Hợp đồng kinh tế vô hiệu và xử lí Hợp đồng kinh tế vô hiệu

Hợp đồng kinh tế vô hiệu và xử lí Hợp đồng kinh tế vô hiệu

Lời nói đầu

Cùng với sự phát triển của kinh tế thị trờng, các tranh chấp kinh tế xuất hiện ngày càng nhiều với quy mô lớn và tính chất phức tạp Tranh chấp kinh tế phát sinh đòi hỏi phải đợc giải quyết thoả đáng nhằm bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, bảo đảm trật tự kinh doanh và kỷ

c-ơng xã hội ở nớc ta hiện nay, vì nhiều nguyên nhân khác nhau mà các tranh chấp kinh tế chủ yếu đợc giải quyết tại Toà án

Trong quá trình hoạt động, các chủ thể kinh doanh có nhu cầu thờng xuyên tham gia quan hệ với nhau và với ngời liên quan để sản xuất, mua bán, trao đổi hàng hoá, cung ứng dịch vụ, thuê mớn nhân công Hình thức pháp

lý của các quan hệ đó chính là hợp đồng

Ngời ta có thể dựa trên nhiều căn cứ khác nhau để phân loại hợp đồng:

- Căn cứ vào cơ cấu chủ thể của hợp đồng, mục đích của các chủ thể khi tham gia quan hệ hợp đồng và hình thức thể hiện sự thoả thuận của các chủ thể mà pháp luật phân biệt thành hợp đồng kinh tế hay hợp đồng dân sự

Theo quy định hiện hành, hợp đồng kinh tế là sự thoả thuận bằng văn bản, tài liệu giao dịch giữa các bên ký kết về việc thực hiện công việc sản xuất, trao đổi hàng hoá, dịch vụ, nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học

-kỹ thuật và các thoả thuận khác có mục đích kinh doanh với sự quy định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của mỗi bên để xây dựng và thực hiện kế hoạch vủa mình (Điều 1 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế ngày 25-9-1989).Và đặc biệt trong

bài này tôi muốn đề cập chính đó là Hợp đồng kinh tế với đề tài: "Hợp đồng

kinh tế vô hiệu và xử lý Hợp đồng kinh tế vô hiệu".

Thực tế đây là một đề tài mang tính chất rất phức tạp, mặt khác do trình độ còn hạn chế nên trong khuôn khổ bài viết này, tôi chỉ nêu lên một số vấn đề cơ bản về Hợp đồng kinh tế vô hiệu và cách xử lý Hợp đồng kinh tế vô hiệu

Bài viết này đợc hoàn thành dới sự hớng dẫn tận tình của thầy cô giáo

và sự giúp đỡ của một số tài liệu bổ ích

Phần nội dung đợc chia thành 3 phần:

I Hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn phần

II Hợp đồng kinh tế vô hiệu từng phần

III Xử lý Hợp đồng kinh tế vô hiệu

Trớc hết xin đề cập đến Hợp đồng kinh tế vô hiệu là nhng giao dịch xác lập trái với các quy định của pháp luật nên không làm phát sinh nghĩa vụ ràng buộc các bên với nhau Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế phân biệt hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn bộ và hợp đồng kinh tế vô hiệu từng phần

I - Hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn phần

Hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn phần là những hợp đồng ký kết trái với quy định của pháp luật và không làm phát sinh bất kỳ nghĩa vụ nào giữa các bên ngay từ khi ký kết

Theo Điều 8 Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế ngày 25-9-1989 thì hợp đồng kinh tế bị vô hiệu toàn bộ trong trờng các trờng hợp sau đây:

Nội dung của hợp đồng vi phạm điều cấm của pháp luật Nghĩa là, các bên thoả thuận với nhau trong hợp đồng để thực hiện những công việc

mà pháp luật không cho phép thực hiện những công việc mà pháp luật không cho phép sản xuất, tiêu thụ hàng giả, mua bán, vận chuyển hàng cấm, cung ứng dịch vụ bị cấm thực hiện, dịch chuyển tài sản trái phép hay những thoả thuận gây thiệt hại cho lợi ích của ngời thứ ba

