thực trạng hợp tác xã Việt Nam từ 2003 đến nay

Tuy nhiên, các số liệu đóng góp GDP của HTX và kinh tế tập thể nói trênmới chỉ tính được phần đóng góp trực tiếp của kinh tế tập thể vào GDP, chưa thểhiện phần đóng góp gián tiếp thông q

Mục lục

I- THỰC TRẠNG HỢP TÁC XÃ 2

1 V Ề SỐ LƯỢNG HTX 3

2 V Ề XÃ VIÊN , LAO ĐỘNG TRONG HTX 4

3 V Ề KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HTX 7

4 V Ề TỐC ĐỘ TĂNG TRƯỞNG VÀ ĐÓNG GÓP VÀO GDP 8

II- CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ 8

1 S Ự PHÁT TRIỂN HTX 9

2 N HỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 11

3 Q UAN ĐIỂM CỦA Đ ẢNG VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ HTX TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 13

4 Đ ỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HTX 16

III- MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỢP TÁC XÃ CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA CHÂU Á 21

1 N HẬT B ẢN 21

2 Ấ N Đ Ộ 24

3 T HÁI L AN 25

4 M ALAIXIA 27

IV- MỘT SỐ ĐỀ XUẤT GÓP Ý XÂY DỰNG LUẬT 28

1 V Ề BẢN CHẤT HTX 28

2 V Ề PHÂN LOẠI HTX 29

3 V Ề PHÂN LOẠI XÃ VIÊN 31

4 V Ề XÁC ĐỊNH TỶ LỆ DỊCH VỤ TỐI THIỂU MÀ HTX CUNG CẤP CHO XÃ VIÊN 31

5 V Ề PHÂN PHỐI THU NHẬP THEO MỨC ĐỘ SỬ DỤNG DỊCH VỤ 32

TÀI LIỆU THAM KHẢO 34

I- THỰC TRẠNG HỢP TÁC XÃ

Hợp tác xã (HTX) đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, chính trị,

xã hội của nhiều quốc gia, ngay cả ở những nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ,Anh, Đức, Pháp, Thuỵ Điển, Canada, Nhật Bản, Hàn Quốc…

HTX đầu tiên trên thế giới được thành lập tại nước Anh.1 Tháng 12 năm

1844, 18 người thợ dệt và thợ thủ công ở nước Anh thành lập ra HTX đầu tiên vớitên gọi: “HTX của những người tiên phong bình đẳng Rochedale” Đến nay, phongtrào HTX phát triển ở trên 180 quốc gia và vùng lãnh thổ, thu hút trên 800 triệuthành viên, tạo ra hàng nghìn việc làm và đảm bảo cuộc sống, thu nhập cho khoảng

3 tỷ người

Ở Việt Nam, HTX đầu tiên được thành lập cách đây hơn 50 năm và LuậtHTX đầu tiên có hiệu lực từ năm 1997 Từ khi ra đời đến nay,các HTX VN đã trảiqua nhiều giai đoạn phát triển cùng với quá trình phát triển của nền kinh tế-xã hộicủa đất nước Trong mỗi giai đoạn, các HTX đều có những dấu ấn riêng và cónhững đóng góp quan trọng vào thành tựu phát triển chung của đất nước Đặc biệtcác HTX ở Việt Nam đã trải qua một bước chuyển đổi quan trọng từ HTX kiểu cũchuyển sang HTX kiểu mới theo Luật HTX sửa đổi năm 2003

Những năm gần đây, thực hiện đường lối của Đảng, các HTX đã và đangvượt qua khó khăn để đổi mới, phát triển, từng bước khẳng định vai trò, vị trí trong

sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội của đất nước

Sự phát triển của phong trào HTX hội tụ nhiều lợi ích, đáp ứng được các nhucầu kinh tế, xã hội và văn hóa của xã viên Xã viên tham gia vào HTX để tiết kiệmchi phí, gia tăng giá trị và nâng cao sức cạnh tranh cho sản phẩm làm ra hoặc để cóviệc làm ổn định HTX là một phương tiện thiết thực nhằm huy động các nguồn lựcthúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển ngành nghề phi nông nghiệp, đồngthời đóng góp lớn trong xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhất là ở khu vựcnông thôn

1 Nguyễn Duy Hanh, Ngày truyền thống của phong trào HTX VN (11/4/1946-11/4/2012) (Nguồn: thaibinh.gov.vn)

2

1 Về số lượng HTX

Số liệu thống kê về HTX do các nguồn khác nhau cung cấp:

Theo số liệu của Liên minh HTX Việt Nam, tính đến hết năm 2011, cảnước có khoảng 19.500 HTX (bao gồm cả HTX không hoạt động), tăng 610HTX so với năm 2010

Theo số liệu tổng hợp báo cáo kế hoạch phát triển kinh tế tập thể năm 2011của Chính phủ,2 đến hết năm 2011 ước tính có khoảng 13.843 HTX, tăng khoảng

598 HTX so với năm 2010 Tổ hợp tác phát triển rất nhanh và đa dạng Năm 2010

có 155.817 tổ hợp tác, tăng trung bình khoảng 3,3%/năm so với giai đoạn

2006-2010.3

Theo số liệu báo chí cung cấp, cho đến ngày 30/6/2010, cả nước có 18.244HTX, 53 liên hiệp HTX và khoảng 360.000 tổ hợp tác.4 Về số lượng HTX nôngnghiệp, cả nước hiện có 6.631, chiếm 46% tổng số HTX thuộc các ngành nghề.5

