĩ năng lập ý- lập dàn ý:

2.1 Các bước lập ý:

- Bước 1: Trước hết, cần phân tách đối tượng thành nhiều bình diện để cảm thụ

và đối sánh Trên đại thể, hai bình diện bao trùm là nội dung tư tưởng và hình

thức nghệ thuật Tùy từng đối tượng được yêu cầu so sánh mà có cách chia tách

ra các khía cạnh nhỏ khác nhau Cách chia tách phải căn cứ vào đặc trưng loạithể hoặc các khía cạnh của nội dung tư tưởng: ngôn từ, hình ảnh, chi tiết, kết cấu,

âm hưởng, giọng điệu, đề tài, chủ đề, tư tưởng và cảm hứng nghệ thuật

- Bước 2: Nhận xét, đối chiếu để chỉ ra điểm giống và khác nhau Học sinh cần