Theo cách hiểu thông thờng thì nội dung hợp đồng gồm toàn bộ cam kết của các bên đợc thể hiện dới dạng các điều khoản Nhng khi xem xét nội dung của hợp đồng có vi phạm đIều cấm của pháp luật hay không, chúng ta cần lu ý đIều khoản đối tợng của hợp đồng Khi nội dung của điều khoản này

vi phạm điều cấm của pháp luật làm hợp đồng kinh tế bị vô hiệu toàn bộ thì các đIều khoản hợp pháp khác của hợp đồng cũng sẽ bị vô hiệu theo Để xác

định nội dung của hợp đồng có vi phạm đIều cấm của pháp luật hay không, chúng ta cần xem xét đến các quy phạm cấm đoán trong các văn bản pháp luật

Ví dụ : Các quy định về hàng hoá cấm lu thông, dịch vụ thơng mạI cấm

thực hiện trong Nghị định số 11/1999/NĐ-CP ngày 3/3/1999; quy định trong Luật Phá sản về cấm doanh nghiệp mắc nợ dịch chuyển tài sản

Một trong các bên ký hợp đồng kinh tế không có đăng ký kinh danh theo quy định của pháp luật để thực hiện công việc đã thoả thuận trong hợp đồng

Nếu pháp luật quy định để thực hiện công việc đã thoả thuận trong hợp

đồng đòi hỏi cả hai bên phải có đăng ký kinh doanh (hợp đồng dại lý; hợp

đồng đại diện cho thơng nhân) mà một trong các bên không có đăng khý kinh doanh thì hợp đồng kinh tế đó bị coi là vô hiệu toàn bộ

Nếu pháp luật quy định chỉ cần một bên có đăng ký kinh doanh (bên bán trong hợp đồng mua bán; bên cung ứng dịch vụ trong hợp đồng dịch vụ; bên nhận thầu trong hợp đồng xây dựng; bên vận chuyển trong hợp đồng vận chuyển) mà bên đó không có đăng ký kinh doanh thì hợp đồng đó cũng bị coi là vô hiệu toàn bộ

Để xác định hợp đồng kinh tế có bị vô hiệu do một bên không có đăng

ký kinh doanh để thực hiện nôị dung đã thoả thuận hay không, Thẩm phán cần nghiên cứu kỹ nội dung hợp đồng để xem các bên có những nghĩa vụ cụ thể gì? Đối với những ngành nghề phải có chứng chỉ hành nghề hoặc những ngành nghề kinh doanh có điều kiện, phải xem xét nội dung của chứng chỉ hành nghề hoặc giấy phép kinh doanh do cơ quan có thẩm quyền cấp

Một số trờng hợp ngoại lệ, khi một bên ký kết hợp đồng kinh tế để thực hiện công việc không thuộc hoạt động sản xuất kinh doanh mà mình đã phạm pháp luật đăng ký kinh doanh Nếu chứng minh đợc thì hợp đồng kinh

tế đó mới không bị vô hiệu toàn bộ

Ví dụ: Công ty xây dựng ký hợp đồng kinh tế bán cho cửa hàng thuốc

một số thuốc tân dợc Hợp đồng kinh tế này không bị vô hiệu nếu công ty có

đợc là do một xí nghiệp dợc phẩm khác trả cho công ty thay vì phải trả tiền công xây dựng.

Ngời ký hợp đồng kinh tế không đúng thẩm quyền hoặc có hành

vi lừa đảo.

Khi ngời ký hợp đồng không đúng thẩm quyền thì ý chí mà họ thể hiện trong hợp đồng có thể không phải là ý chí của bên mà họ đại diện và hợp

đồng có thể sẽ bị vô hiệu toàn bộ

Thực tiễn áp dụng quy định này hết sức phức tạp Nhiều trờng hợp một bên để ngời không có thẩm quyền đại diện nh Phó giám đốc, Trởng chi nhánh ký hợp đồng kinh tế Nếu hợp đồng còn mang lại lợi ích thì họ sẽ nghiêm túc thực hiện Trờng hợp ngợc lại, họ sẽ viện lý do hợp đồng kinh tế

bị vô hiệu toàn bộ để không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng mà không phải chịu bất ký trách nhiêm tài sản nào

Thực tế hay xảy ra tình huống khi ký kết hợp đồng, ngời thay mặt một hoặc các bên ký hợp đồng không có văn bản uỷ quyền hợp pháp nhng sau này ngời đại diện theo pháp luật đã chấp nhận hợp đồng bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.Trong những trờng hợp nh vậy thì hợp đồng kinh tế đã