Theo kết quả điều tra toàn diện HTX năm 2008 do Bộ Kế hoạch và Đầu tưthực hiện, tính đến ngày 01/7/2008, cả nước có 14.500 HTX đang hoạt động,3.744 HTX có tên nhưng không hoạt động (chiếm 20,3% tổng số HTX); số HTXđang hoạt động tăng 718 HTX so với năm 2006 và 1.487 HTX so với năm 2005.Trong tổng số 14.500 HTX, có 609 HTX thành lập trước năm 1997 chưa chuyểnđổi, 5.742 HTX thành lập trước năm 1997 đã chuyển đổi Các HTX tập trungchủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Hồng với 5.059 HTX, chiếm 34,9% tổng sốHTX của cả nước, tiếp đến là vùng Bắc Trung Bộ có 2.754 HTX, chiếm 19%;vùng Đông Bắc Bộ có 2.628 HTX, chiếm 18,1% Hai vùng có số HTX thấp nhấtlà: vùng Tây Bắc với 604 HTX, chỉ chiếm 4,2% và vùng Tây Nguyên với 490

HTX, chiếm 3,4% tổng số HTX Trong tổng số 14.500 HTX đang hoạt động tại

thời điểm 01/7/2008, có 6.372 HTX nông nghiệp, chiếm 43,9%; 4.744 HTX côngnghiệp, chiếm 32,7%; 989 quỹ tín dụng nhân dân, chiếm 6,8%; tiếp đến là các HTXxây dựng, thương mại, vận tải, dịch vụ khác

2 Số liệu tổng hợp báo cáo của 46 địa phương, 17 tỉnh không có số liệu báo cáo Nguồn: Báo cáo tổng kết thi hành Luật HTX năm 2003 kèm theo Tờ trình số 99/TTr-CP ngày 3 tháng 5 năm 2012 của Chính phủ

3 Số liệu của 52/63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương

4 Nguồn: Võ Thị Kim Sa, Một số góp ý cho Luật HTX hiện hành, Tạp chí Cộng sản điện tử, 3/1/2012.

Dịch vụ khác

Nguồn: Kết quả điều tra Dự án: “Khảo sát thu thập thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu về HTX trên địa

bàn toàn quốc”, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, năm 2008

2 Về xã viên, lao động trong HTX

Xã viên HTX:

Theo số liệu năm 2010,6 khu vực kinh tế tập thể thu hút khoảng 6,4 triệuthành viên, tăng khoảng hơn 300.000 thành viên so với năm 2006, đạt tốc độ tăngbình quân 1,4%/năm giai đoạn 2006- 2010

6 Báo cáo tổng kết thi hành Luật HTX năm 2003, kèm theo Tờ trình số 99/TTr-CP ngày 3/5/2012 của Chính phủ

4

Trong tổng số 7.478.019 xã viên của cả nước, xã viên HTX nông nghiệp làchủ yếu Số lượng xã viên HTX nông nghiệp là 5,3 triệu người, chiếm 70,51% và

tập trung ở vùng Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung.

Số hộ nông dân trong các HTX chiếm tới 44%

Lao động trong HTX:

Năm 2010, theo báo cáo của 52/63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, sốlượng việc làm do khu vực kinh tế tập thể tạo ra giảm sút đáng kể: từ hơn 1,4 triệuviệc làm thường xuyên năm 2006 xuống còn hơn 1 triệu lao động năm 2010

Theo số liệu của Tổng cục thống kê, tổng số lao động làm việc trong cácHTX trên cả nước năm 2006 là 149.236 người (trong đó nữ: 44.845 người, chiếm30,04%), năm 2007: 149.480 người (trong đó nữ: 44.238 người, chiếm 29,59%),năm 20087: 270.077 người (trong đó nữ: 73.346 người, chiếm 27,16%), năm 2009:261.364 người (trong đó nữ: 60.725 người, chiếm 23,23%)

Theo kết quả khảo sát toàn diện HTX năm 2008, tổng số lao động làm việcthường xuyên của HTX tại thời điểm ngày 31/12/2007 là 295.680 lao động Phầnlớn lao động làm việc thường xuyên trong HTX là xã viên HTX thuộc loại hìnhHTX của người lao động Tỷ lệ lao động làm việc thường xuyên không phải là xãviên HTX đã tăng dần hàng năm: năm 2005 tỷ lệ xã viên là lao động làm việcthường xuyên chiếm 78,66%, còn lại 21,34% lao động không phải là xã viên; năm

2006 tỷ lệ tương ứng là 76,95% và 23,05%; năm 2007 tỷ lệ tương ứng là 75,91%

và 24,09% Như vậy, tỷ lệ lao động nữ làm việc thường xuyên ở HTX rất thấptrong tổng số lao động thường xuyên của HTX: năm 2005, tỷ lệ lao động nữ làmviệc thường xuyên trong HTX đạt 21,08%, năm 2006 đạt 21,91%, năm 2007 đạt22,75%

7 Trước năm 2008, Tổng cục thống kê chỉ tổng hợp số lượng lao động trong các HTX thuộc lĩnh vực phi nông nghiệp Từ năm 2008, do tổng hợp thêm số lượng lao động trong các HTX thuộc lĩnh vực nông, lâm nghiệp, thủy sản

