Thiết kế và vận dụng Bản đồ tư duy trong quản lý, trong dạy học

Nhiều bài báo khoa học của nhóm nghiên cứu này được công bố ở một số Tạp chí Khoa học và tờ báo chuyên ngành có uy tín đã thu hút sự quan tâm và áp dụng vào dạy học của nhiều giáo viên

Thiết kế và vận dụng BẢN ĐỒ TƯ DUY trong quản lý, trong dạy học

và tổ chức các hoạt động GD

trong nhà trường

I BẢN ĐỒ TƯ DUY – Một trong những

công cụ hỗ trợ dạy học và công tác quản

lý nhà trường hiệu quả, dễ thực hiện

Bản đồ tư duy = kiểu học mới giúp HS thoát “lối mòn”:

 Sơ lược lại lịch sử, người phát minh ra Bản đồ

tư duy (BĐTD) là giáo sư Tony Buzan (SN 1942, tại London- Anh) Khi ông 13 tuổi, trong một lần lớp tổ chức kiểm tra đọc nhanh, ông chỉ đứng

thứ hai, sau một bạn gái Lập tức ông hỏi cô

giáo cách để có thể đọc nhanh hơn, và nhận

được câu trả lời là không thể Lý do là ông đã có thế mạnh để phát triển về cơ bắp và thể chất thì khả năng tư duy và đọc nhanh sẽ chậm hơn

bạn.

Không chấp nhận điều này, Tony Buzan đã tìm cách rèn luyện trí nhớ của mình bằng BĐTD (Mind Maps), nhờ đó

mà sau này ông đạt danh hiệu một trong những người có trí thông minh và sáng tạo nhất thế giới Tờ Thời báo London

sau đó viết rằng: “…những gì Buzan làm cho tư duy nhân loại cũng giống như

Stephen Hawking đã làm cho vũ trụ”

Ông Tony Buzan đã tới Việt Nam vào năm 2007, cho rằng, "Bất cứ ai cũng

có thể tạo ra BĐTD ở dạng đơn giản,

theo nguyên tắc: từ một chủ đề tạo ra

nhiều nhánh lớn, và từ một nhánh lớn lại tạo ra nhiều nhánh nhỏ các vấn đề liên quan."

Ví dụ như BĐTD cho một tuần làm việc, bạn hãy vẽ một vòng tròn giữa tờ giấy trắng - đó

là trung tâm tuần làm việc; sau đó vẽ 7 nhánh

mọc ra từ vòng tròn tượng trưng cho 7 ngày làm việc, rồi từ mỗi ngày làm việc lại “mọc” ra những nhánh công việc mà bạn định thực hiện trong

ngày đó “Cái bạn có được cuối cùng trên trang giấy chính là công việc của cả một tuần lễ”, ông Buzan nói, “cái hay của BĐTD là giúp bạn có cái nhìn tổng thể, không bỏ sót ý tưởng”.

Giúp giáo viên dạy học sáng tạo, chống “đọc, chép”, góp phần hạn chế tiêu cực trong kiểm tra thi cử

Từ những năm 2006 đến 2009 nhóm nghiên cứu của Dự án THCSII (Bộ GD&ĐT) và Viện

KHGD đã ấp ủ, nghiên cứu, dạy thử nghiệm thành công thiết kế BĐTD trong dạy học ở một số trường

ở Hà Nội, Bắc Giang về thiết kế BĐTD và đã “trình làng” qua kết quả nghiên cứu đề tài khoa học

Nhiều bài báo khoa học của nhóm nghiên cứu này được công bố ở một số Tạp chí Khoa học và tờ

báo chuyên ngành có uy tín đã thu hút sự quan

tâm và áp dụng vào dạy học của nhiều giáo viên

và cán bộ quản lí giáo dục khắp cả nước.

Vậy BĐTD là gì ???

Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để

mở rộng và đào sâu các ý tưởng BĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa

với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh,

đường nét, màu sắc phù hợp với cấu

trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô

tận của bộ não

Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các

mạng lưới liên tưởng (các nhánh) BĐTD

là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có

liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng

BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập

hệ thống hóa kiến thức sau mỗi

chương, và giúp cán bộ quản lí giáo

dục lập kế hoạch công tác

1.BĐTD giúp HS học được

phương pháp học:

Việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng

cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là

môn Toán, các em này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần

trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó vào những phần sau

Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của

mình Sử dụng thành thạo BĐTD

trong dạy học HS sẽ học được

phương pháp học , tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư

duy.

2.BĐTD- giúp HS học tập một cách tích cực

Một số kết quả nghiên cứu cho thấy

bộ não của con người sẽ hiểu sâu,

nhớ lâu và in đậm cái mà do chính

mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử

dụng BĐTD giúp HS học tập một

cách tích cực, huy động tối đa tiềm

năng của bộ não

Việc HS tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy tối đa tính sáng tạo của HS,

phát triển năng khiếu hội họa, sở thích

của HS, các em tự do chọn màu sắc

(xanh, đỏ, vàng, tím,…), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong…), các em tự “sáng

tác” nên trên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng

HS và BĐTD do các em tự thiết kế nên

các em yêu quí, trân trọng “tác phẩm” của mình

Sau đây là 1 vài BĐTD tư duy do HS trường THCS Tô Hoàng, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội thiết kế.