đ-ợc ký kết có bị vô hiệu hay không? Có quan điểm cho rằng hợp đồng này bị vô hiệu toàn bộ

Quan điểm khác lại cho rằng phải công nhận tính hợp pháp của hợp

đồng Chúng tôi tán thành quan điểm thứ hai bởi hợp đồng kinh tế thực chất chỉ là một dạng của giao dịch dân sự mà Điều 154 Bộ luận Dân sự đã quy

định: "Giao dịch dân sự do ngời không có thẩm quyền đại diện xác lập, thực hiện không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ đối với ngời đợc đại diện, trừ tr-ờng hợp ngời đợc đại diện chấp thuận"

Trọng tài kinh tế Nhà nớc trớc đây cũng hớng dẫn: " Hợp đồng kinh tế

đã ký kết với đại diện của một hoặc các bên không đúng thẩm quyền, nếu khi phát hiện mà không đợc sự chấp nhận bằng văn bản về nội dung hợp

đồng kinh tế đó của ngời có thẩm quyền thì hợp đồng kinh tế đó bị coi là vô hiệu toàn bộ"

Vấn đề là ở chỗ những hành vi nào đợc coi là hành vi "chấp thuận" của

ngời đợc đại diện? Chúng tôi cho rằng các hành vi sau đây nên đợc coi là "sự

chấp thuận" của ngời đại diện theo pháp luật của các bên: Ngời đại diện theo

pháp luật cấp giấy uỷ quyền, gửi công văn chấp nhận hợp đồng, ký phụ lục hợp đồng, gửi công văn thông báo tiến độ thực hiện hợp đồng, các bên đã thực hiện hợp đồng hoặc hởng lợi ích mà hợp đồng mang lại

Ngoài ra, hợp đồng kinh tế cũng có thể bị vô hiệu toàn bộ nếu ngời ký hợp đồng có hành vi lừa dối Hành vi lừa dối là hành vi cố ý của một bên nhằm làm cho bên kia hiểu sai về chủ thể hợp đồng, đối tợng của hợp đồng nên đã ký kết hợp đồng đó

Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế ngày 25-9-1989 không quy định các điều kiện có hiệu lực của hợp đồng kinh tế Điều 8 Pháp lệnh này cũng chỉ liệt kê một số trờng hợp hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn bộ Nh vậy các hợp đồng kinh tế ký kết dới sự tác động của sự đe doạ, cỡng bức, nhầm lẫn hay những hợp đồng kinh tế đợc ký kết nhằm che giấu giao dịch trái pháp luật có bị vô hiệu toàn bộ không? Trong điều kiện Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế cha đợc sửa đổi, khi giải quyết tranh chấp hợp đồng kinh tế, để xác định hợp đồng

kinh tế đã ký kết giữa các bên có bị vô hiệu toàn bộ hay không, Thẩm phán

có thể tham khảo thêm các quy định trong Bộ luật Dân sự về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự (Điều 131) và về giao dịch dân sự vô hiệu (từ

Điều 143)

II- Hợp đồng kinh tế vô hiệu từng phần.

Hợp đồng kinh tế vô hiệu từng phần là những hợp đồng có nội dung nào

đó vi phạm điều cấm của pháp luật và bị vô hiệu nhng không làm ảnh hởng

đến các nội dung còn lại của hợp đồng

Ví dụ: Trong hợp đồng kinh tế các bên thoả thuận mức phạt cụ thể cao

hơn khung phạt do pháp luật quy định Thoả thuận này của các bên bị vô hiệu, nhng không làm ảnh hởng đến các nội dung khác của hợp đồng Hợp

đồng kinh tế này bị coi là vô hiệu từng phần.