Bảng 2: TỔNG SỐ XÃ VIÊN HỢP TÁC XÃ PHÂN THEO NGÀNH

Nguồn: Kết quả điều tra Dự án: “Khảo sát thu thập thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu về HTX trên địa

bàn toàn quốc”, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, năm 2008

Thu nhập của người lao động trong HTX:

Nhìn chung, thu nhập bình quân một lao động làm việc thường xuyên củaHTX là thấp, nhưng hàng năm tăng thêm đáng kể, từ 200 nghìn đồng - 300 nghìn

6

đồng/tháng Theo báo cáo của Chính phủ,8 thu nhập bình quân năm 2011 của xãviên HTX đạt khoảng 15,02 triệu đồng (1.251 nghìn đồng/tháng), thu nhập của laođộng làm việc thường xuyên trong HTX (báo cáo của 40 địa phương9) đạt khoảng15,99 triệu đồng (1.333 nghìn đồng/tháng).

3 Về kết quả hoạt động của HTX

Chỉ tiêu doanh thu và thu nhập:

Doanh thu bình quân năm 2011 của một HTX ước đạt 1.715,72 triệu đồng,tăng gần 180 triệu đồng (tương đương 11%) so với doanh thu bình quân năm 2010;doanh thu bình quân của một tổ hợp tác là 343,77 triệu, tăng 55,5 triệu (khoảng17%) so với doanh thu bình quân năm 201010

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, năm 2009, doanh thu thuần của khuvực kinh tế tập thể ước đạt 43.000 tỷ đồng, chiếm 0,74% doanh thu thuần sản xuất,kinh doanh của cả nước

Theo kết quả điều tra HTX năm 2008, cơ cấu doanh thu của HTX chủ yếu làdoanh thu từ bán hàng và cung cấp dịch vụ, chiếm trên 98% trong tổng số, doanhthu từ hoạt động tài chính chiếm tỷ trọng rất nhỏ, chủ yếu trong lĩnh vực thươngnghiệp Tỷ trọng doanh thu của các HTX tập trung chủ yếu trong các lĩnh vựccông, thương nghiệp và vận tải; các lĩnh vực khác chiếm tỷ trọng nhỏ; đặc biệt, lĩnhvực nông nghiệp chiếm đến gần 50% số HTX nhưng chỉ đóng góp 12% doanh thu

và thu nhập khác

Chỉ tiêu lợi nhuận:

Theo báo cáo về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế tập thể 5năm, giai đoạn 2006-2010, lợi nhuận bình quân một HTX năm 2010 ước đạt 538,5triệu đồng, tăng gấp đôi về danh nghĩa so với năm 2006.11 Tỷ lệ giá trị dịch vụHTX cung cấp cho xã viên trong tổng giá trị dịch vụ của HTX tăng từ 46,1% năm

2006 lên 53,6% năm 2010, tuy tăng chậm nhưng ngày càng hướng nhiều hơn vàomục tiêu phục vụ xã viên, hướng đến bản chất đích thực của HTX

8 Nguồn: Báo cáo tổng kết thi hành Luật HTX năm 2003 kèm theo Tờ trình số 99/TTr-CP ngày 3 tháng 5 năm 2012 của Chính phủ

9 23 tỉnh không có số liệu báo cáo gồm: Thái Nguyên, Bắc Cạn, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Bắc Ninh, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Tiền Giang, Vĩnh Long, Hậu Giang, Kiên Giang.

10 Tổng hợp báo cáo của 46 địa phương về tình hình thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế tập thể năm 2011.

Kết quả điều tra khảo sát HTX năm 2008 cho thấy tỷ trọng lợi nhuận củaHTX tập trung chủ yếu trong các lĩnh vực nông nghiệp, công nghiệp và tín dụng;chiếm tỷ trọng nhỏ trong các lĩnh vực khác; đặc biệt, lĩnh vực xây dựng mới chỉđóng góp 2,3% tổng lợi nhuận khu vực HTX cả nước Tỷ suất lợi nhuận bình quâncủa HTX rất thấp, thấp hơn cả chi phí vay vốn ưu đãi: Tỷ suất lợi nhuận trên doanhthu bình quân của cả nước là 4,56%, so với tỷ suất lợi nhuận trên tổng nguồn vốn là4,25%

4 Về tốc độ tăng trưởng và đóng góp vào GDP

Kinh tế tập thể với nòng cốt là HTX có đóng góp quan trọng vào GDP cảnước, góp phần xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm cho xã viên và người lao động.Tuy nhiên, tỷ lệ đóng góp của kinh tế tập thể vào GDP giảm sút liên tục trong suốtthời gian qua: chỉ đạt 5,22% năm 2010 so với mức 7,09% năm 2004 và mức gần11% năm 1995 12

Tốc độ tăng trưởng của kinh tế tập thể đạt thấp và có xu thế giảm dần quacác năm và chỉ đạt bình quân khoảng ½ so với tốc độ tăng trưởng chung của cảnước: đạt 2,98% năm 2010 so với mức 3,83% năm 2004, 3,98% năm 2005, 3,52%năm 2006, 3,32% năm 2007, 3,01% năm 2008, và 2,85% năm 2009 Trong khi đó,năm 2010, kinh tế tư nhân đóng góp 11,54%; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài:18,72%; kinh tế cá thể: 30,78%; kinh tế nhà nước: 33,74%