3.BĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả.

Do đặc điểm của BĐTD nên

người thiết kế BĐTD phải chọn

lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin cần thiết

nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng

BĐTD sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép có hiệu quả.

Tác giả Stella Cottrell đã tổng kết cách “ghi chép” có hiệu quả trên BĐTD:

Trước khi học bài mới “Giản dị” (môn Giáo dục công dân) GV có thể gợi ý cho

HS vẽ BĐTD bằng từ khóa “giản dị” sau đó cho các em thảo luận để vẽ tiếp các nhánh

và bổ sung dần các ý nhỏ, dẫn đến việc

các em tự chiếm lĩnh kiến thức mới một

cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng lại rất

hiệu quả đồng thời kích thích hứng thú học tập của HS

4.Sử dụng BĐTD giúp GV chủ

nhiệm, cán bộ quản lí nhà trường lập

kế hoạch công tác và có cái nhìn tổng

quát toàn bộ kế hoạch từ chỉ tiêu,

phương hướng, biện pháp,…và dễ theo dõi quá trình thực hiện đồng thời có thể

bổ sung thêm các chỉ tiêu, biện pháp,…một cách rất dễ dàng so với việc viết kế hoạch theo cách thông thường thành các dòng chữ

Ví dụ, có thể tóm lược 5 nội dung của phong trào thi đua “xây dựng THTT, HSTC” như sau:

Ví dụ: BĐTD tóm lược vấn đề đổi mới PPDH:

Ví dụ: kế hoạch năm học của nhà

trường có thể viết theo các mặt hoạt động: dạy học, giáo dục đạo đức,… hoặc viết kế hoạch theo tháng, theo chủ đề,…

5.Thiết kế BĐTD là một phương pháp mới, hiện nay đã có một số trường tham gia Dự án Phát triển giáo dục

THCSII và một số giáo viên qua đọc

sách, báo cũng đã áp dụng thành công

vào dạy học Nhờ BĐTD, ghi chú bài

giảng của giáo viên trở nên linh hoạt, giúp người dạy tiết kiệm được thời gian và

công sức, có điều kiện để dạy học sáng tạo

Khác với bài soạn trước đây trình bày nội dung theo kiểu tuần tự, BĐTD giúp bài giảng không những biểu thị sự kiện mà còn cho thấy mối liên hệ giữa các sự kiện ấy, giúp HS hiểu sâu hơn chủ đề Học sinh qua

đó cũng biết cách học và tự học một cách hiệu quả.

Phương pháp dạy học mới này sẽ trợ giúp cho học sinh sử dụng sức mạnh của bộ não để học và ghi nhớ những gì đã học Quan trọng

hơn, phương pháp học này làm cho bài học

được trình bày một cách sáng tạo, khiến cho cả thầy và trò đều thấy lý thú.

Với phương pháp dạy học này, học sinh trung bình cũng nắm vững và ghi nhớ sâu kiến thức nên khi kiểm tra, các em “lôi” được kiến

thức trong đầu nên không “quay cóp” mà vẫn dễ dàng được điểm 5 - 7 điểm.

“BĐTD vô cùng hữu ích cho các em

“có vấn đề về học tập”, đặc biệt là các em mắc chứng khó đọc", giáo viên Nguyễn

Đình Phú (trường THCS Bá Hiến, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc) cho hay, “bằng cách giúp các em thoát khỏi sự áp chế về mặt ngữ nghĩa (nguyên nhân của 90% hội

chứng khó đọc), BĐTD mang lại cho các

em khả năng tự diễn đạt trọn vẹn, nhanh chóng và tự tin hơn”

BĐTD giúp học sinh biết cách hiểu, ghi chép bài học ngắn gọn và diễn đạt

được theo cách hiểu của mình, biết liên

hệ giữa kiến thức trong sách vở với cuộc sống, là cách làm hay đẩy mạnh vế “học sinh tích cực” như mục tiêu của phong

trào thi đua “xây dựng trường học thân

thiện, học sinh tích cực” mà Bộ GD&ĐT đang triển khai rất có hiệu quả

6.Dạy và học bằng bản đồ tư duy

 Nếu so sánh với phương pháp dạy học

truyền thống chỉ chú trọng “đọc – chép” thì dạy học bằng BĐTD là một phương pháp mới Theo Tiến sĩ Trần Đình Châu, Vụ

trưởng, Giám đốc Dự án phát triển giáo

dục THCS 2, một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà chính mình suy nghĩ,

tự viết, vẽ ra

Vì vậy, việc sử dụng BĐTD giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não; giúp cho mỗi người phát triển khả năng thẩm mỹ do việc thiết kế nó phải bố

cục mầu sắc, đường nét, các nhánh, sắp xếp

các ý tưởng một cách khoa học, lô-gích, dễ hiểu

Sử dụng BĐTD góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nhất là vận dụng vào dạy học kiến thức mới hoặc hệ thống hóa kiến thức phù hợp với

từng đối tượng khác nhau.