Trong trờng hợp hợp đồng kinh tế bị coi là vô hiệu từng phần thì các bên phải sửa đổi các điều khoản trái pháp luật, khôi phục các quyền và lợi ích ban đầu và bị sử lý theo các quy điịnh khác của pháp luật

Việc kết luận và xử lý hợp đồng kinh tế vô hiệu thuộc thẩm quyền của Toà án Khác với hệ thống Trọng tài kinh tế các cấp trớc đây, Toà án chỉ xử

lý hợp đồng kinh tế vô hiệu khi giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng

Về nguyên tắc, hợp đồng kinh tế vô hiệu không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ ràng buộc các bên từ thời điểm ký kết, bởi vậy hợp đồng kinh tế bị coi là vô hiệu toàn bộ đợc xử lý nh sau:

Nếu nội dung công việc trong hợp đồng cha đợc thực hiện thì các bên không đợc phép thực hiện:

Nếu nội dung công việc trong hợp đồng đã đợc thực hiện thì các bên phải chấm dứt việc tiếp tục thực hiện và bị xử lý về tài sản;

Nếu nội dung công việc trong hợp đồng đã đợc thực hiên xong, thì các bên bị xử lý về tài sản

Đối với hợp đồng kinh tế bị coi là vô hiệu từng phần thì các bên phải sửa đổi hoặc huỷ bỏ nội dung trái pháp luật Nếu nội dung vô hiệu đã đợc thực hiện xong phải bị xử lý về tài sản

Việc xử lý về tài sản đợc thực hiện theo nguyên tắc sau:

a) Các bên có nghĩa vụ hoàn trả cho nhau tất cả tài sản đã nhận đợc từ việc thực hiện hợp đồng Trong trờng hợp không thể hoàn trả đợc bằng hiện vật thì phải trả bằng tiền, nếu tài sản đó không bị tịch thu theo quy định của pháp luật;

b Thu nhập bất hợp pháp phải nộp vào ngân sách Nhà nớc;

Thiệt hại phát sinh các bên phải chịu

Thực tiễn áp dụng quy định về sử lý tài sản khi hợp đồng kinh tế vô hiệu còn nhiều vớng mắc:

Thứ nhất : Khi các bên không hoàn trả đợc bằng hiện vật mà trả bằng

tiền thì tính theo giá nào, giá ghi trong hợp đồng hay giá thị trờng tại thời

điểm thanh toán? Sẽ hợp lý hơn nếu tính giá trị tài sản phải hoàn trả theo giá thị trờng tại thời điểm thanh toán, bởi lẽ bên phải hoàn trả tài sản có thể mua

đợc tài sản đó theo giá thị trờng để hoàn trả bằng hiện vật Dự thảo Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế sửa đổi (lần thứ 8) cũng có cách tiếp cận theo hớng này

Thứ hai : Thế nào là "thu nhập bất hợp pháp" cũng cha đợc làm rõ Bởi

vậy tuỳ từng trờng hợp, xét theo tính chất của hợp đồng kinh tế bị vô hiệu mà tài sản giao dịch và lợi nhuận thu đợc có thể bị tịch thu theo quy định của pháp luật

Thứ ba : Quy định thiệt hại phát sinh các bên phải chịu có nghĩa là

thiệt hại xảy ra cho bên nào bên đó tự gánh chịu là cha phù hợp và không công bằng Bởi lẽ có trờng hợp hợp đồng kinh tế bị vô hiệu toàn bộ hoàn toàn

do lỗi của một bên gây ra Nên áp dụng trách nhiệm bồi thờng thiệt hại của bên có lỗi, thì mỗi bên phải tự chịu phần thiệt hại của mình; nếu chỉ có một bên có lỗi, thì bên đó phải bồi thờng thiệt hại cho bên kia

Thứ t: Cha quy định bảo vệ quyền lợi của ngời thứ ba ngay tình khi hợp

đồng kinh tế bị vô hiệu Có thể linh hoạt áp dụng theo quy định của Điều 147

Bộ luật Dân sự: "Trong trờng hợp giao dịch dân sự bị vô hiệu toàn bộ, những tài sản giao dịch đã đợc chuyển giao bằng một giao dịch khác cho ngời thứ

ba ngay tình, thì giao dịch với ngời thứ ba vẫn có hiệu lực; nếu tài sản giao dịch bị tịch thu sung quỹ Nhà nớc hoặc trả lại cho ngời có quyền nhận tài sản

đó, thì ngời thứ ba có quyền yêu cầu ngời xác lập giao dịch với mình bồi th-ờng thiệt hại"