Tuy nhiên, các số liệu đóng góp GDP của HTX và kinh tế tập thể nói trênmới chỉ tính được phần đóng góp trực tiếp của kinh tế tập thể vào GDP, chưa thểhiện phần đóng góp gián tiếp thông qua tác động của HTX tới hoạt động kinh tếcủa xã viên HTX, kinh tế thành viên tổ hợp tác - là xu hướng mới phát triển nổibật của các HTX trong thời gian qua

II- CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN HỢP TÁC XÃ

Trong hơn 50 năm hình thành và phát triển, chủ trương, đường lối và chínhsách phát triển HTX của Đảng và Nhà nước ta luôn thống nhất Sợi chỉ đỏ xuyênsuốt chiều dài lịch sử là từng bước đổi mới HTX theo hướng phù hợp với điều kiệnkhách quan HTX được phát triển theo các nấc thang, trình độ khác nhau có thăng,trầm trong thời kỳ chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa chỉ huy, bao cấp kéo dài dẫntới quan liêu sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

12 Số liệu của Tổng cục Thống kê

8

1 Sự phát triển HTX

Sự phát triển HTX đã được Nhà nước ta thể chế hoá kịp thời trong các văn bản pháp luật

Hiến pháp năm 1992, trên cơ sở những chủ trương, đường lối lớn của Đảng,

đã khẳng định: kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất, kinhdoanh HTX được tổ chức dưới nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ

và cùng có lợi Nhà nước tạo điều kiện để củng cố và mở rộng các HTX hoạt động

có hiệu quả Điều đó là kết quả của một thời gian dài vận động thực tiễn và tổng kết

lý luận của Đảng và Nhà nước ta về HTX Sự khẳng định của Hiến pháp năm 1992

đã tạo đà cho sự đổi mới không ngừng về cơ chế quản lý phát triển HTX của Nhànước

Trên cơ sở những điều quy định về kinh tế tập thể tại Hiến pháp 1992, ngày20/3/1996, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khoá 9, Luật HTX được thông qua, mở ramột trang sử mới cho công tác tổ chức, quản lý và phát triển kinh tế tập thể nóichung, HTX nói riêng Luật HTX 1996 ban hành là cơ sở pháp lý ban đầu cho việcchuyển đổi mô hình HTX kiểu cũ sang mô hình HTX kiểu mới Trên cơ sở đó,Chính phủ đã ban hành một loạt các văn bản dưới luật như: (1) Nghị định 15/CPngày 21/1/1997 quy định chính sách khuyến khích phát triển HTX; (2) Nghị định16/CP ngày 21/2/1997 về xử lý công nợ của HTX cũ chuyển đổi sang hoạt độngtheo luật; và (3) Thông tư số 14 BKH ngày 29/3/1997 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư

về hướng dẫn việc chuyển đổi và đăng ký gia đình HTX

Dưới sự điều chỉnh của hệ thống các luật và văn bản dưới luật, quá trình pháttriển HTX ở nước ta diễn ra theo hai hình thức sau: chuyển đổi mô hình HTX kiểu

cũ sang mô hình HTX kiểu mới và thành lập mới các HTX với chức năng chủ yếu

là cung cấp dịch vụ cho hộ xã viên, cho cộng đồng và tạo việc làm cho nhữngngười lao động dễ bị tổn thương trong cơ chế kinh tế thị trường

Ngày 26/11/2003, Luật HTX đã được Quốc hội khoá XI thông qua tại kỳ họpthứ 4 và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2004 Luật HTX năm 2003 đã có nhiềuthay đổi tích cực hơn so với Luật năm 1996, tạo ra nhiều thuận lợi và môi trườngthông thoáng hơn cho các HTX phát triển Với Luật HTX năm 2003, các HTX cóđược khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh, phù hợp hơn với cơ chế thị trường và cácchuẩn mực quốc tế

Phạm vi hoạt động của các HTX đã được mở rộng, không chỉ giới hạn trongngành nông nghiệp mà đã lan rộng sang các ngành và các lĩnh vực khác trong nềnkinh tế.

Nếu chỉ xét riêng lĩnh vực nông nghiệp, khu vực có nhiều HTX nhất đanghoạt động, thì hầu hết các HTX đã đảm nhiệm nhiều dịch vụ nông nghiệp phục vụcác hộ xã viên và cạnh tranh với các cơ sở dịch vụ khác trên cùng địa bàn Bêncạnh đó, các HTX đã không chỉ giới hạn phạm vi hoạt động của mình trong nội bộngành mà đã mở rộng sang cung cấp dịch vụ tổng hợp cho các xã viên của mình vàcho thị trường

Mở rộng liên kết kinh tế theo cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường

Hầu hết các HTX hiện đại ngày nay đã và đang hình thành những mối liênkết mới mà trước đây chưa có hoặc mới chỉ manh nha xuất hiện trong diện hẹp.Mối liên kết giữa các hộ xã viên với doanh nghiệp nhà nước, với các trang trại vàvới các hộ xã viên thuộc các HTX khác nhau ngày càng mở rộng và nâng cao chấtlượng, hiệu quả của dịch vụ Sự liên kết giữa các HTX với các thành phần kháctrong nền kinh tế được xuất phát từ nhu cầu của nền sản xuất hàng hoá, ví dụ tạiđồng bằng Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long đã thành lập nhiều HTX nôngnghiệp để làm cầu nối liên kết giữa hộ nông dân với doanh nghiệp và các ngành tàichính, ngân hàng