Trước đây quá trình dạy học BĐTD (ở mức

độ đơn giản như sơ đồ, bảng biểu) đã có ở

những bài tổng kết được các thầy giáo, cô giáo thực hiện nhưng chưa hoàn chỉnh, bài bản và

chưa áp dụng thường xuyên Kể từ khi tiếp nhận chương trình có tính hệ thống của Dự án giáo

dục THCS 2, việc dạy học theo BĐTD giúp học sinh khái quát được vấn đề và phát huy tính chủ động, sáng tạo.

Kinh nghiệm thực tế của các trường áp dụng Dạy và học với BĐTD cho thấy, để đưa

BĐTD ứng dụng vào quá trình dạy và học, các trường có thể vẽ trên giấy, bìa, bảng phụ, sử

dụng bút chì mầu, phấn, tẩy, hoặc cũng có thể thiết kế trên powerpoint hay các phần mềm bản

đồ tư duy Với các trường, đơn vị có điều kiện

cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần mềm cho cán bộ, giáo viên, học sinh sử dụng.

Tuy nhiên, việc dùng giấy, bút chì, bút mầu, tẩy, để vẽ BĐTD có ưu điểm là giúp người lập BĐTD dễ dàng phát triển ý

tưởng và bổ sung ý tưởng qua đó phát huy tối đa tính sáng tạo của mỗi người, phát triển năng khiếu hội họa, sở thích của mỗi người, được tự do chọn mầu sắc (xanh, đỏ, vàng, tím, ), đường nét (đậm, nhạt, thẳng, cong ), tự 'sáng tác' nên mỗi BĐTD thể hiện rõ cách hiểu, cách trình bày kiến thức của từng cá nhân và cũng do mỗi

người tự làm nên càng yêu quý, trân trọng 'tác phẩm' của mình Với vật liệu dễ kiếm, rất kinh tế, cách làm đơn giản, BĐTD có thể vận dụng được với bất kỳ điều kiện nào của các nhà trường hiện nay.

Theo các chuyên gia giáo dục, kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sử dụng BĐTD dạy học ở một số trường tại Hà Nội và Bắc Giang

cho thấy, nếu được hình thành thói quen vẽ

BĐTD kiến thức sẽ giúp cho học sinh hứng thú, sáng tạo và nhớ lâu, vận dụng tốt kiến thức đã học Đối với học sinh trung bình, cần tập cho học sinh có thói quen tự ghi chép hoặc tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc và học theo cách hiểu của các em dưới dạng BĐTD.

Cách làm này sẽ rèn luyện cho học sinh hướng tới cách suy nghĩ lô-gích,

mạch lạc, giúp các em hiểu bài, ghi nhớ kiến thức vào não chứ không phải là học thuộc lòng, học 'vẹt' Giáo viên có thể

hướng dẫn, gợi ý để các em tự hệ thống kiến thức trọng tâm, kiến thức cần nhớ của mỗi bài học vào một trang giấy; có thể vẽ chung trên một cuốn vở hoặc để thành các trang giấy rời, rồi kẹp thành

một tập

Mỗi bài học được vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy giúp các em dễ

ôn tập, xem lại kiến thức khi cần, chỉ cần rút tờ BĐTD của bài đó ra là các em

nhanh chóng ôn lại kiến thức một cách dễ dàng Đối với học sinh giỏi sử dụng

BĐTD để tìm chiến lược giải quyết một

vấn đề hoặc tìm hiểu hướng giải một bài tập, phương pháp hệ thống hóa kiến

thức

Đối với giáo viên chủ nhiệm hoặc cán bộ quản lý sử dụng BĐTD giúp

có cái nhìn tổng quát toàn bộ kế

hoạch từ chỉ tiêu, phương hướng,

biện pháp từ đó dễ dàng nắm bắt, theo dõi quá trình triển khai

Giáo viên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng

sự linh hoạt trong bài giảng ngày càng được bổ sung thêm về nội dung làm giàu thêm “kho tư

liệu”, nhất là giúp học sinh nắm được kiến thức thông qua một 'sơ đồ' thể hiện các liên kết chặt chẽ của tri thức Đó cũng chính là một trong

những cách làm thiết thực triển khai nội dung

dạy học có hiệu quả - một trong năm nội dung của phong trào thi đua “Xây dựng trường học

thân thiện, học sinh tích cực”.

Phần mềm Mindmap cho GV, HS sử dụng, bằng cách vào trang web

www.download.com.vn gõ vào ô

“tìm kiếm” cụm từ Mindmap, ta có thể tải về bản miễn phí ConceptDraw

MINDMAP 5 Professional.

Chúc các đồng chí sức khỏe và thành công !