Thứ năm: Cha quy định trách nhiệm tài sản của ngời ký hợp đồng sai

thẩm quyền đối với các bên trong các hơp đồng kinh tế bị vô hiệu toàn bộ

Về vấn đề này, Bộ luật Dân sự quy định rất hợp lý: Ngời không có thẩm quyền đại điện phải thực hiện nghĩa vụ với ngời đã giao dịch với mình, trừ tr-ờng hợp ngời đó biết hoặc phải biết về việc không có thẩm quyền đại diện; Trờng hợp ngời đại diện và ngời giao dịch với ngời đại diện cố ý xác lập, thực hiện giao dịch vợt quá thẩm quyền đại diện mà gây thiệt hại cho ngời

đ-ợc đại diện thì phải chịu trách nhiệm liên đới bồi thờng (Điều 154 và Điều

155 Bộ Luật Dân sự)

Kết Luận

Trong nền kinh tế thị trờng mở hiện nay hợp đồng kinh tế đợc giao kết trên nguyên tắc tự nguyện, binh đẳng, không trái pháp luật và đạo đức xã hội Bản chất của hợp đồng là sự thoả thuận, do đó về nguyên tắc, khi nào các bên đã thống nhất đợc với nhau về nội dung của hợp đồng, khi đó hợp

đồng hình thành Nhng phụ thuộc vào cách thức bày tỏ ý chí và hình thức thể hiện ý chí của các bên mà pháp luật quy định hợp đồng đợc coi là hình thành

ở những thời điểm khác nhau

Hợp đồng kinh tế đợc ký kết nhằm mục đích kinh doanh nhng trong tr-ờng hợp cá nhân có đăng ký kinh doanh ký hợp đồng kinh tế rất khó xác

định mục đích là kinh doanh hay tiêu dùng

Ví dụ: Một cá nhân kinh doanh ký hợp đồng mua hàng hoá, trong đó

một nửa số hàng để chi dùng cho gia đình, một nửa bán lại kiếm lời Hành vi mua của cá nhân này có mục đích kinh doanh hay không? Pháp lệnh Hợp

đồng kinh tế cha quy định cụ thể về các trờng hợp tơng tự.

Một vấn đề rất phức tạp đặt ra là trong một quan hệ kinh tế, tất cả các bên đều phải có mục đích kinh doanh hay chỉ cần một bên có mục đích kinh doanh là đủ? Vấn đề này cũng không đợc pháp lệnh Hợp đồng kinh tế quy

định rõ Nhng trong thực tế, một hợp đồng đợc thừa nhận là hợp đồng kinh tế khi tất cả các bên tham gia quan hệ đều nhằm mục đích kinh doanh hay ít nhất có một bên nhằm mục đích kinh doanh còn bên kia tuy không nhằm mục đích kinh doanh nhng cũng không nhằm mục đích sinh hoạt, tiêu dùng hay thuê lao động

Với tất cả những gì tôi đã đề cập ở trên cũng chỉ muốn nói rằng với sự phát triển của kinh tế thị trờng, các tranh chấp kinh tế xuất hiện ngày càng nhiều với quy mô lớn và tính chất phức tạp Tranh chấp kinh tế phát sinh đòi hỏi phải đợc giải quyết thoả đáng nhằm bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân nhng thực chất các Pháp lệnh về Hợp đồng kinh tế cha có và nếu có cũng cha đợc chặt chẽ Tôi mong muốn rằng trong xu thế ngày càng phát triển hiện nay Nhà nớc cần có chủ trơng xây dựng những bộ luật thật chặt chẽ về kinh tế nói riêng và những bộ luật khác nói chung để nền kinh tế của nớc ta phát triển mạnh mẽ không còn nhiều tranh chấp, kiện tụng nh hiện nay

Tài liệu tham khảo

Giáo trình kỹ năng giải quyết các kinh tế của trờng đào tạo các chức danh t pháp Nhà xuất bản an ninh nhân dân

Tập 1 : Phần chuyên đề

Tập 2 : Phần ký năng

Mục lục

Trang

Lời nói đầu Phần nội dung Hợp đồng kinh tế vô hiệu toàn phần

Nội dung của hợp đồng vi phạm điều cấm của pháp luật

Một trong các bên ký hợp đồng kinh tế không có đăng ký kinh

doanh theo quy định của pháp luật

Ngời ký hợp đồng kinh tế không đúng thẩm quyền hoặc có hành

vi lừa đảo

Hợp đồng kinh tế vô hiệu từng phần

Xử lý hợp đồng kinh tế vô hiệu

Kết luận tài liệu tham khảo

1

3 3 4 5

6 7 10 12