Các HTX đã góp phần giải quyết các vấn đề xã hội theo hướng tích cực

Nhiều HTX đã phát huy được tinh thần tương thân tương ái trong việc hỗ trợcác hộ xã viên tạo việc làm, xoá đói, giảm nghèo ở khu vực nông thôn Ví dụ cácHTX Nga Thanh, Nga Yên (Nga Sơn); Dân Lý, Xuân Thịnh (Triệu Sơn), ThiệuHưng (Thiệu Hoá) Thanh Hoá; Đình Bảng (Bắc Ninh); An Mỹ (Mỹ Đức, Hà Tây),Bình Tây (Tiền Giang) đã ứng trước không lấy lãi cho các hộ xã viên nghèo, khókhăn một số vật tư chủ yếu như giống, phân bón, thuốc trừ sâu, để họ phát triển sảnxuất

Các HTX đã góp phần tạo thêm nhiều việc làm mới cho người lao động tạikhu vực nông thôn, nâng cao thu thập và cải thiện đời sống vật chất, tinh thần củangười dân nông thôn

Cải thiện tình trạng xuống cấp và không ngừng phát triển hệ thống kết cấu hạtầng nông thôn như điện, đường, trường, trạm, nhà trẻ và nhiều công trình phúc lợi

xã hội khác

10

Đa dạng hoá các dịch vụ phục vụ cộng đồng người dân nông thôn, phòngchống tệ nạn xã hội và tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc Nâng cao tình làng,nghĩa xóm và tinh thần tương trợ nhau những lúc khó khăn.

Trình độ chuyên môn kỹ thuật của đội ngũ cán bộ chủ chốt trong HTX rấthạn chế: chỉ có khoảng 10% số chủ nhiệm HTX có trình độ cao đẳng hoặc đại học,chỉ tiêu này tương ứng với các chức danh kế toán trưởng và Trưởng Ban kiểm soát

là 12% và 8% Nếu xét trong toàn bộ lực lượng lao động khu vực HTX, thì trình độchuyên môn kĩ thuật lại càng thấp Theo số liệu điều tra năm 2005, lao động trongcác HTX có trình độ cao đẳng, đại học và trên đại học chiếm dưới 5%

Một trong những lý do quan trọng khiến trình độ chuyên môn kỹ thuật củalao động trong HTX thấp là do họ ít có cơ hội được tham gia các chương trình đàotạo, bồi dưỡng Các chương trình này thường hạn chế về số lượng và bất cập về nộidụng, phương thức đào tạo Từ thực tiễn này đặt ra yêu cầu bức thiết phải tiếp tụcđẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng và cải tiến nội dung, phương thức theohướng thiết thực và phù hợp hơn đối với đội ngũ lao động trong các HTX

Cũng do trình độ thấp nên các HTX còn gặp nhiều lúng túng, vướng mắctrong việc tổ chức, quản lý, điều hành các hoạt động sản xuất kinh doanh Vì vậy,các HTX rất cần nhận được sự hỗ trợ, tư vấn

Hai là, trình độ công nghệ sản xuất lạc hậu.

Cơ sở vật chất của các HTX nghèo nàn, máy móc thiết bị cũ, trình độ côngnghệ lạc hậu, sản xuất thủ công là phổ biến Chỉ có 17% HTX có máy móc, phươngtiện làm việc đáp ứng được nhu cầu sản xuất; 33% chưa đáp ứng được nhu cầu sảnxuất; 50% HTX rất thiếu máy móc, phương tiện làm việc Do công nghệ sản xuấtlạc hậu nên các HTX chỉ tập trung chủ yếu vào một lĩnh vực truyền thống, mẫu mã

sản phẩm đơn điệu không đáp ứng được nhu cầu của thị trường Chính vì vậy, cácHTX hiện nay rất cần hỗ trợ, phổ biến thông tin, chuyển giao công nghệ.

Do những yếu kém trên nên việc tham gia của các HTX vào thị trường cũngrất hạn chế Vì vậy, ngoài việc hỗ trợ cho các HTX về khoa học, công nghệ, đào tạocác HTX hiện nay cũng cần hỗ trợ nhiều hơn trong lĩnh vực xúc tiến thương mại để

có thể vươn ra hội nhập và tiến hành các hoạt động thương mại quốc tế

Ba là, thiếu vốn sản xuất kinh doanh.

Nhìn chung vốn điều lệ của các HTX thấp, có nhiều HTX chỉ có số vốn dưới

100 triệu VNĐ Việc huy động vốn nội bộ của HTX gặp nhiều khó khăn do các xãviên chưa tìm thấy lợi ích thiết thực của mình trong đó, mặt khác do bản thânnguồn vốn trong nội bộ xã viên là rất có hạn

Cùng với việc nguồn vốn nội bộ hạn chế, các HTX cũng rất khó tiếp cận vớinguồn vốn từ bên ngoài Các HTX thường bị thiếu thông tin về các nguồn tài chính,tín dụng, không hiểu rõ qui trình, thủ tục, không biết cách xây dựng các dự án đểhuy động nguồn vốn từ bên ngoài Ngoài ra, các HTX chưa tạo được uy tín cao đốivới các tổ chức tín dụng nên việc vay vốn thường gặp nhiều trở ngại hơn so với cácdoanh nghiệp

Từ những khó khăn nêu trên cho thấy các HTX rất cần được hỗ trợ về tàichính tín dụng để đảm bảo vốn cho sản xuất kinh doanh

Bốn là, nhận thức của cán bộ quản lý HTX và xã viên về HTX còn nhiều sai lệch, chưa đầy đủ, trong khi đó nhận thức của toàn xã hội về kinh tế hợp tác và

HTX còn rất hạn chế và thiếu đồng bộ

Nhiều cán bộ quản lý HTX và hầu hết xã viên hiểu rất mơ hồ về các nguyêntắc, giá trị của HTX, về những đặc trưng của HTX kiểu mới, về các nội dung quiđịnh trong Luật HTX, đặc biệt là các quyền và nghĩa vụ cửa HTX, các quyền vànghĩa vụ của xã viên đối với HTX Nhiều xã viên vẫn còn tư tưởng ỷ lại, trông chờvào sự giúp đỡ của HTX và bao cấp của Nhà nước, chưa coi HTX là của chínhmình, thiếu tích cực tham gia đóng góp, xây dựng HTX Do đó, việc hỗ trợ tuyêntruyền cho cán bộ, xã viên hiểu rõ, hiểu đúng về các giá trị, nguyên tắc của HTX làcần thiết Về phía xã hội, từ chỗ nhìn nhận HTX như một cứu cánh to lớn củaCNXH, chuyển sang kinh tế thị trường thì đánh giá quá thấp, không đầy đủ và thiênlệch về kinh tế hợp tác và HTX Điều đó ảnh hưởng sâu sắc đến việc tạo lập môitrường thuận lợi cho HTX phát triển

12

Năm là, các HTX còn bị ảnh hưởng, ràng buộc nhiều từ khuôn khổ chính sách

Mặc dù những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã rất quan tâm, ban hànhnhiều chính sách hỗ trợ HTX, đặc biệt là đã ban hành Luật HTX 2003 và Thông tư

88 về các chính sách hỗ trợ HTX nhưng các chính sách chưa đồng bộ, còn nhiềubất cập Việc triển khai các chính sách còn chậm (như chính sách về đào tạo dàihạn cho cán bộ, xã viên HTX) Sự can thiệp quá sâu của các cấp chính quyền cơ sởvào hoạt động sản xuất kinh doanh của các HTX (nhất là đối với các HTX nôngnghiệp) đã hạn chế tính tự chủ, sáng tạo của HTX Do đó, trong giai đoạn tới cầntiếp tục bổ sung, hoàn thiện chính sách đối với các HTX, tạo môi trường pháp lýthuận lợi hơn cho các HTX nâng cao hiệu quả kinh doanh, đáp ứng tốt hơn chiếnlược kinh tế của Đảng và Nhà nước, nhất là đường lối, chính sách đối với nôngnghiệp, nông dân vùng sâu vùng xa còn nhiều gian khó

Sáu là, sự chuyển đổi loại hình sản xuất kinh doanh cho phù hợp với điều kiện mới, nhất là thời kỳ hậu WTO còn chưa tương xứng với tiềm năng và điều

kiện của HTX nói riêng và kinh tế hợp tác nói chung Sáu hạn chế đó đã làm choxung lực vốn có của HTX bị hạn chế, hình ảnh HTX với tư cách là các doanhnghiệp vừa và nhỏ trong nền kinh tế thị trường bị hiểu sai lệch, lợi ích mà HTXmang lại cho xã viên không được nhiều

3 Quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế HTX trong nền kinh tế thị trường

Phát triển kinh tế hợp tác, HTX là đường lối chiến lược nhất quán trong mọigiai đoạn cách mạng của Đảng và Nhà nước ta, HTX được từng bước đổi mới theohướng phù hợp với điều kiện khách quan và đã trải qua thăng trầm trong thời kỳchuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá chỉ huy sang cơ chế kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa

Đường lối đổi mới do Đại hội VI đề xướng đã khẳng định phát triển kinh tếhàng hoá nhiều thành phần, trong đó kinh tế HTX được khẳng định cùng với kinh

tế nhà nước dần trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân Đại hội thừa nhận sựtồn tại của kinh tế hợp tác phải đi đôi với sự phát triển đa dạng của các hình thứckinh tế hợp tác từ thấp đến cao, HTX là bộ phận nòng cốt của kinh tế hợp tác Nghịquyết 10/NQ/TW của Bộ Chính trị (khoá VI) ngày 05/04/1988 đã khẳng định:

“HTX, tập đoàn sản xuất là tổ chức kinh tế tự nguyện của nông dân, được lập radưới sự lãnh đạo của Đảng, sự hướng dẫn giúp đỡ của Nhà nước, hoạt động theo

nguyên tắc tự quản lý, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả sản xuất kinh doanh; có tưcách pháp nhân, bình đẳng trước pháp luật với các đơn vị kinh tế khác; có tráchnhiệm phát huy tính ưu việt của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa”.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương V (khoá VII) tháng 06/1993 tiếp tục đổimới kinh tế HTX, phát huy vai trò tự chủ của kinh tế hộ xã viên Đổi mới HTXtheo hướng phát huy hơn nữa tiềm năng to lớn và vị trí quan trọng lâu dài của kinh

tế hộ xã viên, đồng thời làm tốt công tác quy hoạch, hướng dẫn sản xuất, phát triểnkinh doanh công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ mà từng hộ xã viên khônglàm được hoặc làm không có hiệu quả, cùng với chính quyền địa phương chăm lo

sự nghiệp phúc lợi xã hội Thực hiện đúng nguyên tắc “tự nguyện, dân chủ, cùng cólợi” trong tổ chức, quản lý và phát triển kinh tế HTX

Đến Đại hội VIII, quan điểm phát triển kinh tế tập thể mà nòng cốt là HTX;kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thểngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân

Kế thừa và phát triển chủ trương, đường lối về xây dựng phát triển HTX kiểumới, tại Hội nghị Trung ương 5 khoá IX, Đảng ta đã đưa ra hệ thống các quan điểmphát triển kinh tế tập thể trong tình hình mới như sau:

- Kinh tế tập thể với nhiều hình thức hợp tác đa dạng, mà nòng cốt là HTX,dựa trên sở hữu của các thành viên và sở hữu tập thể, liên kết rộng rãi những ngườilao động, các hộ sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc cácthành phần kinh tế, không giới hạn quy mô, lĩnh vực và địa bàn (trừ một số lĩnhvực có quy định riêng); phân phối theo lao động, theo vốn góp và mức độ tham giadịch vụ; hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm Thành viên kinh tếtập thể bao gồm các thể nhân và pháp nhân, cả người ít vốn và nhiều vốn, cùng gópvốn và góp sức trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng cùng có lợi vàquản lý dân chủ

- Kinh tế tập thể lấy lợi ích kinh tế làm chính, bao gồm lợi ích của các thànhviên và lợi ích tập thể, đồng thời coi trọng lợi ích xã hội của thành viên, góp phầnxoá đói, giảm nghèo, tiến lên làm giàu cho các thành viên, phát triển cộng đồng.Đánh giá hiệu quả kinh tế tập thể phải trên cơ sở quan điểm toàn diện, cả kinh tế –chính trị – xã hội, cả hiệu quả của tập thể và của các thành viên

- Tiếp tục phát triển kinh tế tập thể trong các ngành, lĩnh vực, địa bàn, trong

đó trọng tâm là ở khu vực nông nghiệp, nông thôn Phát triển kinh tế tập thể trongnông nghiệp, nông thôn phải trên cơ sở bảo đảm quyền tự chủ của kinh tế hộ, trang

14

trại, hỗ trợ đắc lực cho kinh tế hộ, trang trại phát triển; gắn với tiến trình côngnghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới; không ngừngphát triển sức sản xuất, nâng cao năng suất, hiệu quả và sức cạnh tranh trong quátrình hội nhập kinh tế quốc tế.

- Tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy đảng, nâng cao vai trò quản lý củaNhà nước trong việc tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tậpthể Nhà nước ban hành các chính sách trợ giúp kinh tế tập thể trong quá trình xâydựng và phát triển, thông qua việc giúp đỡ đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, ứng dụngkhoa học công nghệ, nắm bắt thông tin, mở rộng thị trường, xây dựng các quỹ hỗtrợ phát triển, giải quyết nợ tồn đọng trước đây, khuyến khích việc tích luỹ và sửdụng có hiệu quả vốn tập thể trong HTX Phát huy vai trò của Liên minh HTX ViệtNam, của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân (Hội Nông dân, Hội Liênhiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Công đoàn, Hội Cựu chiênbinh…) trong việc tuyên truyền, vận động quần chúng tham gia kinh tế tập thể,thực hiện tốt Quy chế chế dân chủ ở cơ sở, bảo đảm công tác kiểm tra, kiểm soátcủa các thành viên, ngăn ngừa tham nhũng, lãng phí, quan liêu

- Phát triển kinh tế tập thể theo phương châm tích cực nhưng vững chắc, xuấtphát từ nhu cầu thực tiễn, đi từ thấp đến cao, đạt hiệu quả thiết thực, vì sự phát triểncủa sản xuất, tránh duy ý chí, nóng vội, gò ép, áp đặt; đồng thời không buông lỏnglãnh đạo để mặc cho tình hình phát triển tự phát, chậm nắm bắt và đáp ứng nhu cầu

về phát triển kinh tế hợp tác của nhân dân

Nghị quyết số 21-NQ/TƯ Hội nghị lần thứ 6 BCHTW Đảng khóa X “Về tiếptục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” chỉ rõ:

“Tiếp tục đổi mới, phát triển HTX và tổ hợp tác theo cơ chế thị trường, phù hợp

với các nguyên tắc : tự nguyện, dân chủ, bình đẳng, cùng có lợi và phát triển cộngđồng Khuyến khích tăng vốn góp, tăng vốn đầu tư phát triển, tăng tài sản và quỹkhông chia trong HTX; phát triển các tổ hợp tác, HTX đa dạng, sản xuất kinhdoanh có hiệu quả Nhà nước có chính sách hỗ trợ cho các tổ chức kinh tế tập thểtiếp cận các nguồn vốn; đào tạo cán bộ quản lý, lao động; trợ giúp kỹ thuật vàchuyển giao công nghệ; hỗ trợ phát triển thị trường, tham gia các chương trình xúctiến thương mại, các dự án đầu tư của Nhà nước.”

Đại hội XI là Đại hội có ý nghĩa trọng đại, định hướng cho toàn Đảng, toàndân ta tiếp tục đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng để đến năm

2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại; đến giữa thế

kỷ XXI trở thành một nước công nghiệp hiện đại, theo định hướng xã hội chủ

nghĩa Định hướng lớn về phát triển kinh tế là: “Phát triển nền kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế,hình thức tổ chức kinh doanh và hình thức phân phối Các thành phần kinh tế hoạtđộng theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế, bìnhđẳng trước pháp luật, phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh”, trong đóquan điểm của Đảng về kinh tế tập thể là: “ Kinh tế tập thể không ngừng được củng

cố và phát triển Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nềntảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân”

Thể chế hoá quan điểm, đường lối phát triển kinh tế tập thể của Đảng, cácLuật HTX 1996 và 2003 đã ra đời quy định việc ban hành và thực hiện các chínhsách, các chương trình hỗ trợ phát triển HTX về đào tạo cán bộ và phát triển nguồnnhân lực; đất đai, tài chính, tín dụng, xây dựng Quỹ hỗ trợ phát triển HTX, áp dụngkhoa học và công nghệ; tiếp thị và mở rộng thị trường; đầu tư phát triển cơ sở hạtầng; tạo điều kiện để HTX được tham gia các chương trình phát triển kinh tế – xãhội của Nhà nước

HTX đã trở thành chỗ dựa cho những người có nhu cầu hợp tác và nhữngngười yếu thế, không có vốn và tư liệu sản xuất, cùng góp công, góp sức, góp củalàm ăn nhằm cải thiện cuộc sống, xoá đói giảm nghèo và phát triển sản xuất kinhdoanh, góp phần xây dựng kinh tế – xã hội địa phương ổn định và phát triển

4 Định hướng và giải pháp phát triển HTX

a/ Định hướng phát triển HTX và kinh tế tập thể

1) Nâng cao năng lực kinh doanh của các HTX, các thành viên, các hộ giađình đảm bảo duy trì phát triển sản xuất kinh doanh, đủ sức cạnh tranh với cácthành phần kinh tế khác trong nước và từng bước tham gia thị trường quốc tế

2) Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế khu vực nông nghiệp, nông thôn vàngoại thành, ngoại thị để xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm, ổn định xã hội; bảo vệmôi trường và phát triển bền vững

3) Nâng cao đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần cho các thành viên, xã viênHTX và các chủ thể khác tham gia vào kinh tế hợp tác một cách bình đẳng và trongkhuôn khổ pháp luật

16

4) Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hút lao động tạo sự phát triểnbền vững cho khu vực kinh tế HTX, chú trọng công tác quản lý và đổi mới khoahọc công nghệ cho HTX.

5) Nâng cao nhận thức về giá trị và nguyên tắc HTX cho xã viên và cộngđồng xã hội

b/ Giải pháp phát triển các HTX nông nghiệp

Riêng đối với các HTX nông nghiệp, để phát triển một nền nông nghiệp hiệnđại, HTX dịch vụ nông nghiệp làm ăn có hiệu quả kinh tế cao, phát triển một cáchtoàn diện và bền vững; phát huy tác dụng, ảnh hưởng của mình đối với thành viên

và cộng đồng, chúng ta cần tiến hành đồng bộ các giải pháp sau:

Về phát triển nền nông nghiệp hiện đại

Trước hết, đẩy mạnh công tác tuyên truyền hỗ trợ cho nông dân nhận thức

đúng đắn về một nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá hiện đại trong cơ chế thị ờng và hội nhập kinh tế; nhất định phải đi theo hướng làm ăn lớn, có sản phẩm với

trư-số lượng lớn, chất lượng cao, thương hiệu có uy tín, áp dụng tiến bộ khoa học côngnghệ mới được thuận lợi… Chúng ta phải có những vùng chuyên canh, trồng trọt,chăn muôi gia súc, gia cầm, nuôi trồng thuỷ sản lớn, chứ không thể làm ăn manhmún như hiện nay Do vậy, cần phải có chính sách, động viên người nông dân, các

hộ xã viên tự nguyện chuyển đổi diện tích sử dụng đất nông nghiệp cho nhau tạonên những cánh đồng lớn hoặc những vùng chăn nuôi, nuôi trồng thuỷ sản lớn hàngchục, hàng trăm hécta với sản lượng cây trồng, vật nuôi lên đến hàng trăm, nghìntấn và năng suất chất lượng cao, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, mẫu mã đẹp,thương hiệu có uy tín để có thể biến nền sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ thành nềnnông nghiệp sản xuất hàng hoá

Thứ hai, cần có chính sách ưu đãi, hỗ trợ tài chính, tín dụng cho khu vực sản

xuất nông nghiệp, tiến tới thành lập Ngân hàng HTX nhằm mục đích cùng phối kếthợp thúc đẩy phát triển nông nghiệp, HTX và cộng đồng nông thôn

Thứ ba, cần tập trung đẩy mạnh công tác phát triển nguồn nhân lực; nhất là,

việc phát triển ngành nghề, dạy nghề cho thanh niên nông thôn; thực hiện phương

châm “ly nông bất ly hương” để giải quyết vấn đề lao động và thu nhập ở nông

thôn hiện nay Biện pháp cụ thể là phải rà soát, quy hoạch lại các trường đào tạonghề cho lao động nông thôn hiện nay Tập trung đào tạo các nghề cụ thể về nôngnghiệp như công nghệ lai tạo giống mới, quy trình chăm sóc cây trồng, vật nuôi,